این موجود جالب، مراحل مختلف زندگی خود را در بزرگ‌ترین دریاچه جهان طی می‌کند که سه دوره مهم دارد؛ دوره زایشی که در آن به جفت‌گیری، تولید‌مثل و به دنیا آوردن توله‌های خود در خزر شمالی (کم‌عمق و دارای یخ‌زدگی) می‌پردازد، دوره پوست‌اندازی که این مرحله را نیز در قسمت‌های شمالی دریای خزر انجام می‌دهد، مهاجرت برای جست‌وجوی غذا که در مناطق میانی و جنوبی دریای خزر صورت می‌گیرد. دریای خزر به‌علت محیط بسته خود، به‌شدت تحت تأثیر میزان آب ورودی و تبخیر سطحی است؛ بنابراین در صورتی‌که آب ورودی کم و تبخیر بالا باشد، دچار کاهش سطح آب می‌شود که این امر به‌نوبه خود به بروز مشکلاتی جهت ادامه حیات موجودات زنده ساکن آن منجر می‌‌شود. متاسفانه در قرن حاضر، سطح آب دریاچه‌ها به‌دلیل افزایش دما و تبخیر بیش از حد، کاهش یافته و دریاچه خزر یا دریای بسته کاسپین نیز نه تنها از این موضوع مستثنی نیست، بلکه براساس تحقیقات انجام شده، از مناطق دارای شرایط بحرانی از نظر کاهش سطح آب است. این کاهش سطح آب که از چند دهه گذشته شروع شده، در فعالیت‌های زیستی مربوط به چرخه زندگی این پستانداران اختلال ایجاد کرده است. همان‌طور که ما امروزه در سواحل دریای خزر در مقایسه با گذشته به میزان بسیار کمتری شاهد حضور آنها هستیم؛ در صورتی که در دهه‌های گذشته، مردم ساکن برخی شهرهای ساحلی نواحی شمالی کشورمان شاهد حضور پررنگ، حرکات و بازیگوشی‌های این پستانداران دوست‌داشتنی بوده‌اند که متاسفانه امروزه خبری از این مشاهدات نیست. در عوض در سال‌های گذشته شاهد اجساد این حیوانات در سواحل شمالی بوده‌ایم که ابهام و نگرانی‌هایی را در این زمینه ایجاد کرده و زنگ خطر امکان انقراض این گونه را برای ما به صدا درآورده است.همچنین کاهش ماهی‌های کیلکا به‌عنوان یکی از منابع مهم تغذیه‌ای فک خزری که در اثر شرایط نامطلوب زیستی دریای خزر به‌ویژه پس از تهاجم شانه‌دار ایجاد شده‌، از مخاطرات تهدید جمعیت و بقای این موجود به‌شمار می‌رود. جدا شدن قطعات یخی ناشی از ذوب یخ به‌علت اثرات گرمایش جهانی نیزامکان جداافتادن توله‌ها از مادران‌شان را موجب می‌شود. آلودگی‌های محیطی ناشی از فلزات سنگین وعناصر شیمیایی مضر،بیماری‌های میکروبی و ویروسی، تخریب زیستگاه ناشی از ساخت‌و‌سازهای ساحلی، گیر افتادن در تورهای ماهیگیری و مانورهای نظامی برخی کشورهای محدوده دریای خزر، احتمالا از دیگر عوامل تهدید‌کننده سلامت و بقای این پستانداران است. در نهایت باید گفت که با توجه به تغییرات اقلیمی جهانی و متعاقب آن کاهش سطح آب دریای خزر و نیز کم شدن یخبندان زمستانی دریا (به‌عنوان بستری موثر برای توله‌زایی فک خزری)، تاثیرات فعالیت‌های مخرب انسانی و نیز اختلال در زنجیره غذایی، چالش‌ها و نگرانی‌ها جهت بقا و حفظ این ساکن دوست‌داشتنی خزر افزایش می‌یابد.

دکتر محمدمهدی زمانی جمشیدی | پژوهشگر زیست‌شناسی دریا