چرا فعالان ادبیات در ایران به انتخاب «قرنح» روی خوش نشان ندادند؟
از نوبل بردن پشیمان گشتهایم... مرحمت فرموده ما را وِل کنید!
بالاخره نوبل سال ۲۰۲۱ هم اعطا شد و عبدالرزاق قرنح، مهمترین جایزه ادبی تاریخ را به خانه برد که حاشیههای زیادی در محافل ادبی جهان ایجاد کرد. آمریکاییها با دان دلیلو، ژاپنیها ـــ و بقیه دنیا ـــ با هاروکی موراکامی و کاناداییها با مارگارت اتوود منتظر نوبل ادبیات هستند.جز این سه نفر بهعنوان مهمترین شانسهای نوبل،نامهای دیگری هم هرسال حوالی این جایزه مطرح میشود و امسال به خاطر «اسم نبودن» برنده نوبل، اعتراضها و حاشیههای جهانی از همیشه بیشتر بود. این اعتراضها گرچه معمولا استناد و استدلال دقیقی ندارد اما در بافت فرهنگیادبی منطقهای که این گلایهها ابرازشده، قابلدرک و فهم هستند.
آن چیزی که من حتی تا لحظه نگارش این مقاله درک نکردهام فریاد «وا اسفا بر نوبل» منتقد ، شاعر، نویسنده، مترجم و ناشر ایرانی است که به هوا رفته. همان شب اعطای نوبل یکی از مترجمان مشهور که رمانهایش با تجدیدچاپهای سهرقمی، بازار را قبضه کردهاند در صفحات مجازیاش طعنه زد که گویا نوبل را به آن نویسندهای میدهند که نشود اسمش را تلفظ کند. یکی از بزرگترین ناشران این مملکت مطلبی منتشر کرد که در آن نهتنها کوندرا ، کاداره ، کراسناهورکای و... که وزنههای زنده رماننویسی هستند، بلکه حتی رولینگ (وای خدای من!) را لایق دریافت نوبل دانست و به انتخاب آکادمی سوئد خرده گرفت.
شلنگتخته در فضای مجازی
اینها فقط دو نمونه از اعتراض ایرانیها به برنده نوبل ادبیات است، وگرنه دو سه روزی فضای مجازی فارسیزبان در پی این بود که حق موراکامی را از حلقوم قرنح بیرون بکشد. این موضوع از چند منظر قابلبررسی و از جمیع جهات تأسفبرانگیز است. نوبل ادبیات را آکادمی سوئد براساس وصیت آلفرد نوبل اعطا میکند. در وصیت آمده: «جایزه ادبی نوبل باید به فردی داده شود که در حیطه ادبیات شگرفترین اثر را ـــ که در مسیر ایدهآل و آرمانی حر کت میکند ـــ خلق کرده است». اولین وظیفه هیأت داوران نوبل ادبیات تفسیر این وصیت است. معنای این جمله سالهای دراز محل جدل داوران بوده و گهگاهی روزآمد میشود. انتخاب آثار آرمانی و ایدهآل، قرنی است که رینگ بوکس داوران است. مدتی آرمانی را معادل «آرمانگرا» گرفتند و اینگونه نوبل را از تولستوی محروم کردند.
بعدها گفتند آرمانی همان «توجه به انسانیت» است. مدتی بعد ایدهآل را ادبی تفسیر کردند و جایزه را کسانی گرفتند که ادبیات را به قلههای بالاتری رساندهاند و همه اینها در دورهای است که جهانی نبودن احتمالا نقطهضعف یک نویسنده محسوب میشد. نوبلی که سال ۱۹۶۸ به «یاسانوری کاواباتا» رسید درسال ۱۹۶۵ با استدلال جهانی نبودنِ «محمدعلی جمالزاده» به او اعطا نشد و درسال ۱۹۶۹ جایزه را بهجای او به «ساموئل بکت» دادند که تا همین چند سال قبلش بر اساس تفسیر نوبل از کلمه ایدهآل رسما دشمن اهداف نوبل محسوب میشد. از اواخر دهه۷۰میلادی نوبل تصمیم گرفت به معرفی چهرههای کمتر شناختهشدهای که معرفی نکردن آنها ممکن است آثار شگرف آنها را از دید عموم دور نگهدارد، بپردازد و از اواسط دهه ۸۰ میلادی جغرافیای انتخابهای نوبل رسما بهکل جهان گسترش یافت. پیشازاین تاریخ نویسندههای غیرغربی برنده نوبل بسیار انگشتشمار بودند. داوران ثابت نوبل ادبی همان اعضای آکادمی سوئد هستند که مشورت و نظر ۶۰۰تا ۸۰۰ متخصص و منتقد و فعال بزرگ ادبیات را برای اعطای هر جایزه جویا میشوند. افراد همترازی که دعوتنامه معرفی ندارند هم اگر شخصا لازم بدانند، امکان ارسال نظرشان به آکادمی برایشان محفوظ است. بنابراین اگر بخواهیم از سازوکار نوبل و چرای اهدای جوایزش سر دربیاوریم، باید چرخ و واچرخهای نوبلیها را بدانیم، سیاستهای دورهای و کلی آکادمی را بفهمیم و در جریان اهمیت وصیت نوبل در اعطای این جایزه باشیم.
نوبل را لزوما به نویسندهای نمیدهند که بهترین قلم ممکن را دارد، بلکه نوبل برای آن نویسندهای است که علاوه بر قلمی محکم و شعر یا داستانهای درجهیک، محتوایی همسو با اهداف نوبل خلق کرده است. آیا موراکامی یا اتوود از شهرت کم دارند؟ دلیلو لزوما آثاری ایدهآل نوشته است؟ کوندرا و کاداره آیا با سیاستهای درونی نوبل همسازی دارند؟ منتقد ایرانی نوبل حتی در بدیهیات و الفبای ماجرا هم به رویکرد نوبل آشنا نیست و هدف این جایزه را فهم نکرده و بااینحال فریاد اعتراضش بلند است. اینجاست که به منظر دوم میرسیم؛ اساس دادوفریاد مخاطب، ناشر ، مترجم و مؤلف این است: «چرا کسی نوبل برده که ما نمیشناسیم؟» اتفاقا به همین دلیل که در یک دنیای محدود، کوچک، بسته، جهتمند و ناممحور زیست میکنید، برنده نوبل را نمیشناسید.
شما همانهایی نیستید که بازار ادبیات ایران را در سیطره چند جغرافیای ادبی محدود (اروپای غربی، آمریکای شمالی، روسیه فقط کلاسیک، کمی آمریکای جنوبی و اندکی ژاپن) نگه داشتهاید؟ همانهایی نیستید که بهجای کشف نویسندهها و آثار درخشان و کمتر شناخته شده چسبیدید به ترجمه نویسندههای درجههشت و بازترجمه آثار معروف برای چهلمین بار؟ شما همانهایی نیستید که تا وقتی پاموک، مویان ، نجیب محفوظ ، گائو شینگژیان و کنزابورو اوئه نوبل نبرده بودند، دست به کارهایشان نزدید و بعد از اعطای نوبل به سمتشان هجوم بردید؟ هنوز من وقتی رمانی چینی به کتابخوانهای واقعا جدی توصیه میکنم، نگاهی عاقل اندرسفیه به من میاندازند که «مگر چین هم رمان دارد اصلا؟» و سیاست بسته و افق محدود و دنیای کوچک ناشر و مترجم و منتقد ادبی اولین مسؤول چنین سؤال دردناکی است. شما که در کشف و انتشار شاهکارهای ادبیات ملل حداقل 30تا40 سال از بقیه دنیا عقب افتادهاید، حالا شاکی ماجرا هم شدهاید؟ اینکه شما از اقیانوس ادبیات به یک جوی کوچک بسنده کردهاید بهاندازه کافی اعصابخردکن هست که لازم نباشد شما وکیل مدافع موراکامی ، دلیلو و رولینگ (واقعا هنوز باور نمیکنم یک ناشر بزرگ ادبیات نام رولینگ را قاطی نامزدهای نوبل کرده) بشوید و به رویکرد نوبل انتقاد کنید. منظر سوم هم آنجا است که همین جماعت معترض از فردای روز اعطای نوبل دست به ترجمه آثار قرنح میزنند و چندماه بعد بازار ایران را با کتابهایی که رویشان درشت نوشته «اثری از برنده جایزه نوبل» غرق خواهند کرد. اینجا هم محرک ناشر پیروی از همان منطق بازاری کهنه و سرطانی قبلی است. قرنح نوبل برده، پس معروف شده و حالا خریدار دارد. مهم نیست که به این انتخاب اعتراض کردیم و او را زیرسوال بردیم. الان دور، دور قرنح است و ما هم بازار را با آثار او منفجر میکنیم. چنین رویکردی فاجعه نیست؟
من به نفع انتخابهای نوبل،جنگی ندارم. نوبل ادبیات از آن لحظهای که به باب دیلن اهدا شد برایم اهمیت سابق را ندارد. من به این برداشت کوچک و محدود و «سلبریتی ادبی زده» از شعر و داستان و رمان میتازم و از ادبیات بهعنوان یک جهان بزرگ دفاع میکنم. قبلا دریکی از یادداشتهایم گفته بودم«جنگ اتفاق افتضاحی است، دفاع اما حرمت دارد.»