داده‌های اخیر پایگاه اِستَتیستا نشان می‌دهد پس از چند سال رشد روزافزون استفاده از رسانه‌های اجتماعی، کاربران در یک‌سال اخیر هر روز 3 دقیقه کمتر سراغ آنها رفته‌اند
عبور از اوج اقبال به رسانه‌های اجتماعی
سرعت رشد و نفوذ رسانه‌های اجتماعی در زندگی روزانه ما در چند سال گذشته به‌طرز عجیبی سرسام‌آور بوده است. روزهای اولی که گوشی‌های هوشمند و اینترنت‌همراه تازه جایشان را باز می‌کردند. خوب به خاطر دارم سال‌ها پیش برای ما که امکان ارسال یک پیام کوتاه نوشتاری با تلفن‌همراه اتفاقی جذاب و شگفت‌آور بود، شنیدن این‌که می‌شود با نصب یک برنامه (آن زمان وایبر، پیام‌رسان رایج بود) روی دو گوشی هوشمند، می‌توان با استفاده از اینترنت تماس تلفنی رایگان برقرار کرد، اتفاقی کاملا دور از ذهن و حیرت‌آور بود. این روزهایی که در موردشان حرف می‌زنم خیلی دور نیست؛ فقط 10 سال از آن روزها گذشته اما در همین یک دهه آن‌قدر جریان تحول زندگی دیجیتال با سرعت پیش‌رفته، که حالا تصور این‌که لحظاتی گوشی هوشمند متصل به اینترنت‌مان کنارمان نباشد گاهی غیرقابل تحمل می‌شود.
برخلاف تصوری که بسیاری از ما در خصوص روند میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی در سال‌های اخیر داریم، براساس گزارشی که در پایگاه آماری اِستَتیستا (Statista) به‌تازگی منتشر شد، میانگین جهانی زمان صرف‌شده برای استفاده از پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی در روز در سال 2021، 142دقیقه برآورد شده است که اگرچه بسیار بیشتر از 90 دقیقه ثبت‌شده در سال 2012 است، نسبت به سال‌های 2020 و 2019 میزان این میانگین که 145دقیقه در روز بوده با کاهش اندکی روبه‌رو شده. آیا این کاهش به معنی این است که شبکه‌های اجتماعی دوران اوج خود را پشت‌سر گذاشته و وارد روند کاهشی شده‌اند؟ علت این تغییر رویه چیست؟ اگر اقبال مردم به شبکه‌های اجتماعی رو به کاهش است، جایگزین این ابزار در دنیای دیجیتال آینده چه خواهد بود؟ برای یافتن پاسخی به این سوالات سراغ میلاد نوری، کارشناس فضای مجازی و حوزه وب رفته‌ایم تا ببینیم آینده زندگی دیجیتال در تعامل با شبکه‌های اجتماعی احتمالا چه سمت‌وسوهایی خواهد گرفت.
در سال‌هایی که از شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی می‌گذرد، هر چند وقت یک‌بار شاهد اوج‌گرفتن و اقبال زیاد در برابر یکی از پلتفرم‌ها و پس از مدتی افول آن بوده‌ایم. این جریان‌های افت‌وخیز استفاده از شبکه‌های اجتماعی نه‌فقط در کشور ما بلکه در سراسر دنیا بسته به معیارها و جریان‌های مختلف اجتماعی هرازچندگاهی شکل می‌گیرد اما در نموداری که اخیرا پایگاه استتیستا به نشانی اینترنتی
www.statista.com منتشر کرده، میانگین مدت‌زمان استفاده از شبکه‌های اجتماعی در روز به‌صورت‌کلی با کاهش مواجه شده است. یعنی این‌بار با افول یک پلتفرم مواجه نیستیم، بلکه ممکن است این آمارها نشانه نقطه شروعی برای تغییر جریان استفاده از شبکه‌های اجتماعی و کاهش درخشش این رسانه‌ها برای کاربران باشد.
ورود اینترنت به سبک زندگی
میلاد نوری درخصوص روند میزان استفاده از فضای مجازی در سال‌های گذشته توضیح می‌دهد: «تا پیش از گسترش گوشی‌های هوشمند، در بازه‌ای روند شیب نمودار رشد استفاده از فضای وب بسیار تند بود اما پس از مدتی شیب این نمودار رفته‌رفته کمتر شد، تا وقتی گوشی‌های هوشمند وارد بازی شدند. پیش از رواج گوشی‌های هوشمند، دسترسی به اینترنت وابسته به رایانه و لپ‌تاپ‌ها بود و همین موضوع موجب می‌شد ساعات استفاده از فضای مجازی در طول شبانه‌روز بسیار محدودتر باشد. با ورود گوشی‌های هوشمند و همزمان با آن ورود اپراتورهای همراه که دسترسی به اینترنت همراه را فراهم کردند، اینترنت بخشی از زندگی افراد شد.» وی در ادامه می‌افزاید: «این تحول موجب شد کاربران همواره در طول شبانه‌روز دستگاهی در دسترس‌شان باشد که همیشه به اینترنت دسترسی دارد. فرصتی برای کسب‌وکارها فراهم شد که از این ظرفیت برای رشد و ارتقای خود استفاده کنند و به‌سوی مجازی‌شدن و ارائه خدمات بهتر و سریع‌تر در بستر آنلاین پیش بروند. رفته‌رفته اشکال مختلف کسب‌وکارهای آنلاین راه‌اندازی و اینترنت جزئی از سبک زندگی شد. این موضوع سبب رشد مجدد استفاده از فضای مجازی در چند سال اخیر شد تا زمانی که همه‌گیری کرونا تمام وجوه زندگی افراد را تحت تأثیر خود قرار داد.»
وابستگی بیشتر به اینترنت پس از همه‌گیری کرونا
با آغاز همه‌گیری کرونا و شرایط ناخواسته‌ای که قرنطینه‌های طولانی‌مدت برای کنترل بیماری بر جوامع تحمیل کرد، رفته‌رفته سبک زندگی با تغییرات گسترده‌ای به‌سمت مجازی‌تر شدن پیش‌رفت. نوری در این خصوص توضیح می‌دهد: «همه‌گیری کووید - 19 موجب شد فرآیند آنلاین‌شدن بسیاری از خدمات و کسب‌وکارها با سرعت بیشتری پیش‌برود. خیلی از خدماتی که تا پیش از این کمتر به‌صورت مجازی مورد استقبال بودند و به زمان بیشتری برای فرهنگ‌سازی و مجازی‌شدن نیاز داشتند مانند خرید میوه، گل، دارو و دریافت خدمات‌پزشکی، به‌دلیل شرایط ناخواسته قرنطینه‌ها با استقبال خوبی در فضای مجازی روبه‌رو شد. درواقع همه‌گیری موجب افزایش سرعت مجازی‌شدن بسیاری از جنبه‌های مختلف زندگی شد که تا پیش از این به نظر می‌رسید حداقل به زمان بیشتری برای رسیدن به این مرحله نیاز دارند.»
نوری برگزاری دید و بازدیدهای خانوادگی مجازی، برگزاری کلاس‌های آنلاین، دورکاری کارمندان و شرکت‌های مختلف را مصداق‌هایی از فرهنگ‌سازی سریع‌تر فعالیت در فضای مجازی دانست و افزود: «بدون‌شک بدون همه‌گیری کرونا این فرهنگ‌سازی با چنین سرعتی در جوامع مختلف پیش‌نمی‌رفت. در این مدت شاهد شکل‌گیری بسیاری از کسب‌وکارهای آنلاین در بستر شبکه‌های اجتماعی مختلف ازجمله اینستاگرام در سراسر دنیا بوده‌ایم که شاید اگر اضطرار کرونا نبود، زمان بسیار بیشتری برای جلب اعتماد مخاطبان و مورد پذیرش واقع‌شدن از سوی جامعه نیاز داشتند.»
هشدارها اثربخش نیست
برخی کارشناسان فضای مجازی این تغییر رفتار کاربران را تا حدی به افزایش حجم شواهد در مورد تأثیر منفی استفاده بی‌رویه از فضای مجازی و آثار سوئی که می‌تواند بر سلامت روان ما داشته باشد و همچنین نگرانی در مورد جمع‌آوری داده‌ها و آسیب‌پذیری در برابر سوءاستفاده از این داده‌ها برای ایجاد بی‌ثباتی اجتماعی و سیاسی مرتبط می‌دانند. نوری اما نگاه دیگری دارد و در این رابطه تصریح می‌کند: «این دیدگاه چندان نمی‌تواند در تغییر رفتار کاربران فضای مجازی تأثیرگذار باشد. در هر دورانی وقتی ابزار جدیدی به زندگی مردم اضافه می‌شود تا وقتی یک «ابزار» است می‌توان دیدگاه افراد جامعه را نسبت به آن تغییر داد یا جهت‌دهی کرد اما دقیقا از زمانی که این ابزار به سبک زندگی تبدیل شده و جای خود را در زندگی مردم پیدا کرده است، جریان‌های خبری و فکری و... نمی‌توانند اخلالی در آن به‌وجود بیاورند. درواقع مردم از سر ناآگاهی از خطرات امواج گوشی‌های همراه یا اثرات فضای مجازی بر سلامت روان از آن استفاده نمی‌کنند. بلکه آگاهند و با آگاهی این خطرات را پذیرفته‌اند تا از مزایای این سبک زندگی جدید بهره‌مند شوند.»
وی در ادامه مثال می‌زند: «همین صحبت‌ها در مورد امواج ماکروویو هم در سال‌های پیش گفته می‌شد اما آیا استفاده از ماکروفرها کنار رفت؟ همین موضوع در مورد آسیب‌های آلودگی‌های ناشی از خودروها هم مطرح است، ولی آیا خودرو از سبک زندگی کنار گذاشته می‌شود؟ به همین علت اکنون هشدار در مورد آسیب‌های مخرب استفاده از گوشی‌های هوشمند نمی‌تواند در تغییر سبک زندگی مردم، جریان‌ساز باشد.»
وی در خصوص علت این بازگشت به شرایط قبل در جایی که زیرساخت‌های مورد نیاز مجازی‌شدن در بیشتر کشورها به‌خوبی در این دوران فراهم شده است، می‌گوید: «استقبال از ارائه خدمات مجازی و زندگی دیجیتال تا جایی می‌تواند برای کاربر جذاب باشد. اگر از حدی پا فراتر بگذارد شکل اجبار به خود می‌گیرد و بسیاری از دلخوشی‌ها و لذت‌های زندگی روزمره را از افراد گرفته می‌شود. بنابراین طبیعی است که با کناررفتن فشاری مانند همه‌گیری کووید - 19، افراد دوست داشته باشند در کنار این‌که پوشاک خود را اینترنتی تهیه می‌کنند، برخی خریدهایشان را حضوری انجام دهند. در کنار این‌که در شرایطی از امکان سفارش غذای آنلاین برای راحتی بیشتر استفاده می‌کنند، گاهی رستوران بروند و از معاشرت در فضای عمومی لذت ببرند یا در فضای کاری و در کنار همکاران‌شان کار کنند. برخی دروس را که نیاز به تعامل مستقیم بیشتری دارند در کلاس‌های حضوری در کنار دانشجویان و استادان بیاموزند و ... البته میزان این موضوع در مورد افراد مختلف متفاوت است اما به نظر می‌رسد رویکرد کلی با کاهش همراه بوده است.»
این کارشناس فضای مجازی در خصوص پیش‌بینی آینده دنیای مجازی و فرالم خاطرنشان می‌کند: «دنیای متاورس فعلا یک مفهوم اولیه است و هنوز نمی‌توان پیش‌بینی دقیقی در مورد آینده آن داشت. ممکن است خیلی زود این مفهوم در زندگی ما گسترش پیدا کند و زندگی را دگرگون کند یا برعکس مردم استقبالی که اکنون انتظار می‌رود را از آن نداشته باشند. بنابراین زمان مشخص خواهد کرد که در سال‌های پیش‌رو با چه جریانی از دنیای دیجیتال روبه‌رو هستیم.»
به عقیده نوری، با توجه به اشتیاقی که مردم سراسر دنیا در مورد آشناشدن و بیشتر دانستن نسبت به فرالم نشان داده‌اند، احتمالا مسیر آینده را به سمت این مفهوم سوق خواهد داد و در این صورت تمامی پلتفرم‌های شبکه‌های مجازی و کسب‌وکارهای آنلاین نیز باید خود را با این جریان جدید همسو کنند اما این‌که این نیازها در دنیای جدید با چه خلاقیت و نوآوری‌ای پاسخ داده خواهد شد، موضوعی است که باید با گذشت زمان با آن مواجه شویم.
www.statista.com منتشر کرده، میانگین مدت‌زمان استفاده از شبکه‌های اجتماعی در روز به‌صورت‌کلی با کاهش مواجه شده است. یعنی این‌بار با افول یک پلتفرم مواجه نیستیم، بلکه ممکن است این آمارها نشانه نقطه شروعی برای تغییر جریان استفاده از شبکه‌های اجتماعی و کاهش درخشش این رسانه‌ها برای کاربران باشد.
ورود اینترنت به سبک زندگی
میلاد نوری درخصوص روند میزان استفاده از فضای مجازی در سال‌های گذشته توضیح می‌دهد: «تا پیش از گسترش گوشی‌های هوشمند، در بازه‌ای روند شیب نمودار رشد استفاده از فضای وب بسیار تند بود اما پس از مدتی شیب این نمودار رفته‌رفته کمتر شد، تا وقتی گوشی‌های هوشمند وارد بازی شدند. پیش از رواج گوشی‌های هوشمند، دسترسی به اینترنت وابسته به رایانه و لپ‌تاپ‌ها بود و همین موضوع موجب می‌شد ساعات استفاده از فضای مجازی در طول شبانه‌روز بسیار محدودتر باشد. با ورود گوشی‌های هوشمند و همزمان با آن ورود اپراتورهای همراه که دسترسی به اینترنت همراه را فراهم کردند، اینترنت بخشی از زندگی افراد شد.» وی در ادامه می‌افزاید: «این تحول موجب شد کاربران همواره در طول شبانه‌روز دستگاهی در دسترس‌شان باشد که همیشه به اینترنت دسترسی دارد. فرصتی برای کسب‌وکارها فراهم شد که از این ظرفیت برای رشد و ارتقای خود استفاده کنند و به‌سوی مجازی‌شدن و ارائه خدمات بهتر و سریع‌تر در بستر آنلاین پیش بروند. رفته‌رفته اشکال مختلف کسب‌وکارهای آنلاین راه‌اندازی و اینترنت جزئی از سبک زندگی شد. این موضوع سبب رشد مجدد استفاده از فضای مجازی در چند سال اخیر شد تا زمانی که همه‌گیری کرونا تمام وجوه زندگی افراد را تحت تأثیر خود قرار داد.»
وابستگی بیشتر به اینترنت پس از همه‌گیری کرونا
با آغاز همه‌گیری کرونا و شرایط ناخواسته‌ای که قرنطینه‌های طولانی‌مدت برای کنترل بیماری بر جوامع تحمیل کرد، رفته‌رفته سبک زندگی با تغییرات گسترده‌ای به‌سمت مجازی‌تر شدن پیش‌رفت. نوری در این خصوص توضیح می‌دهد: «همه‌گیری کووید - 19 موجب شد فرآیند آنلاین‌شدن بسیاری از خدمات و کسب‌وکارها با سرعت بیشتری پیش‌برود. خیلی از خدماتی که تا پیش از این کمتر به‌صورت مجازی مورد استقبال بودند و به زمان بیشتری برای فرهنگ‌سازی و مجازی‌شدن نیاز داشتند مانند خرید میوه، گل، دارو و دریافت خدمات‌پزشکی، به‌دلیل شرایط ناخواسته قرنطینه‌ها با استقبال خوبی در فضای مجازی روبه‌رو شد. درواقع همه‌گیری موجب افزایش سرعت مجازی‌شدن بسیاری از جنبه‌های مختلف زندگی شد که تا پیش از این به نظر می‌رسید حداقل به زمان بیشتری برای رسیدن به این مرحله نیاز دارند.»
نوری برگزاری دید و بازدیدهای خانوادگی مجازی، برگزاری کلاس‌های آنلاین، دورکاری کارمندان و شرکت‌های مختلف را مصداق‌هایی از فرهنگ‌سازی سریع‌تر فعالیت در فضای مجازی دانست و افزود: «بدون‌شک بدون همه‌گیری کرونا این فرهنگ‌سازی با چنین سرعتی در جوامع مختلف پیش‌نمی‌رفت. در این مدت شاهد شکل‌گیری بسیاری از کسب‌وکارهای آنلاین در بستر شبکه‌های اجتماعی مختلف ازجمله اینستاگرام در سراسر دنیا بوده‌ایم که شاید اگر اضطرار کرونا نبود، زمان بسیار بیشتری برای جلب اعتماد مخاطبان و مورد پذیرش واقع‌شدن از سوی جامعه نیاز داشتند.»
هشدارها اثربخش نیست
برخی کارشناسان فضای مجازی این تغییر رفتار کاربران را تا حدی به افزایش حجم شواهد در مورد تأثیر منفی استفاده بی‌رویه از فضای مجازی و آثار سوئی که می‌تواند بر سلامت روان ما داشته باشد و همچنین نگرانی در مورد جمع‌آوری داده‌ها و آسیب‌پذیری در برابر سوءاستفاده از این داده‌ها برای ایجاد بی‌ثباتی اجتماعی و سیاسی مرتبط می‌دانند. نوری اما نگاه دیگری دارد و در این رابطه تصریح می‌کند: «این دیدگاه چندان نمی‌تواند در تغییر رفتار کاربران فضای مجازی تأثیرگذار باشد. در هر دورانی وقتی ابزار جدیدی به زندگی مردم اضافه می‌شود تا وقتی یک «ابزار» است می‌توان دیدگاه افراد جامعه را نسبت به آن تغییر داد یا جهت‌دهی کرد اما دقیقا از زمانی که این ابزار به سبک زندگی تبدیل شده و جای خود را در زندگی مردم پیدا کرده است، جریان‌های خبری و فکری و... نمی‌توانند اخلالی در آن به‌وجود بیاورند. درواقع مردم از سر ناآگاهی از خطرات امواج گوشی‌های همراه یا اثرات فضای مجازی بر سلامت روان از آن استفاده نمی‌کنند. بلکه آگاهند و با آگاهی این خطرات را پذیرفته‌اند تا از مزایای این سبک زندگی جدید بهره‌مند شوند.»
وی در ادامه مثال می‌زند: «همین صحبت‌ها در مورد امواج ماکروویو هم در سال‌های پیش گفته می‌شد اما آیا استفاده از ماکروفرها کنار رفت؟ همین موضوع در مورد آسیب‌های آلودگی‌های ناشی از خودروها هم مطرح است، ولی آیا خودرو از سبک زندگی کنار گذاشته می‌شود؟ به همین علت اکنون هشدار در مورد آسیب‌های مخرب استفاده از گوشی‌های هوشمند نمی‌تواند در تغییر سبک زندگی مردم، جریان‌ساز باشد.»
با فروکش کرونا اوضاع تغییر می‌کند
اما چه شد که با وجود شکل‌گرفتن فرهنگ دیجیتالی و مجازی‌شدن بسیاری از جنبه‌های زندگی در دوران کرونا در سال میلادی اخیر شاهد کاهش استفاده از فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی از سوی کاربران بوده‌ایم؟ نوری در پاسخ به این پرسش جام‌جم توضیح می‌دهد: «با واکسیناسیون و کاهش میزان همه‌گیری در کشورهای مختلف، به‌تدریج بسیاری از شرایط به حالت عادی بازگشت؛ بسیاری از کلاس‌هایی که آنلاین بود مجددا حضوری شد، کارمندان به محیط کار بازگشتند، افراد برای غذاخوردن به‌جای سفارش اینترنتی غذا به رستوران رفتند و شاید همین موضوع موجب کاهش سه‌ثانیه‌ای میانگین استفاده از فضای مجازی شده باشد.»وی در خصوص علت این بازگشت به شرایط قبل در جایی که زیرساخت‌های مورد نیاز مجازی‌شدن در بیشتر کشورها به‌خوبی در این دوران فراهم شده است، می‌گوید: «استقبال از ارائه خدمات مجازی و زندگی دیجیتال تا جایی می‌تواند برای کاربر جذاب باشد. اگر از حدی پا فراتر بگذارد شکل اجبار به خود می‌گیرد و بسیاری از دلخوشی‌ها و لذت‌های زندگی روزمره را از افراد گرفته می‌شود. بنابراین طبیعی است که با کناررفتن فشاری مانند همه‌گیری کووید - 19، افراد دوست داشته باشند در کنار این‌که پوشاک خود را اینترنتی تهیه می‌کنند، برخی خریدهایشان را حضوری انجام دهند. در کنار این‌که در شرایطی از امکان سفارش غذای آنلاین برای راحتی بیشتر استفاده می‌کنند، گاهی رستوران بروند و از معاشرت در فضای عمومی لذت ببرند یا در فضای کاری و در کنار همکاران‌شان کار کنند. برخی دروس را که نیاز به تعامل مستقیم بیشتری دارند در کلاس‌های حضوری در کنار دانشجویان و استادان بیاموزند و ... البته میزان این موضوع در مورد افراد مختلف متفاوت است اما به نظر می‌رسد رویکرد کلی با کاهش همراه بوده است.»
پیش به سوی آینده
اکنون سوال مهم این است که سمت‌وسوی دنیای مجازی در سال‌های پیش‌رو چگونه خواهد بود؟ نوری در پاسخ به این سوال توضیح می‌دهد: «بدون‌شک در سال‌های آتی با رونق بیشتر دنیای مجازی روبه‌رو می‌شویم. این روزها بحث «متاورس» (با معادل فارسی فرالَم، تلفیقی از دو واژه «فرا» و «عالم») به‌عنوان مجموعه‌ای از فضاهای مجازی که می‌توانید با افراد دیگری که در همان فضای فیزیکی شما نیستند ایجاد و در آن کاوش کنید بسیار داغ شده است. کره‌جنوبی و ایالات‌متحده بر سر سرعت اینترنت در حال رقابت هستند تا بتوانند خدمات گسترده‌تری را با سرعت بالای اینترنت ارائه دهند. از طرف دیگر در نظر بگیرید که در این نسل افرادی با سن بالا تقریبا فقط در یک‌سوم پایانی زندگی با پدیده اینترنت مواجه شده‌اند و قاعدتا بهره‌گیری زیادی از دنیای مجازی ندارند زیرا از سن یادگیری نحوه کار با ابزارهای جدید و اخت شدن با این فضا گذشته‌اند. در نسل آتی که با فضای مجازی متولد و بزرگ خواهند شد، قطعا میزان استفاده از دنیای مجازی، تعداد کاربران و تعداد ارائه‌دهندگان خدمات مجازی به‌مراتب افزایش خواهد داشت.»این کارشناس فضای مجازی در خصوص پیش‌بینی آینده دنیای مجازی و فرالم خاطرنشان می‌کند: «دنیای متاورس فعلا یک مفهوم اولیه است و هنوز نمی‌توان پیش‌بینی دقیقی در مورد آینده آن داشت. ممکن است خیلی زود این مفهوم در زندگی ما گسترش پیدا کند و زندگی را دگرگون کند یا برعکس مردم استقبالی که اکنون انتظار می‌رود را از آن نداشته باشند. بنابراین زمان مشخص خواهد کرد که در سال‌های پیش‌رو با چه جریانی از دنیای دیجیتال روبه‌رو هستیم.»
به عقیده نوری، با توجه به اشتیاقی که مردم سراسر دنیا در مورد آشناشدن و بیشتر دانستن نسبت به فرالم نشان داده‌اند، احتمالا مسیر آینده را به سمت این مفهوم سوق خواهد داد و در این صورت تمامی پلتفرم‌های شبکه‌های مجازی و کسب‌وکارهای آنلاین نیز باید خود را با این جریان جدید همسو کنند اما این‌که این نیازها در دنیای جدید با چه خلاقیت و نوآوری‌ای پاسخ داده خواهد شد، موضوعی است که باید با گذشت زمان با آن مواجه شویم.