بررسی ظرفیت‌های ایران و روسیه در زمینه توسعه روابط اقتصادی
ایران-روسیه به دنبال افزایش تجارت
رئیس‌جمهور همراه تعدادی از اعضای کابینه دولت سیزدهم راهی مسکو شدند. این سفر که به دعوت رئیس‌جمهور روسیه انجام شده ماهیت اقتصادی دارد و به گفته برخی کارشناسان، ایران باید در این زمینه اقدامات و زیرساخت لازم را برای ایجاد روابط بیشتر انجام دهد. روسیه و چین شرکای راهبردی ایران محسوب می‌شوند که در تحریم شورای امنیت ملی علیه ایران، کشورمان را تنها نگذاشتند و روابط مانند قبل ادامه داشت. به گفته تحلیلگران بین‌المللی، ایران پس از اجرای توافق 25 ساله با چین باید با روسیه نیز چنین قراردادی به امضا برساند. روسیه همسایه شمالی ایران است و تجارت با این کشور به‌مراتب هزینه پایین‌تری نسبت به سایر کشورها دارد. در این گزارش به چگونگی تجارت ایران و روسیه پرداخته‌ایم و گفته‌ایم کدام کالاها از ایران توانایی صادرات به سرزمین روس‌ها را دارد.
منافع مشترک
توسعه مناسبات تجاری بین ایران و روسیه و همکاری دو کشور در بخش‌های مختلف اقتصادی می‌تواند گره‌های موجود در تجارت منطقه‌ای بین کشورهای آسیای میانه و جنوب آسیا را باز کند. تهران و مسکو در بسیاری از حوزه‌ها مواضع و منافع مشترک داشته و ازجمله نقاط مشترک در فضای سیاسی چند ساله اخیر دو کشور می‌توان به قرار گرفتن در لیست تحریم‌های غرب اشاره کرد. ایران به‌دلیل توسعه فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای و روسیه هم به علت بالا گرفتن تنش با اوکراین از سوی آمریکا و اروپا تحریم شده‌اند. دو کشور در حوزه‌های امنیتی نظیر بحران داعش در سوریه هم همکاری‌های نزدیکی با هم داشته و همین مواضع مشترک موجب بالا رفتن پتانسیل همکاری در حوزه اقتصادی بین دو کشور شده است. در سال 2014 و پس از تحریم روسیه از سوی اروپا و آمریکا در موضوع اوکراین و شبه‌جزیره کریمه، روسیه هم دست به تقابل تحریمی با اروپا زد و واردات بسیاری از محصولات را از کشورهای عضو اتحادیه اروپا ممنوع اعلام کرد. در آن زمان ایران نخستین کشوری بود که روس‌ها به فکر تأمین نیازهای وارداتی خود از آن افتادند.
شرکای ایران به دنبال همکاری بیشتر
طی هفته‌های گذشته خبرهای مرتبط با توافق 25 ساله ایران با چین و ظرفیت سرمایه‌گذاری 400 میلیارد دلاری در قالب این طرح در اغلب رسانه‌ها منتشر شد. آن‌طور که رسانه‌ها می‌گویند تهران برای رها کردن خود از تحریم‌های آمریکا، توافق با چین را به سرانجام رسانده اما باید توجه داشت چین علاوه بر ایران با کشورهای دیگر نیز سند همکاری دارد. در این مسیر فقط چین نیست که به‌دنبال تقویت مناسبات با ایران است؛ چرا که روسیه هم تصمیم گرفته در همین راستا روابط خود را با ایران تقویت کرده و در حوزه‌های مختلف، همکاری‌های نزدیک اقتصادی با ایران داشته باشد. روس‌ها در سه حوزه معاملات تسلیحاتی، پروژه‌های مشترک نفتی و گازی و همچنین حمل و نقل به‌دنبال همکاری‌های نزدیک اقتصادی با ایران هستند. ایران در حوزه حمل و نقل می‌تواند نقش محور ترانزیتی برای مسکو ایفا کرده و دست روسیه را به کشورهای جنوب آسیا برساند. هرگونه همکاری بین روسیه و ایران در حوزه توسعه شبکه حمل و نقل به‌طور حتم نشان‌دهنده آن خواهد بود که دو کشور به دنبال توسعه همکاری‌های بلندمدت در آینده هستند. این درحالی است که قبلا این‌گونه نبود و همکاری‌ها بین دو طرف معمولا محدود و برای کوتاه‌مدت بود. در واقع می‌توان گفت در سطوح بالای نظام اسلامی و دولت ایران و کاخ کرملین این اراده برای توسعه همکاری شکل گرفته است. مسکو هم‌اکنون در حال ساخت یک بندر جدید در شهر لاگان در ساحل دریای خزر است. ارزش این پروژه 6/1 میلیارد دلار برآورد شده و ظرفیت آن جابه‌جایی 5/12میلیون تن کالا در سال اعلام شده و روسیه این بندر را به‌طور اختصاصی با هدف تجارت با ایران و هند می‌سازد. قرار است ایران نقش محور ترانزیتی را برای روس‌ها در تجارت با هند و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس ایفا کند. دو بندر انزلی در ایران و آستاراخان در روسیه نیز با خط کشتیرانی به یکدیگر متصل شده‌اند.
روس‌ها چه کالایی نیاز دارند؟
حجم تجارت روسیه حدود 800 میلیارد دلار است که 350 میلیارد دلار در بخش واردات و 450 میلیارد دلار در کفه صادرات قرار دارد.
حیوانات زنده و محصولات حیوانی، محصولات گیاهی، چربی‌ها و روغنهای حیوانی و گیاهی، موادغذایی آماده، سرکه و تنباکو، محصولات معدنی، محصولات صنایع شیمیایی یا صنایع وابسته، پلاستیک و مصنوعات آن، چرم و پوست‌خام، چوب و اشیای چوبی، خمیر چوب و کاغذهای بازیافتی، منسوجات و کالاهای نساجی، کفش، چوب صندلی، چتر، مصنوعات سنگ، گچ و سیمان، مروارید طبیعی یا پرورشی، سنگ‌های قیمتی، جواهرات بدلی، فلزات اساسی و محصولات فلزی، ماشین‌آلات و لوازم مکانیکی،تجهیزات الکترونیکی، وسایل نقلیه، کشتی و هواپیما، دستگاه‌های نوری، عکاسی، دستگاه‌های اندازه‌گیری، تجهیزات پزشکی، اسلحه و مهمات، محصولات تولیدی متفرقه، آثار هنری و کلکسیونی و عتیقه‌جات محصولات مورد نیاز روسیه هستند که از کشورهای چین، آلمان، کره‌جنوبی، بلاروس، آمریکا، ایتالیا، انگلیس، فرانسه، ژاپن، ترکیه، قزاقستان، هلند، ویتنام، هند، جمهوری چک، هلند، سوئیس، اوکراین، اسپانیا و فنلاند تهیه می‌کند.
کارشناسان بر این باورند ایران می‌تواند بخش‌های دارای ظرفیت را راهی کشور روسیه کند. کالاهایی مانند مصالح ساختمانی در حجم انبوه، تجهیزات پزشکی، مواد معدنی، مواد غذایی، آثار هنری و پلاستیک و مصنوعات آن. در طول سه دهه گذشته ظرفیت اقتصاد ایران بزرگتر شده و کالاهایی مانند در بطری آب معدنی را که در سبد واردات قرار داشت اکنون زنجیره کامل آن در کشور تولید می‌شود.
پیوند بزرگترین دارندگان ذخایر گاز جهان
ایران و روسیه به عنوان بزرگترین دارندگان ذخایر گازی جهان، همزمان با سفر ابراهیم رئیسی به روسیه به دنبال توسعه همکاری‌ها در صنعت نفت و گاز برای افزایش نقش‌آفرینی در بازارهای جهان هستند.
سابقه همکاری ایران و روسیه به حدود ۵۰۰ سال پیش باز می‌گردد. در این مدت علاوه بر همکاری‌های سیاسی، توجه به توسعه مبادلات اقتصادی نیز در دستور کار بوده و دو کشور تلاش کرده‌اند تا با توجه به زمینه‌های مشترک همکاری، بیشترین سهم را در جهان داشته باشند. با اکتشاف نفت در ایران و همچنین روسیه این تعاملات شکل دیگری به خود گرفت و حتی در مواردی برای توسعه میادین نفت و گاز ایران، با روسیه تفاهم‌نامه‌های همکاری به امضا رسید. اهمیت این موضوع آنجاست که این دو کشور جزو بزرگترین دارندگان منابع هیدروکربوری در جهان هستند. ایران و روسیه در مجموع بیش از ۳۷درصد منابع گازی جهان را در اختیار دارند. روسیه با ۳۵ تریلیون متر مکعب گاز بیش از ۱۹ درصد ذخایر گازی دنیا را در اختیار دارد. ذخایری که حدود ۶۵ درصد آن در منطقه سیبری واقع شده است. بعد از روسیه، ایران با ۳۳ تریلیون ذخایر گازی کشف شده و سهمی 1/17 درصدی در رتبه دوم جای گرفته است. در ذخایر نفتی نیز این دو کشور وضعیت خوبی دارند و ایران با سهمی 1/9 درصدی در ذخایر نفتی و روسیه با سهمی 2/6 درصدی در مجموع 3/15 درصد از منابع نفتی جهان را به خود اختصاص داده‌اند.به بیان بهتر بیش از یک چهارم ذخایر نفت و گاز جهان در اختیار ایران و روسیه است و پیوند استراتژیک آنها می‌تواند قدرت آنها در بازارهای بین‌المللی نفت و گاز را تقویت کند.با این حال، تاکنون به دلیل غفلت از این فرصت، همکاری جدی بین ایران و روسیه در صنعت نفت و گاز اتفاق نیفتاده است. با روی کار آمدن دولت سیزدهم، توجه به توسعه همکاری‌های دوجانبه و منطقه‌ای در دستور کار قرار گرفت. در اولین گام، ایران سوآپ گاز ترکمنستان به جمهوری آذربایجان را آغاز کرد. این در شرایطی بود که خرید گاز از ترکمنستان در پنج‌سال گذشته به دلیل برخی بی‌تدبیری‌ها متوقف بود. همچنین ایران توانست با تکیه بر دیپلماسی نفتی خود در این مدت، صادرات نفت را نیز افزایش دهد.
جواد اوجی، وزیر نفت درباره سفر خود به روسیه و دیدار با همتای خود گفت در حوزه انرژی نیز در بخش بالادست، توسعه میدان‌های نفت و گاز و بخش پایین‌دست در توسعه پتروپالایشگاه‌ها و پتروشیمی و انتقال تجهیزات و فناوری که در صنعت نفت و گاز ایران راهبردی است، تصمیم‌های خوبی گرفته شد.
وی با بیان این‌که در نشست با شرکت‌های بزرگ روسیه در موضوع انتقال فناوری و تجهیزات راهبردی مورد نیاز صنعت نفت توافق‌های خوبی انجام شده است، تصریح‌کرد: نقشه جامع و کامل همکاری با روسیه تدوین شده که در اختیار این کشور قرار گرفته است و امیدواریم در چارچوب این نقشه به توافق و قراردادهای جدیدی دست یابیم.
وزیر نفت با بیان این‌که همچنین پیشنهادهایی در زمینه تبدیل گاز به ال‌ان‌جی و صادرات در قالب آن هم ارائه شد، گفت: تصمیم‌های خوبی در زمینه تجارت گاز اتخاذ شده است که می‌تواند سبب تحول در منطقه شود. اوجی با اشاره به این‌که هر دو کشور ایران و روسیه تحریم هستند که می‌توانند از این فرصت استفاده کنند و آن دسته از شرکت‌های روسی که با شرکت‌های اروپایی و آمریکا همکاری ندارند می‌توانند با ایران همکاری داشته باشند، تصریح کرد: مقرر شد از توان شرکت‌های روس در بخش بالادست و توسعه میدان‌های نفتی و ساخت تجهیزات و انتقال فناوری استفاده کنیم، همچنین شرکت‌های دو کشور می‌توانند با تأسیس کارخانه مشترک در ایران و تولید تجهیزات افزون بر استفاده در ایران، آن را صادر کنند.
تقویت همکاری
تقویت همکاری ایران و روسیه در قالب اوپک-پلاس با هدف تامین منافع و تنظیم بازار انرژی، تامین نیازمندی‌های متقابل، همکاری منطقه‌ای در انتقال گاز ایران به پاکستان و هند با مشارکت شرکت‌های روسی، بومی‌سازی تجهیزات نفت در ایران، همکاری در حوزه ال‌ان‌جی، انتقال فناوری و سرمایه‌گذاری مشترک، از مهم‌ترین محورهای رایزنی وزیر نفت کشورمان با معاون نخست‌وزیر روسیه در مسکو بود. کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و روسیه تاکنون ۱۵جلسه در تهران و مسکو برگزار شده است. کارگروه‌های زیرمجموعه کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور، از جمله کارگروه‌های بانکی و مالی، حمل‌ونقل، تجارت و بازرگانی، صنایع، کشاورزی، فناوری، بهداشت، مسکن و گمرک طی دو سال اخیر، نشست‌های مشترکی را به‌صورت برخط برگزار و پیش‌نویس سند شانزدهمین اجلاس را آماده کرده‌اند.
گام سیاست برای اقتصاد
محمودرضا سجادی، سفیر اسبق ایران در روسیه درباره اهمیت تجارت منطقه‌ای به خبرنگار ما گفت: برای صادرات باید یک اراده ملی وجود داشته باشد و در این زمینه گمرک، بانک مرکزی، وزارت صمت و وزارتخانه‌های اقتصادی دیگر دخیل هستند. در زمان ریاست‌جمهوری بیل کلینتون در آمریکا قرار بود نخست وزیر ژاپن به این کشور سفر کند اما او پیام می‌فرستد که عازم ژاپن است.
برخی دیپلمات‌ها معتقد بودند نخست‌وزیر ژاپن باید به آمریکا بیاید که کلینتون پاسخ داد آن کشور قصد خرید چهار هواپیما را دارد و من می‌روم تا به آنها پیشنهاد دهم از بوئینگ آمریکا خریداری کنند. اقدام رئیس‌جمهور آمریکا از عرف دیپلماتیک خارج بود اما برای بحث صادرات و اقتصاد کشور دست به هر کاری می‌زنند. این موضوع را در ایران هم شاهد هستیم و از زمانی که رهبر معظم انقلاب در بحث فناوری حمایت کردند در این صنعت انقلابی صورت گرفت که از یک کشور وارد کننده به یک کشور صادرکننده تبدیل شدیم. به گفته وی، تفکری هم که می‌گوید ایران و روسیه نباید به هم نزدیک شود تفکر انگلیسی و اسرائیلی است. سجادی به ظرفیت‌های اقتصادی روسیه پرداخت و افزود: روسیه با نفت و گاز و معادن زیادش سالانه حدود 800 میلیارد دلار با جهان تجارت دارد.
گشایش مبادلات بانکی بین ایران و روسیه
وزیر امور اقتصاد و دارایی گفت: تسهیل تبادلات ارزی و بانکی از دیگر محورهای مذاکره بود که در این زمینه نکاتی مطرح کردیم و امیدواریم با تعاملات بانک مرکزی در این زمینه، سفر آقای رئیس‌جمهور شروع یک گشایش ویژه باشد.
احسان خاندوزی افزود: با توجه به راهبردی بودن روابط ایران و روسیه یکی از محورهای مهم دیپلماسی اقتصادی دولت سیزدهم احیای این ظرفیت بود.
وزیر امور اقتصاد و دارایی با اشاره به این‌که برای موثرتر شدن سفر رئیس‌جمهور، بنده همراه وزیر نفت جلسات مقدماتی را با همتایان روسی برگزار کردیم، گفت: مذاکرات خوبی در حوزه تعاملات بالادستی نفت و مساله پتروپالایشگاه‌ها انجام شد. همچنین در ارتباط با خط اعتباری 5 میلیارد دلاری که تاکنون 2 پروژه نیروگاه سیریک و خط آهن اینچه برون را پوشش می‌دهد نیز بحث شد.
وی ادامه داد: سرعت تحولات پروژه‌هایی که از خط اعتباری استفاده می‌کنند قابل قبول نبود که تدابیری برای افزایش سرعت اجرا اتخاذ شد. خاندوزی درخصوص پروژه‌های پیش‌رو با استفاده از خط اعتباری 5 میلیارد دلاری، گفت: 3پروژه نیروگاهی دیگر و خط‌آهن رشت آستارا برای تکمیل کریدور شمال به جنوب از سمت ایران برای استفاده از خط اعتباری مطرح شد و مورد توافق اولیه طرف روس هم قرار گرفت. عضو کابینه دولت سیزدهم افزود: در مورد خرید 2000لکوموتیو در قالب خط اعتباری نیز جلسه‌ای برقرار شد. خاندوزی گفت: تسهیل تبادلات ارزی و بانکی از دیگر محورهای مذاکره بود که در این زمینه نکاتی مطرح کردیم و امیدواریم با تعاملات بانک مرکزی در این زمینه، سفر آقای رئیس جمهور شروع یک گشایش ویژه باشد.
حجم تجارت
درمجموع حجم مبادلات تجاری بین دو کشور به‌خصوص بعد از تحریم روسیه ازسوی آمریکا و اروپا، سال به سال در حال افزایش است؛ در حالی‌که حجم مناسبات تجاری بین روسیه و ایران در سال 2018 معادل 74/1 میلیارد دلار بود، این رقم در سال 2019 به دو میلیارد دلار افزایش یافت. روسیه در همین مسیر به ایران ماشین‌آلات، فولاد و محصولات کشاورزی صادر کرده و ایران هم در عوض به این کشور مصالح ساختمانی، مواد پتروشیمی، منسوجات، انواع داروهای پزشکی نظیر رادیو دارو، محصولات صنعتی، لبنیات، صیفی‌جات، میوه و برخی دیگر از کالاها را صادر کرده است. آمارها حاکی است مبادلات تجاری بین دو کشور در سال 2020 هم رشد چند ده‌درصدی داشته و صادرات ایران به روسیه بیش از دو‌برابر شده است. درواقع در سال گذشته میلادی و در حالی‌که ایران در سال 2019 فقط 390 میلیون دلار به روسیه صادرات داشت اما این رقم در سال 2020 با 105 درصد افزایش به 800 میلیون دلار رسید. به‌طور کلی بین سال‌های 88 تا 98 روس‌ها نه تنها به بهانه تحریم آن‌گونه که اروپایی‌ها رفتار کردند، عمل نکرده و تعاملات تجاری خود را با ایران متوقف نکرده، بلکه به‌طور مداوم شاهد رفتن دو کشور به سمت همدیگر در حوزه مبادلات تجاری بوده‌ایم.
توسعه مناسبات تجاری بین ایران و روسیه و همکاری دو کشور در بخش‌های مختلف اقتصادی می‌تواند گره‌های موجود در تجارت منطقه‌ای بین کشورهای آسیای میانه و جنوب آسیا را باز کند. تهران و مسکو در بسیاری از حوزه‌ها مواضع و منافع مشترک داشته و ازجمله نقاط مشترک در فضای سیاسی چند ساله اخیر دو کشور می‌توان به قرار گرفتن در لیست تحریم‌های غرب اشاره کرد. ایران به‌دلیل توسعه فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای و روسیه هم به علت بالا گرفتن تنش با اوکراین از سوی آمریکا و اروپا تحریم شده‌اند. دو کشور در حوزه‌های امنیتی نظیر بحران داعش در سوریه هم همکاری‌های نزدیکی با هم داشته و همین مواضع مشترک موجب بالا رفتن پتانسیل همکاری در حوزه اقتصادی بین دو کشور شده است. در سال 2014 و پس از تحریم روسیه از سوی اروپا و آمریکا در موضوع اوکراین و شبه‌جزیره کریمه، روسیه هم دست به تقابل تحریمی با اروپا زد و واردات بسیاری از محصولات را از کشورهای عضو اتحادیه اروپا ممنوع اعلام کرد. در آن زمان ایران نخستین کشوری بود که روس‌ها به فکر تأمین نیازهای وارداتی خود از آن افتادند.
شرکای ایران به دنبال همکاری بیشتر
طی هفته‌های گذشته خبرهای مرتبط با توافق 25 ساله ایران با چین و ظرفیت سرمایه‌گذاری 400 میلیارد دلاری در قالب این طرح در اغلب رسانه‌ها منتشر شد. آن‌طور که رسانه‌ها می‌گویند تهران برای رها کردن خود از تحریم‌های آمریکا، توافق با چین را به سرانجام رسانده اما باید توجه داشت چین علاوه بر ایران با کشورهای دیگر نیز سند همکاری دارد. در این مسیر فقط چین نیست که به‌دنبال تقویت مناسبات با ایران است؛ چرا که روسیه هم تصمیم گرفته در همین راستا روابط خود را با ایران تقویت کرده و در حوزه‌های مختلف، همکاری‌های نزدیک اقتصادی با ایران داشته باشد. روس‌ها در سه حوزه معاملات تسلیحاتی، پروژه‌های مشترک نفتی و گازی و همچنین حمل و نقل به‌دنبال همکاری‌های نزدیک اقتصادی با ایران هستند. ایران در حوزه حمل و نقل می‌تواند نقش محور ترانزیتی برای مسکو ایفا کرده و دست روسیه را به کشورهای جنوب آسیا برساند. هرگونه همکاری بین روسیه و ایران در حوزه توسعه شبکه حمل و نقل به‌طور حتم نشان‌دهنده آن خواهد بود که دو کشور به دنبال توسعه همکاری‌های بلندمدت در آینده هستند. این درحالی است که قبلا این‌گونه نبود و همکاری‌ها بین دو طرف معمولا محدود و برای کوتاه‌مدت بود. در واقع می‌توان گفت در سطوح بالای نظام اسلامی و دولت ایران و کاخ کرملین این اراده برای توسعه همکاری شکل گرفته است. مسکو هم‌اکنون در حال ساخت یک بندر جدید در شهر لاگان در ساحل دریای خزر است. ارزش این پروژه 6/1 میلیارد دلار برآورد شده و ظرفیت آن جابه‌جایی 5/12میلیون تن کالا در سال اعلام شده و روسیه این بندر را به‌طور اختصاصی با هدف تجارت با ایران و هند می‌سازد. قرار است ایران نقش محور ترانزیتی را برای روس‌ها در تجارت با هند و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس ایفا کند. دو بندر انزلی در ایران و آستاراخان در روسیه نیز با خط کشتیرانی به یکدیگر متصل شده‌اند.
روس‌ها چه کالایی نیاز دارند؟
حجم تجارت روسیه حدود 800 میلیارد دلار است که 350 میلیارد دلار در بخش واردات و 450 میلیارد دلار در کفه صادرات قرار دارد.
حیوانات زنده و محصولات حیوانی، محصولات گیاهی، چربی‌ها و روغنهای حیوانی و گیاهی، موادغذایی آماده، سرکه و تنباکو، محصولات معدنی، محصولات صنایع شیمیایی یا صنایع وابسته، پلاستیک و مصنوعات آن، چرم و پوست‌خام، چوب و اشیای چوبی، خمیر چوب و کاغذهای بازیافتی، منسوجات و کالاهای نساجی، کفش، چوب صندلی، چتر، مصنوعات سنگ، گچ و سیمان، مروارید طبیعی یا پرورشی، سنگ‌های قیمتی، جواهرات بدلی، فلزات اساسی و محصولات فلزی، ماشین‌آلات و لوازم مکانیکی،تجهیزات الکترونیکی، وسایل نقلیه، کشتی و هواپیما، دستگاه‌های نوری، عکاسی، دستگاه‌های اندازه‌گیری، تجهیزات پزشکی، اسلحه و مهمات، محصولات تولیدی متفرقه، آثار هنری و کلکسیونی و عتیقه‌جات محصولات مورد نیاز روسیه هستند که از کشورهای چین، آلمان، کره‌جنوبی، بلاروس، آمریکا، ایتالیا، انگلیس، فرانسه، ژاپن، ترکیه، قزاقستان، هلند، ویتنام، هند، جمهوری چک، هلند، سوئیس، اوکراین، اسپانیا و فنلاند تهیه می‌کند.
کارشناسان بر این باورند ایران می‌تواند بخش‌های دارای ظرفیت را راهی کشور روسیه کند. کالاهایی مانند مصالح ساختمانی در حجم انبوه، تجهیزات پزشکی، مواد معدنی، مواد غذایی، آثار هنری و پلاستیک و مصنوعات آن. در طول سه دهه گذشته ظرفیت اقتصاد ایران بزرگتر شده و کالاهایی مانند در بطری آب معدنی را که در سبد واردات قرار داشت اکنون زنجیره کامل آن در کشور تولید می‌شود.
پیوند بزرگترین دارندگان ذخایر گاز جهان
ایران و روسیه به عنوان بزرگترین دارندگان ذخایر گازی جهان، همزمان با سفر ابراهیم رئیسی به روسیه به دنبال توسعه همکاری‌ها در صنعت نفت و گاز برای افزایش نقش‌آفرینی در بازارهای جهان هستند.
سابقه همکاری ایران و روسیه به حدود ۵۰۰ سال پیش باز می‌گردد. در این مدت علاوه بر همکاری‌های سیاسی، توجه به توسعه مبادلات اقتصادی نیز در دستور کار بوده و دو کشور تلاش کرده‌اند تا با توجه به زمینه‌های مشترک همکاری، بیشترین سهم را در جهان داشته باشند. با اکتشاف نفت در ایران و همچنین روسیه این تعاملات شکل دیگری به خود گرفت و حتی در مواردی برای توسعه میادین نفت و گاز ایران، با روسیه تفاهم‌نامه‌های همکاری به امضا رسید. اهمیت این موضوع آنجاست که این دو کشور جزو بزرگترین دارندگان منابع هیدروکربوری در جهان هستند. ایران و روسیه در مجموع بیش از ۳۷درصد منابع گازی جهان را در اختیار دارند. روسیه با ۳۵ تریلیون متر مکعب گاز بیش از ۱۹ درصد ذخایر گازی دنیا را در اختیار دارد. ذخایری که حدود ۶۵ درصد آن در منطقه سیبری واقع شده است. بعد از روسیه، ایران با ۳۳ تریلیون ذخایر گازی کشف شده و سهمی 1/17 درصدی در رتبه دوم جای گرفته است. در ذخایر نفتی نیز این دو کشور وضعیت خوبی دارند و ایران با سهمی 1/9 درصدی در ذخایر نفتی و روسیه با سهمی 2/6 درصدی در مجموع 3/15 درصد از منابع نفتی جهان را به خود اختصاص داده‌اند.به بیان بهتر بیش از یک چهارم ذخایر نفت و گاز جهان در اختیار ایران و روسیه است و پیوند استراتژیک آنها می‌تواند قدرت آنها در بازارهای بین‌المللی نفت و گاز را تقویت کند.با این حال، تاکنون به دلیل غفلت از این فرصت، همکاری جدی بین ایران و روسیه در صنعت نفت و گاز اتفاق نیفتاده است. با روی کار آمدن دولت سیزدهم، توجه به توسعه همکاری‌های دوجانبه و منطقه‌ای در دستور کار قرار گرفت. در اولین گام، ایران سوآپ گاز ترکمنستان به جمهوری آذربایجان را آغاز کرد. این در شرایطی بود که خرید گاز از ترکمنستان در پنج‌سال گذشته به دلیل برخی بی‌تدبیری‌ها متوقف بود. همچنین ایران توانست با تکیه بر دیپلماسی نفتی خود در این مدت، صادرات نفت را نیز افزایش دهد.
جواد اوجی، وزیر نفت درباره سفر خود به روسیه و دیدار با همتای خود گفت در حوزه انرژی نیز در بخش بالادست، توسعه میدان‌های نفت و گاز و بخش پایین‌دست در توسعه پتروپالایشگاه‌ها و پتروشیمی و انتقال تجهیزات و فناوری که در صنعت نفت و گاز ایران راهبردی است، تصمیم‌های خوبی گرفته شد.
وی با بیان این‌که در نشست با شرکت‌های بزرگ روسیه در موضوع انتقال فناوری و تجهیزات راهبردی مورد نیاز صنعت نفت توافق‌های خوبی انجام شده است، تصریح‌کرد: نقشه جامع و کامل همکاری با روسیه تدوین شده که در اختیار این کشور قرار گرفته است و امیدواریم در چارچوب این نقشه به توافق و قراردادهای جدیدی دست یابیم.
وزیر نفت با بیان این‌که همچنین پیشنهادهایی در زمینه تبدیل گاز به ال‌ان‌جی و صادرات در قالب آن هم ارائه شد، گفت: تصمیم‌های خوبی در زمینه تجارت گاز اتخاذ شده است که می‌تواند سبب تحول در منطقه شود. اوجی با اشاره به این‌که هر دو کشور ایران و روسیه تحریم هستند که می‌توانند از این فرصت استفاده کنند و آن دسته از شرکت‌های روسی که با شرکت‌های اروپایی و آمریکا همکاری ندارند می‌توانند با ایران همکاری داشته باشند، تصریح کرد: مقرر شد از توان شرکت‌های روس در بخش بالادست و توسعه میدان‌های نفتی و ساخت تجهیزات و انتقال فناوری استفاده کنیم، همچنین شرکت‌های دو کشور می‌توانند با تأسیس کارخانه مشترک در ایران و تولید تجهیزات افزون بر استفاده در ایران، آن را صادر کنند.
تقویت همکاری
تقویت همکاری ایران و روسیه در قالب اوپک-پلاس با هدف تامین منافع و تنظیم بازار انرژی، تامین نیازمندی‌های متقابل، همکاری منطقه‌ای در انتقال گاز ایران به پاکستان و هند با مشارکت شرکت‌های روسی، بومی‌سازی تجهیزات نفت در ایران، همکاری در حوزه ال‌ان‌جی، انتقال فناوری و سرمایه‌گذاری مشترک، از مهم‌ترین محورهای رایزنی وزیر نفت کشورمان با معاون نخست‌وزیر روسیه در مسکو بود. کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و روسیه تاکنون ۱۵جلسه در تهران و مسکو برگزار شده است. کارگروه‌های زیرمجموعه کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور، از جمله کارگروه‌های بانکی و مالی، حمل‌ونقل، تجارت و بازرگانی، صنایع، کشاورزی، فناوری، بهداشت، مسکن و گمرک طی دو سال اخیر، نشست‌های مشترکی را به‌صورت برخط برگزار و پیش‌نویس سند شانزدهمین اجلاس را آماده کرده‌اند.
گام سیاست برای اقتصاد
محمودرضا سجادی، سفیر اسبق ایران در روسیه درباره اهمیت تجارت منطقه‌ای به خبرنگار ما گفت: برای صادرات باید یک اراده ملی وجود داشته باشد و در این زمینه گمرک، بانک مرکزی، وزارت صمت و وزارتخانه‌های اقتصادی دیگر دخیل هستند. در زمان ریاست‌جمهوری بیل کلینتون در آمریکا قرار بود نخست وزیر ژاپن به این کشور سفر کند اما او پیام می‌فرستد که عازم ژاپن است.
برخی دیپلمات‌ها معتقد بودند نخست‌وزیر ژاپن باید به آمریکا بیاید که کلینتون پاسخ داد آن کشور قصد خرید چهار هواپیما را دارد و من می‌روم تا به آنها پیشنهاد دهم از بوئینگ آمریکا خریداری کنند. اقدام رئیس‌جمهور آمریکا از عرف دیپلماتیک خارج بود اما برای بحث صادرات و اقتصاد کشور دست به هر کاری می‌زنند. این موضوع را در ایران هم شاهد هستیم و از زمانی که رهبر معظم انقلاب در بحث فناوری حمایت کردند در این صنعت انقلابی صورت گرفت که از یک کشور وارد کننده به یک کشور صادرکننده تبدیل شدیم. به گفته وی، تفکری هم که می‌گوید ایران و روسیه نباید به هم نزدیک شود تفکر انگلیسی و اسرائیلی است. سجادی به ظرفیت‌های اقتصادی روسیه پرداخت و افزود: روسیه با نفت و گاز و معادن زیادش سالانه حدود 800 میلیارد دلار با جهان تجارت دارد.
گشایش مبادلات بانکی بین ایران و روسیه
وزیر امور اقتصاد و دارایی گفت: تسهیل تبادلات ارزی و بانکی از دیگر محورهای مذاکره بود که در این زمینه نکاتی مطرح کردیم و امیدواریم با تعاملات بانک مرکزی در این زمینه، سفر آقای رئیس‌جمهور شروع یک گشایش ویژه باشد.
احسان خاندوزی افزود: با توجه به راهبردی بودن روابط ایران و روسیه یکی از محورهای مهم دیپلماسی اقتصادی دولت سیزدهم احیای این ظرفیت بود.
وزیر امور اقتصاد و دارایی با اشاره به این‌که برای موثرتر شدن سفر رئیس‌جمهور، بنده همراه وزیر نفت جلسات مقدماتی را با همتایان روسی برگزار کردیم، گفت: مذاکرات خوبی در حوزه تعاملات بالادستی نفت و مساله پتروپالایشگاه‌ها انجام شد. همچنین در ارتباط با خط اعتباری 5 میلیارد دلاری که تاکنون 2 پروژه نیروگاه سیریک و خط آهن اینچه برون را پوشش می‌دهد نیز بحث شد.
وی ادامه داد: سرعت تحولات پروژه‌هایی که از خط اعتباری استفاده می‌کنند قابل قبول نبود که تدابیری برای افزایش سرعت اجرا اتخاذ شد. خاندوزی درخصوص پروژه‌های پیش‌رو با استفاده از خط اعتباری 5 میلیارد دلاری، گفت: 3پروژه نیروگاهی دیگر و خط‌آهن رشت آستارا برای تکمیل کریدور شمال به جنوب از سمت ایران برای استفاده از خط اعتباری مطرح شد و مورد توافق اولیه طرف روس هم قرار گرفت. عضو کابینه دولت سیزدهم افزود: در مورد خرید 2000لکوموتیو در قالب خط اعتباری نیز جلسه‌ای برقرار شد. خاندوزی گفت: تسهیل تبادلات ارزی و بانکی از دیگر محورهای مذاکره بود که در این زمینه نکاتی مطرح کردیم و امیدواریم با تعاملات بانک مرکزی در این زمینه، سفر آقای رئیس جمهور شروع یک گشایش ویژه باشد.
حجم تجارت
درمجموع حجم مبادلات تجاری بین دو کشور به‌خصوص بعد از تحریم روسیه ازسوی آمریکا و اروپا، سال به سال در حال افزایش است؛ در حالی‌که حجم مناسبات تجاری بین روسیه و ایران در سال 2018 معادل 74/1 میلیارد دلار بود، این رقم در سال 2019 به دو میلیارد دلار افزایش یافت. روسیه در همین مسیر به ایران ماشین‌آلات، فولاد و محصولات کشاورزی صادر کرده و ایران هم در عوض به این کشور مصالح ساختمانی، مواد پتروشیمی، منسوجات، انواع داروهای پزشکی نظیر رادیو دارو، محصولات صنعتی، لبنیات، صیفی‌جات، میوه و برخی دیگر از کالاها را صادر کرده است. آمارها حاکی است مبادلات تجاری بین دو کشور در سال 2020 هم رشد چند ده‌درصدی داشته و صادرات ایران به روسیه بیش از دو‌برابر شده است. درواقع در سال گذشته میلادی و در حالی‌که ایران در سال 2019 فقط 390 میلیون دلار به روسیه صادرات داشت اما این رقم در سال 2020 با 105 درصد افزایش به 800 میلیون دلار رسید. به‌طور کلی بین سال‌های 88 تا 98 روس‌ها نه تنها به بهانه تحریم آن‌گونه که اروپایی‌ها رفتار کردند، عمل نکرده و تعاملات تجاری خود را با ایران متوقف نکرده، بلکه به‌طور مداوم شاهد رفتن دو کشور به سمت همدیگر در حوزه مبادلات تجاری بوده‌ایم.