گفت‌وگو با تهیه‌کننده و کارگردان مجموعه مستندی که از شبکه افق روی آنتن رفته است
شیرینی زندگی با «دردانه‌ها»
کاهش جمعیت جوان و عدم فرزندآوری موضوعی است که طی این سال‌ها بارها به آن اشاره و به مسؤولان فرهنگی و دولتی و دیگر نهادها بیان شده‌است که راه فرزندآوری را برای خانواده‌ها سهل و آسان کنند تا طی سال‌های آینده به یکی از پیرترین کشورهای جهان تبدیل نشویم. سازمان صداوسیما طی این سال‌ها با ساختن برنامه‌ها و سریال‌هایی با پیام فرزندآوری و گفت‌وگوهای چالشی در مورد ایجاد بسترهای مناسب اقتصادی و اجتماعی برای آن، در این زمینه فعال بوده‌است. مجموعه مستند «دردانه‌ها» به تهیه‌کنندگی سیدهاشم موسوی و کارگردانی مهدی لارویی یکی از برنامه‌های تولید شده در شبکه افق است که به موضوع فرزندآوری و خانواده پرداخته است و طی ۲۵ قسمت قصد دارد با به تصویر کشیدن نوع زندگی خانواده‌هایی که بیش از دو سه فرزند دارند به نوعی در این راه فرهنگسازی کند. با تهیه‌کننده و کارگردان این مجموعه مستند درباره اهداف برنامه و چگونگی ساخت آن گفت‌وگویی داشتیم.
دنبال نگاه واقع‌بینانه بودیم
هاشم موسوی، تهیه‌کننده مجموعه مستند «دردانه‌ها» که سابقه همکاری با برنامه‌هایی چون «ملازمان حرم»، «بدون مرز عشق»، «سلفی با آقا مهدی»، «تفنگچی‌های پاوه»، «سرنوشت» و «کلانتری بانوان» را در کارنامه خود دارد، در گفت‌وگو با ما درباره دلیل رفتن به سراغ چنین سوژه‌ای می‌گوید: حدود دو سال‌و‌نیم قبل مدیر وقت شبکه مستند، آقای سلیم غفوری طرح یک مجموعه برنامه تلویزیونی مستند درخصوص شاداب بودن و بحث جمعیت و فرزندآوری خانواده‌ها در ذهن‌شان بود. این موضوع را به ما پیشنهاد دادند و به نظرمان موضوع خوب و به روزی آمد. تقریبا دغدغه و گفتمان اصلی جامعه بحث فرزندآوری، اقتصاد و جمعیت است و به همین دلیل پرداختن به چنین موضوعی را آغاز کردیم. حدود 4 ــ3 ماه با کارشناسان مختلف اتاق فکر تشکیل دادیم و موضوعات مختلف را بررسی کردیم که ببینیم چه کارهایی می‌توان در این حوزه انجام داد و نوع پرداخت موضوع به چه شکل می‌تواند باشد. به ساختارهای متفاوت مثل استودیویی بودن فکر کردیم و به نظرمان آمد اگر خانواده‌ای را در یک استودیو دعوت کنیم که درباره فرزند صحبت می‌کنند، ممکن است در ذهن مخاطبان صدها سؤال پیش بیاید که خانه و زندگی این افراد چطور است؟ اگر خانه‌شان کوچک باشد چطور با این تعداد بچه در آن خانه زندگی می‌کنند؟ به همین دلیل فکر کردیم هر چقدر واقع‌بینانه‌تر باشد و دوربین را نزدیک زندگی عادی و طبیعی این آدم‌ها نگه‌داریم، باورپذیری‌اش برای مخاطبان بیشتر می‌شود. پس تصمیم گرفتیم به خانه‌های این افراد که گاه 50 ــ40 متری است، برویم.دردانه‌ها شعاری نیست
وی ادامه می‌دهد: مجموعه مستند دردانه‌ها اصلا به سمت شعاری بودن نرفته‌است. در این مجموعه مستند قصد این را نداشتیم که به صورت مستقیم به مخاطب بگوییم فرزند بیاورید یا فرزندآوری و چند فرزندی خوب است. هدف از تولید این مجموعه مستند این بود که نوع حمایت درست از فرزندان را به خانواده‌ها آموزش دهیم. این‌که بچه‌ها در یک خانواده چطور می‌توانند پشتیبان یکدیگر باشند و بیشتر به سمت آموزش در خانواده رفتیم. مجری هم در مجموعه مستند دردانه‌ها زبان مخاطبان است و سؤالاتی را که مخاطبان از شرکت‌کنندگان دارند از آنها می‌پرسد.
موسوی اضافه می‌کند: در تولید این مجموعه مستند سعی کردیم بدون تکلف وارد بحث با خانواده‌ها شویم و مباحث علمی را دنبال نکنیم و به چیستی و چرایی و چگونگی موضوع فرزندآوری نپردازیم. دردانه‌ها یک کار روان‌شناسی یا جامعه‌شناسی نیست بلکه یک کار مستند است. ما تمام نظرات کارشناسانه‌ای را که احتیاج داشتیم در زمان پیش تولید گرفته بودیم. محققانی در تیم تولید این مستند حضور داشتند که یک هفته قبل با سوژه‌هایی که داشتیم صحبت می‌کردند و تمام زاوایا و ابعاد زندگی این افراد را در نظر می‌گرفتند. این موضوعات در اتاق فکر مطرح شده و به مجری انتقال داده می‌شد تا نقطه آغاز و پایان خود را بداند، مطلع باشد که خانواده چند فرزند دارد و قرار است درباره فرزندان چه صحبت‌هایی شود. شروع فیلمبرداری مجموعه مستند دردانه‌ها به اوایل کرونا بازمی‌گردد که هنوز شناختی از بیماری کرونا وجود نداشت و بیشتر اماکن تعطیل بود و مردم در قرنطینه بودند. خیلی از خانواده‌ها ترس داشتند که تیم تولید وارد خانه آنها شود. آنها واقعا بر ما منت گذاشتند که قبول کردند در آن دوران سخت تیم تولید دردانه‌ها در خانه‌شان حضور یابد.
این تهیه‌کننده درباره انتخاب خانواده‌ها برای حضور در دردانه‌ها می‌گوید: خانواده‌هایی که بیش از سه فرزند داشتند ملاک انتخاب ما برای تهیه این برنامه بودند و خانواده‌ای هم داشتیم که با پنج فرزند در دردانه‌ها حضور یافتند. در انتخاب خانواده‌ها الزامی به جوان بودن پدر و مادر نبود و ما بیشتر به‌دنبال پدران و مادران دهه شصتی و هفتادی بودیم. به این دلیل این گروه سنی را انتخاب کردیم که فرصت برای فرزندآوری در بین آنها وجود دارد و می‌توانند پیامی خطاب به هم‌نسلان خود داشته باشند. دردانه‌ها در جهت فرهنگ فرزندآوری بدون شعار و مستقیم‌گویی تولید شده و می‌خواهد با نشان دادن زندگی افرادی که دارای چند فرزند هستند باعث تغییر نگاه خانواده‌ها شده و این موضوع را متذکر شود که چند فرزندی قطعا امکانات حداکثری در خانواده‌ها را طلب نمی‌کند و می‌توان با فرهنگسازی درست خانواده‌ها را به سمت فرزندآوری تشویق کرد.
موسوی ادامه می‌دهد: در مجموعه مستند دردانه‌ها خانواده‌هایی از همه اقشار جامعه حضور دارند؛ خانواده‌هایی که مستاجر هستند و شاید از همه لحاظ هم تامین نباشند اما دوست داشتند که چند فرزند داشته باشند و اکنون هم از زندگی‌ای که دارند راضی هستند. از سوی دیگر خانواده‌هایی در این برنامه حضور داشتند که زندگی خوبی داشته و از چند فرزندی خود راضی و خشنود بودند. سعی کردیم که به همه اقشار جامعه بپردازیم که در هر صورت زندگی شادی دارند و دارای چند فرزند بودند.
تهیه‌کننده این مجموعه مستند اظهار می‌کند: سوژه‌هایی که در این مجموعه مستند حضور داشتند به ما معرفی شدند و ما برای حضور در برنامه فراخوان یا دعوتی نداشتیم. ادامه دردانه‌ها برای تولید فصل بعدی به مدیران شبکه بستگی دارد. اگر این مجموعه مستند مورد قبول مخاطب واقع شده و از آن استقبال شود فصل‌های بعدی هم خواهد داشت و اگر مخاطبان آن را دوست نداشته باشند به تولید همین یک فصل ۲۵ قسمتی بسنده خواهیم کرد.
وی در پایان می‌گوید: برای اجرای دردانه‌ها با چندین نفر از مجریان صحبت‌هایی انجام شد اما در پایان به فاطمه گودرزی رسیدیم. ما برای اجرای دردانه‌ها صرفا به دنبال یک مجری نبودیم و چندوجهی بودن شخصی که انتخاب می‌شد برایمان حائز اهمیت بود. برای اجرای دردانه‌ها به‌دنبال شخصی بودیم که هم اجرا را بداند، هم مادر باشد و این شرایط مادر بودن و چندفرزندی را درک کرده باشد. می‌خواستیم مستند دردانه‌ها واقع‌بینانه باشد و مخاطب با آن همذات‌پنداری کند. فاطمه گودرزی به این دلیل انتخاب شد که هم مادر بود و هم کارشناس و هم با این فضا آشنایی داشت. نام دردانه‌ها هم برای این مجموعه مستند به این دلیل انتخاب شد که ذهن مخاطب بعد از شنیدن این کلمه به سمت بچه‌ها می‌رود.
حضور در خانه افراد، سوژه را باورپذیر کرد
در گذشته و طی ساخت مستند «ملازمان حرم» تجربه تولید این شکل از مستند را با همراهی سیدهاشم موسوی داشتیم، در مستند ملازمان حرم هم هر قسمت از مستند با حضور در خانه مهمان برنامه تولید می‌شد. احساس کردیم گرفتن این شکل از مصاحبه و حضور در خانه اشخاص می‌تواند برای مخاطبان جذابیت بیشتری داشته و باورپذیرتر باشد. درک صحبت‌هایی که بین مجری و مهمانان برنامه ردوبدل می‌شود در این‌گونه مستندها آسان‌تر است. نشان‌دادن نوع زندگی، رابطه مادر و فرزند در خانه، بازی کودکان و نوع ارتباط آنها با یکدیگر وقتی به تصویر کشیده می‌شود، قطعا باورپذیری بیشتری برای مخاطب داشته و می‌تواند ارتباط بهتری با آنها برقرار کند و پیام برنامه را به مخاطبان انتقال دهد. این‌که بخواهیم در یک فضای استودیویی با مادر خانواده گفت‌وگو کنیم و او درباره زندگی خود صحبت کند، برای مخاطبان تصنعی و غیرقابل‌باور است. وقتی در خانه حضور پیدا می‌کنیم، تصویرهای گرفته‌شده خود شرح داستان زندگی افراد را می‌دهند و احتیاج به توضیح مهمان درباره نوع زندگی خود ندارد. درواقع به‌تصویرکشیدن یک خانه و فرزندانی که در آن زندگی می‌کنند و نشان‌دادن شور و نشاط محیط خانه و خانواده می‌تواند نسبت به توضیح کلامی و شرح زندگی توسط افراد تاثیرپذیری بیشتری داشته باشد. به‌همین‌دلیل تصمیم گرفتیم از فضای کار استودیویی فاصله بگیریم و در محل زندگی افراد حضور داشته باشیم. البته این شکل برنامه‌سازی برای ما به‌عنوان تولیدکننده هم سخت و دشوار بود اما خواستیم در مجموعه مستند دردانه‌ها فضایی متفاوت را تجربه کنیم.
هدف تولید دردانه‌ها
ایده اولیه تولید این برنامه در بحث جمعیت کشور بود. همه ما آگاهیم که جمعیت کشور در سال‌های آینده به سمت پیر شدن در حرکت است و به‌همین‌دلیل موضوع تشویق خانواده‌ها به فرزندآوری را انتخاب کردیم. در کنار بحث فرزندآوری و رشد جمعیت بحث تربیتی و آموزشی هم در دستورکار این برنامه قرار دارد. در قسمت‌هایی از این مجموعه مستند سراغ خانواده‌ای رفتیم که فرزند ندارند یا دو فرزند دارند و به زندگی این افراد از نگاه آموزشی و تربیتی ورود کردیم.
هر قسمت، یک خانواده
یک قسمت از مجموعه مستند دردانه‌ها به خانواده‌ای پرداخته که فرزندی ندارند و تاکنون به دلایلی صاحب فرزند نشده‌اند اما دوست داشتند که فرزند داشته باشند و برای این‌که بتوانند بچه‌دار شوند تلاش‌های زیادی انجام داده‌اند. قسمتی دیگر از دردانه‌ها به خانواده‌ای اختصاص دارد که صاحب دو فرزند هستند و خیلی هم تمایل به داشتن فرزند بیشتر داشتند اما به دلایل جسمی خانم خانواده نمی‌توانستند فرزند بیشتری داشته باشند. انتخاب این خانواده‌ها به این دلیل بود که می‌خواستیم این موضوع را به تصویر بکشیم که هستند خانواده‌هایی که علاقه به فرزندآوری دارند اما مشکلات جسمی باعث شده نتوانند فرزند داشته باشند. می‌خواستیم به مخاطبان بگوییم که همیشه شرایط برای فرزندآوری مهیا نیست و باید در زمان مناسب و درست به فرزندآوری اقدام کرد و به همین دلیل بیشتر سراغ خانواده‌هایی رفتیم که متولدین دهه ۶۰ و ۷۰ بودند. چون بهترین زمان برای فرزندآوری اکنون به متولدین این دو دهه تعلق دارد.
نقش محوری مادر در خانواده
محوریت صحبت مجموعه مستند دردانه‌ها با مادران است و اگر در خانواده فرزندان تمایل به مصاحبه و گفت‌وگو داشتند با آنها هم صحبت می‌کردیم. در برخی برنامه‌ها با مرد خانواده هم مصاحبه داشتیم و این موضوع به میل دیگر افراد خانواده به‌غیراز مادر برای مصاحبه و حضور جلوی دوربین بستگی داشت. با افرادی که معذوریت نداشتند و دوست داشتند صحبت کنند مصاحبه کردیم.
به‌واقع نمی‌توان نقش محوری مادر در خانواده را منکر شد و قطعا مادر بیشترین تاثیر را در مسائل آموزشی‌و‌تربیتی در خانه بر عهده دارد. به‌همین‌دلیل بیشتر افرادی که با آنها مصاحبه صورت گرفته است مادران خانواده هستند.