نگاهی به قلعه‌های تاریخی برجای مانده از اسماعیلیان در جنوب خراسان بزرگمومن‌آباد؛ قلعه‌ای سه‌پاره رشته‌کوه مؤمن‌آباد در شرق شهرستان بیرجند از شمال‌غرب به جنوب شرق کشیده شده و مشتمل بر ارتفاعات جوزان، کوه‌کنده‌ای، آره کوه، قلعه حسن صباح، تیغ سیاه، خلیل‌آباد و نصرآباد است. قلعه حسن صباح مومن آباد، مهم‌ترین قلعه اسماعیلی قهستان بوده و مرکز اصلی نزاریان و اقامتگاه رهبر اسماعیلیان در آن رشته کوه قرار داشت. مهم‌ترین رویدادی که در قلعه مؤمن‌آباد رخ داد برگزاری مراسم قیامه‌القیامه بود؛ آیینی که در الموت هم برگزار شده بود. آن رخداد بر شهرت قلعه مؤمن‌آباد افزود و موجب شد که نامش بارها در تاریخ ثبت شده و آن قلعه به عنوان اصلی‌ترین پایگاه اسماعیلیه در شرق جهان اسلام مطرح شود. قلعه مؤمن‌آباد که سال ۸۲ در فهرست آثار تاریخی ثبت شده، در فاصله حدود ۴۰۰ متری روستای نصرآباد و بر فراز کوه حسن صباح واقع شده و دروازه اصلی آن از میانه دو برج در جبهه جنوب غربی و مشرف بر روستای نصرآباد است. این قلعه که بر پهنه‌ای نعل اسبی شکل به طول حدود ۱۰۰۰ متر و عرض حدود ۵۰ تا ۱۰۰متر گسترده شده، مشتمل بر برج و باروی سنگی و مستحکم بوده که در برخی نواحی آن هنوز دیوارهایی به ارتفاع ۵ تا ۱۰متر باقی مانده است. قلعه مؤمن‌آباد مشتمل بر سه بخش به هم پیوسته است. شرقی‌ترین بخش قلعه به کل حسن معروف است. این بخش که وسیع‌ترین و کم‌ارتفاع‌ترین قسمت قلعه است، به پرتگاه‌ها محدود و کاملا ویران شده و در میان خرابه‌ها سه مخزن آب قابل تشخیص است و بر سطح منطقه قطعات متعدد آجر و سفال مشاهده می‌شود. کل دختر غربی‌ترین بخش قلعه را شامل می‌شود و از نظر وسعت کوچک‌تر و ارتفاع آن بیشتر است. در بالاترین سطح این بخش حوض‌انبار بزرگی قابل تشخیص بوده که بخش عمده فضای داخلی آن از آوار دیوارها پر شده است. بخش میانی یا ارگ مجموعه متراکمی از فضاهای معماری شامل اتاق‌ها، برج‌ها و حوض‌انبارها یا مخازن آب است. در میانه این بخش یک بنای بزرگ دو طبقه قرار داشته و اتاق‌ها با پلان مستطیل و منظم با پوشش هلالی و جناغی، بعضا با دیوار آجری ساخته شده‌اند. در همین بخش برخی دیوارها را با کاهگل اندود کرده‌اند. وجود یک حیاط چهار ایوانی با چهار برج در چهار گوشه و نوع و کیفیت مصالح و ساختار معماری حاکی از این است که بخش حاکم‌نشین قلعه مؤمن‌آباد این قسمت بوده و پراکندگی آجرهای تراش و قالب‌زده منقوش، سفال‌های مرغوب منقوش و زرین‌فام و قطعات گچبری نشان‌دهنده این واقعیت است که ارگ از جایگاه والا و مهمی برخوردار بوده است. در بخش میانی یا ارگ، معبری دو بخش کل‌حسن و قلعه‌دختر را به هم مرتبط می‌کرده است. فضاهای متنوع معماری و دستکندها در این قلعه زیاد است. علاوه بر تالارها، اتاق‌ها، ایوان‌ها و مخازن آب در ابعاد گوناگون آثار و نشانه تونل‌ها و کانال‌ها یا راه‌های مخفی نیز در قلعه وجود دارد که شاید مثل روزن‌ها و تیرکش دیوارها جنبه دفاعی داشته‌اند.در پیرامون قلعه نیز بقایای معماری متعددی از جمله آسیاب، گورستان، زندان و کانال آبرسانی وجود دارد. دُرُه؛ قلعه‌ای بر سر دوراهی در انتهای جنوب شرقی کوهستان مؤمن‌آباد بیرجند بنای دیگری از دوران حکومت اسماعیلیان در این منطقه به نام قلعه دره قرار دارد که احتمال دارد وجه تسمیه دُرُه به دلیل قرار گرفتن آن روستا بر سر راه سیستان و کرمان باشد که لابد به گمان ایشان تلفظ اولیه آن دُ رَه بوده است، زیرا راه در این منطقه به دو رشته تقسیم می‌شود؛ یک راه پس از عبور از طبس مسینا به شرق ادامه یافته، به هرات می‌رود و رشته دیگر به طرف غرب رفته و پس از عبور از سربیشه و بیرجند به طبس گیلکی می‌رسیده و در آنجا به شاهراه اصفهان- خراسان می‌پیوسته است. دُرُه در سال ۴۸۴ هجری قمری به تصرف اسماعیلیان درآمد و آنها با محکم‌کردن حصار آن توانستند بیش از شش ماه در مقابل سلجوقیان مقاومت کنند و با مرگ ملکشاه از مخمصه رهایی یابند. البته در محدوده روستای دُرُه، سه قلعه قدیمی به نام‌های قلعه دُرُه، قلعه مسلمانان و قلعه کافران شناسایی شده که هر یک به لحاظ ساختار و کارکرد از ویژگی‌های خاصی برخوردار است. این قلعه با وسعت حدود ۱۴۰متر مربع در شمال روستای دره و مشرف بر آن در ارتفاع حدود ۱۵۰ متری و بر دامنه‌ای با شیب تند ساخته شده است. بر گرد آن دیوار به نسبت ضخیمی از سنگ با ملات گل و گچ کشیده شده و ورودی قلعه که سالم‌تر باقی مانده، از سمت غربی به درون راه می‌یابد و در انتهای شمالی آن که مرتفع‌تر است، بقایای برج مدوری مشاهده می‌شود. انباشت توده‌های سنگ در درون قلعه نشانه وجود فضاهای معماری در این قلعه است، اما وسعت محدود و ساختار آن متناسب با توصیف قلعه معروف دره نیست و پراکندگی تعداد کمی سفال دوران معاصر در قلعه، احتمالا آن را در شمار قلعه‌های دفاعی دوران متأخر قرار می‌دهد، کما این که یکی از سالمندان آن را قلعه‌ای دفاعی در مقابل تهاجم ترکمن‌ها دانسته و اظهار کرده که قلعه تا حدود ۷۰سال پیش سالم بوده است. قلعه‌های دوقلوی مسلمانان و کافران در سمت جنوب شرقی روستای دُرُه و شمال شرق روستای گُرسک رشته کوهی معروف به شیخ عبدا... قرار دارد. به فاصله حدود یک کیلومتری شرق و شمال شرق روستای کوچک و متروک گرسک منطقه باستانی وسیعی به نام قلعه کوه گُرسک دُرُه بر انتهای یک دره‌واره گسترده شده و ظاهرا به دلیل تخریب و انهدام دیوارها در هیات دو قلعه معروف به قلعه مسلمانان و قلعه کافران باقی مانده است. قلعه مسلمانان بر فراز قله صخره‌ای معروف به قوچو(قوچ‌ها) با سنگ لاشه و ملات گل و گچ بنیان گرفته و آنچه از آن برجای مانده، بقایای برج، بارو، پنج مخزن آب، کوره آجرپزی، ورودی اصلی بر ضلع جنوبی و ورودی دیگری بر ضلع شرقی است. در ابتدای ورودی شرقی غاری به طول حدود هفت متر و عرض حدود سه متر درون صخره با دو ورودی ایجاد و راه دسترسی به قلعه بر شیب جنوبی در برخی نقاط با تراش‌سنگ‌ها تجهیز شده است.در بخش شمالی یک راهرو در امتداد شمال به جنوب با اتاق‌هایی در طرفین، حوض‌انبار و یک تالار ستون‌دار قابل تشخیص است. شمالی‌ترین بخش قلعه مربع‌شکل و کم وسعت است و بر چهار گوشه آن چهار برج ساخته شده است. در این بخش نیز سازه‌های دفاعی و مخازن آب در ابعاد گوناگون ساخته شده است. در بخش شمالی معماری از تراکم و نظم و نسق بیشتری برخوردار بوده و در شکل‌گیری برخی دیوارها از آجر نیز استفاده شده است. قلعه کافران بر فراز کوهی موسوم به کافران در فاصله حدود یک کیلومتری شمال روستای کوچک گُرَسک در فاصله حدود پنج کیلومتری شرق طبس مسینا و جنوب‌شرق روستای دُرُه واقع شده است. بخش‌های مختلف این قلعه نسبت به وضعیت طبیعی کوه در سطوح متفاوت قرار گرفته و حتی دیوارها از وضعیت طبیعی کوه تبعیت کرده است. وسعت قلعه کافران از قلعه مسلمانان بیشتر اما تراکم سازه‌های معماری آن کمتر است. مصالح ساختمانی این قلعه مانند دیگر قلعه‌های اسماعیلیه سنگ‌های لاشه با ملات گل و گچ است. مهم‌ترین بخش قلعه دروازه ورودی و حصار دفاعی ایجاد شده در مسیر منتهی به قلعه در سمت شرق بوده که از باقی قسمت‌ها آسیب کمتری دیده است. بر گرد قلعه، حصاری بلند با برج‌ها، گوشه و زوایایی به تبعیت از بافت و چگونگی بستر دیوارها بوده که بخش عمده آنها تخریب شده است. در مجاورت حصار فضاهای معماری متعددی وجود داشته که به کلی منهدم شده و در حال حاضر جز توده‌هایی سنگ از آ‌ها اثری برجای نمانده است.بر دو طرف دروازه شرقی قلعه، بخشی از حصار به ضخامت حدود ۷۰ سانتیمتر و ارتفاع چهار متر باقی مانده که می‌تواند نمونه‌ای از ساختار دیوارهای قلعه باشد. در این قلعه بر خلاف قلعه مسلمانان سازه‌های دفاعی به نسبت کم و بیشتر گویا اقامتی بوده‌اند. احتمالا بر بلندای دیوارها، کنگره‌ها و بر فراز برج‌ها روزنه‌های دید و مزغل‌ها تعبیه شده که در جبهه شمالی معدودی برجای مانده است. در همان منطقه آثار و نشانه‌هایی از مرمت دیوارها مشاهده می‌شود. فاصله این قلعه تا قلعه مسلمانان که در سمت شرقی آن واقع شده، حدود یک کیلومتر است. ساختار کلی قلعه کافران به لحاظ شکل‌گیری حصار، دروازه، برج‌ها، مخازن ذخیره آب و نیز مصالح ساختمانی مانند قلعه‌های اسماعیلیه و به خصوص قلعه مسلمانان است. اگرچه فضای سالم معماری در آن باقی نمانده که در تاریخ‌گذاری کمک کند، اما وجود قطعات سفال ساده و لعابدار مربوط به قرون پنجم و ششم قمری حاکی از آن است که قلعه کافران نیز مانند قلعه مسلمانان به اسماعیلیه قهستان تعلق داشته است. دو قلعه نزدیک روستای گُرَسک اگر چه در حال حاضر دو قلعه قلمداد می‌شوند، اما بعید نیست که در عصر اسماعیلیان لازم و ملزوم یکدیگر بوده و با دو نوع کاربری متفاوت بر روی هم قلعه دُرُه نامیده می‌شده‌اند، به این معنی که قلعه مسلمانان که دارای استحکامات خاص دفاعی بوده به عنوان محل استقرار و خاستگاه تهاجمات فداییان اسماعیلی بوده و قلعه کافران در نزدیکی آن که از وسعت زیادتر و فضاهای اقامتی کم‌دوام‌تر برخوردار بوده، احتمالا محل استقرار خانواده‌ها و غیرنظامیان بوده است.
شعبه شرقی الموت
قهستان که نام کهن بخش بزرگی از جنوب خراسان است در صدر اسلام به عنوان دروازه خراسان و خزانه کرمان شناخته می‌شده است. این منطقه که در سالیان کهن محل تلاقی سرزمین‌های تحت کنترل دو خاندان بزرگ پارتی یعنی خاندان اشک به عنوان خاندان سلطنتی سلسله اشکانی و خاندان سورن به عنوان خاندان سپهسالاری در این سلسله بوده، در سال‌های پس از ورود اسلام به ایران به دلیل قرار گرفتن بر سر راه تجاری جنوب‌شرق به شمال‌شرق و مرکز ایران همواره مورد توجه حکام وقت بوده است. البته طی حدود1400سال گذشته، قهستان دو دوره شکوفایی ویژه را پشت سر گذاشته است. دوره نخست مصادف با قرون 4 تا 8 هجری قمری یعنی دوره فعالیت فرقه اسماعیلیه در ایران بوده که به گواه تاریخدانان مختلف قهستان در این دوره تبدیل به دومین مرکز اسماعیلیان نزاری در ایران زمین پس از منطقه الموت قزوین شده بود. دوره دوم شکوفایی قهستان هم در انتهای قرن گذشته و ابتدای قرن معاصر یعنی هنگام حکومت خاندان شوکت‌الملک بر این خطه بوده است؛ دورانی که بیرجند -مرکز وقت این خطه -پیش از تهران دارای آب لوله‌کشی شد. از این دوران آثار بسیاری در شهر باقی مانده و حتی یکی از آنها یعنی باغ اکبریه ثبت جهانی شده است، اما قلاع باقیمانده از نخستین دوره شکوفایی قهستان متاسفانه آن گونه که باید و شاید مورد توجه قرار نگرفته و حتی برای بسیاری از اهل فن هم ناشناخته است. در این گزارش ما به معرفی این قلعه‌های ناشناخته اما مهم تاریخی پرداخته و در این مسیر از رهنمودهای رجبعلی لباف خانیکی، باستان‌شناس پرسابقه و مدیرکل سابق میراث فرهنگی خراسان بهره برده‌ایم.
مومن‌آباد؛ قلعه‌ای سه‌پاره
رشته‌کوه مؤمن‌آباد در شرق شهرستان بیرجند از شمال‌غرب به جنوب شرق کشیده شده و مشتمل بر ارتفاعات جوزان، کوه‌کنده‌ای، آره کوه، قلعه حسن صباح، تیغ سیاه، خلیل‌آباد و نصرآباد است. قلعه حسن صباح مومن آباد، مهم‌ترین قلعه اسماعیلی قهستان بوده و مرکز اصلی نزاریان و اقامتگاه رهبر اسماعیلیان در آن رشته کوه قرار داشت. مهم‌ترین رویدادی که در قلعه مؤمن‌آباد رخ داد برگزاری مراسم قیامه‌القیامه بود؛ آیینی که در الموت هم برگزار شده بود. آن رخداد بر شهرت قلعه مؤمن‌آباد افزود و موجب شد که نامش بارها در تاریخ ثبت شده و آن قلعه به عنوان اصلی‌ترین پایگاه اسماعیلیه در شرق جهان اسلام مطرح شود.
قلعه مؤمن‌آباد که سال ۸۲ در فهرست آثار تاریخی ثبت شده، در فاصله حدود ۴۰۰ متری روستای نصرآباد و بر فراز کوه حسن صباح واقع شده و دروازه اصلی آن از میانه دو برج در جبهه جنوب غربی و مشرف بر روستای نصرآباد است. این قلعه که بر پهنه‌ای نعل اسبی شکل به طول حدود ۱۰۰۰ متر و عرض حدود ۵۰ تا ۱۰۰متر گسترده شده، مشتمل بر برج و باروی سنگی و مستحکم بوده که در برخی نواحی آن هنوز دیوارهایی به ارتفاع ۵ تا ۱۰متر باقی مانده است. قلعه مؤمن‌آباد مشتمل بر سه بخش به هم پیوسته است. شرقی‌ترین بخش قلعه به کل حسن معروف است. این بخش که وسیع‌ترین و کم‌ارتفاع‌ترین قسمت قلعه است، به پرتگاه‌ها محدود و کاملا ویران شده و در میان خرابه‌ها سه مخزن آب قابل تشخیص است و بر سطح منطقه قطعات متعدد آجر و سفال مشاهده می‌شود. کل دختر غربی‌ترین بخش قلعه را شامل می‌شود و از نظر وسعت کوچک‌تر و ارتفاع آن بیشتر است. در بالاترین سطح این بخش حوض‌انبار بزرگی قابل تشخیص بوده که بخش عمده فضای داخلی آن از آوار دیوارها پر شده است. بخش میانی یا ارگ مجموعه متراکمی از فضاهای معماری شامل اتاق‌ها، برج‌ها و حوض‌انبارها یا مخازن آب است. در میانه این بخش یک بنای بزرگ دو طبقه قرار داشته و اتاق‌ها با پلان مستطیل و منظم با پوشش هلالی و جناغی، بعضا با دیوار آجری ساخته شده‌اند. در همین بخش برخی دیوارها را با کاهگل اندود کرده‌اند. وجود یک حیاط چهار ایوانی با چهار برج در چهار گوشه و نوع و کیفیت مصالح و ساختار معماری حاکی از این است که بخش حاکم‌نشین قلعه مؤمن‌آباد این قسمت بوده و پراکندگی آجرهای تراش و قالب‌زده منقوش، سفال‌های مرغوب منقوش و زرین‌فام و قطعات گچبری نشان‌دهنده این واقعیت است که ارگ از جایگاه والا و مهمی برخوردار بوده است.
در بخش میانی یا ارگ، معبری دو بخش کل‌حسن و قلعه‌دختر را به هم مرتبط می‌کرده است. فضاهای متنوع معماری و دستکندها در این قلعه زیاد است. علاوه بر تالارها، اتاق‌ها، ایوان‌ها و مخازن آب در ابعاد گوناگون آثار و نشانه تونل‌ها و کانال‌ها یا راه‌های مخفی نیز در قلعه وجود دارد که شاید مثل روزن‌ها و تیرکش دیوارها جنبه دفاعی داشته‌اند.در پیرامون قلعه نیز بقایای معماری متعددی از جمله آسیاب، گورستان، زندان و کانال آبرسانی وجود دارد.
دُرُه؛ قلعه‌ای بر سر دوراهی
در انتهای جنوب شرقی کوهستان مؤمن‌آباد بیرجند بنای دیگری از دوران حکومت اسماعیلیان در این منطقه به نام قلعه دره قرار دارد که احتمال دارد وجه تسمیه دُرُه به دلیل قرار گرفتن آن روستا بر سر راه سیستان و کرمان باشد که لابد به گمان ایشان تلفظ اولیه آن دُ رَه بوده است، زیرا راه در این منطقه به دو رشته تقسیم می‌شود؛ یک راه پس از عبور از طبس مسینا به شرق ادامه یافته، به هرات می‌رود و رشته دیگر به طرف غرب رفته و پس از عبور از سربیشه و بیرجند به طبس گیلکی می‌رسیده و در آنجا به شاهراه اصفهان- خراسان می‌پیوسته است. دُرُه در سال ۴۸۴ هجری قمری به تصرف اسماعیلیان درآمد و آنها با محکم‌کردن حصار آن توانستند بیش از شش ماه در مقابل سلجوقیان مقاومت کنند و با مرگ ملکشاه از مخمصه رهایی یابند. البته در محدوده روستای دُرُه، سه قلعه قدیمی به نام‌های قلعه دُرُه، قلعه مسلمانان و قلعه کافران شناسایی شده که هر یک به لحاظ ساختار و کارکرد از ویژگی‌های خاصی برخوردار است. این قلعه با وسعت حدود ۱۴۰متر مربع در شمال روستای دره و مشرف بر آن در ارتفاع حدود ۱۵۰ متری و بر دامنه‌ای با شیب تند ساخته شده است. بر گرد آن دیوار به نسبت ضخیمی از سنگ با ملات گل و گچ کشیده شده و ورودی قلعه که سالم‌تر باقی مانده، از سمت غربی به درون راه می‌یابد و در انتهای شمالی آن که مرتفع‌تر است، بقایای برج مدوری مشاهده می‌شود. انباشت توده‌های سنگ در درون قلعه نشانه وجود فضاهای معماری در این قلعه است، اما وسعت محدود و ساختار آن متناسب با توصیف قلعه معروف دره نیست و پراکندگی تعداد کمی سفال دوران معاصر در قلعه، احتمالا آن را در شمار قلعه‌های دفاعی دوران متأخر قرار می‌دهد، کما این که یکی از سالمندان آن را قلعه‌ای دفاعی در مقابل تهاجم ترکمن‌ها دانسته و اظهار کرده که قلعه تا حدود ۷۰سال پیش سالم بوده است.
قلعه‌های دوقلوی مسلمانان و کافران
در سمت جنوب شرقی روستای دُرُه و شمال شرق روستای گُرسک رشته کوهی معروف به شیخ عبدا... قرار دارد. به فاصله حدود یک کیلومتری شرق و شمال شرق روستای کوچک و متروک گرسک منطقه باستانی وسیعی به نام قلعه کوه گُرسک دُرُه بر انتهای یک دره‌واره گسترده شده و ظاهرا به دلیل تخریب و انهدام دیوارها در هیات دو قلعه معروف به قلعه مسلمانان و قلعه کافران باقی مانده است. قلعه مسلمانان بر فراز قله صخره‌ای معروف به قوچو(قوچ‌ها) با سنگ لاشه و ملات گل و گچ بنیان گرفته و آنچه از آن برجای مانده، بقایای برج، بارو، پنج مخزن آب، کوره آجرپزی، ورودی اصلی بر ضلع جنوبی و ورودی دیگری بر ضلع شرقی است. در ابتدای ورودی شرقی غاری به طول حدود هفت متر و عرض حدود سه متر درون صخره با دو ورودی ایجاد و راه دسترسی به قلعه بر شیب جنوبی در برخی نقاط با تراش‌سنگ‌ها تجهیز شده است.در بخش شمالی یک راهرو در امتداد شمال به جنوب با اتاق‌هایی در طرفین، حوض‌انبار و یک تالار ستون‌دار قابل تشخیص است. شمالی‌ترین بخش قلعه مربع‌شکل و کم وسعت است و بر چهار گوشه آن چهار برج ساخته شده است. در این بخش نیز سازه‌های دفاعی و مخازن آب در ابعاد گوناگون ساخته شده است. در بخش شمالی معماری از تراکم و نظم و نسق بیشتری برخوردار بوده و در شکل‌گیری برخی دیوارها از آجر نیز استفاده شده است. قلعه کافران بر فراز کوهی موسوم به کافران در فاصله حدود یک کیلومتری شمال روستای کوچک گُرَسک در فاصله حدود پنج کیلومتری شرق طبس مسینا و جنوب‌شرق روستای دُرُه واقع شده است. بخش‌های مختلف این قلعه نسبت به وضعیت طبیعی کوه در سطوح متفاوت قرار گرفته و حتی دیوارها از وضعیت طبیعی کوه تبعیت کرده است. وسعت قلعه کافران از قلعه مسلمانان بیشتر اما تراکم سازه‌های معماری آن کمتر است. مصالح ساختمانی این قلعه مانند دیگر قلعه‌های اسماعیلیه سنگ‌های لاشه با ملات گل و گچ است. مهم‌ترین بخش قلعه دروازه ورودی و حصار دفاعی ایجاد شده در مسیر منتهی به قلعه در سمت شرق بوده که از باقی قسمت‌ها آسیب کمتری دیده است. بر گرد قلعه، حصاری بلند با برج‌ها، گوشه و زوایایی به تبعیت از بافت و چگونگی بستر دیوارها بوده که بخش عمده آنها تخریب شده است. در مجاورت حصار فضاهای معماری متعددی وجود داشته که به کلی منهدم شده و در حال حاضر جز توده‌هایی سنگ از آ‌ها اثری برجای نمانده است.بر دو طرف دروازه شرقی قلعه، بخشی از حصار به ضخامت حدود ۷۰ سانتیمتر و ارتفاع چهار متر باقی مانده که می‌تواند نمونه‌ای از ساختار دیوارهای قلعه باشد. در این قلعه بر خلاف قلعه مسلمانان سازه‌های دفاعی به نسبت کم و بیشتر گویا اقامتی بوده‌اند. احتمالا بر بلندای دیوارها، کنگره‌ها و بر فراز برج‌ها روزنه‌های دید و مزغل‌ها تعبیه شده که در جبهه شمالی معدودی برجای مانده است. در همان منطقه آثار و نشانه‌هایی از مرمت دیوارها مشاهده می‌شود. فاصله این قلعه تا قلعه مسلمانان که در سمت شرقی آن واقع شده، حدود یک کیلومتر است. ساختار کلی قلعه کافران به لحاظ شکل‌گیری حصار، دروازه، برج‌ها، مخازن ذخیره آب و نیز مصالح ساختمانی مانند قلعه‌های اسماعیلیه و به خصوص قلعه مسلمانان است. اگرچه فضای سالم معماری در آن باقی نمانده که در تاریخ‌گذاری کمک کند، اما وجود قطعات سفال ساده و لعابدار مربوط به قرون پنجم و ششم قمری حاکی از آن است که قلعه کافران نیز مانند قلعه مسلمانان به اسماعیلیه قهستان تعلق داشته است. دو قلعه نزدیک روستای گُرَسک اگر چه در حال حاضر دو قلعه قلمداد می‌شوند، اما بعید نیست که در عصر اسماعیلیان لازم و ملزوم یکدیگر بوده و با دو نوع کاربری متفاوت بر روی هم قلعه دُرُه نامیده می‌شده‌اند، به این معنی که قلعه مسلمانان که دارای استحکامات خاص دفاعی بوده به عنوان محل استقرار و خاستگاه تهاجمات فداییان اسماعیلی بوده و قلعه کافران در نزدیکی آن که از وسعت زیادتر و فضاهای اقامتی کم‌دوام‌تر برخوردار بوده، احتمالا محل استقرار خانواده‌ها و غیرنظامیان بوده است.
رشته‌کوه مؤمن‌آباد در شرق شهرستان بیرجند از شمال‌غرب به جنوب شرق کشیده شده و مشتمل بر ارتفاعات جوزان، کوه‌کنده‌ای، آره کوه، قلعه حسن صباح، تیغ سیاه، خلیل‌آباد و نصرآباد است. قلعه حسن صباح مومن آباد، مهم‌ترین قلعه اسماعیلی قهستان بوده و مرکز اصلی نزاریان و اقامتگاه رهبر اسماعیلیان در آن رشته کوه قرار داشت. مهم‌ترین رویدادی که در قلعه مؤمن‌آباد رخ داد برگزاری مراسم قیامه‌القیامه بود؛ آیینی که در الموت هم برگزار شده بود. آن رخداد بر شهرت قلعه مؤمن‌آباد افزود و موجب شد که نامش بارها در تاریخ ثبت شده و آن قلعه به عنوان اصلی‌ترین پایگاه اسماعیلیه در شرق جهان اسلام مطرح شود.
قلعه مؤمن‌آباد که سال ۸۲ در فهرست آثار تاریخی ثبت شده، در فاصله حدود ۴۰۰ متری روستای نصرآباد و بر فراز کوه حسن صباح واقع شده و دروازه اصلی آن از میانه دو برج در جبهه جنوب غربی و مشرف بر روستای نصرآباد است. این قلعه که بر پهنه‌ای نعل اسبی شکل به طول حدود ۱۰۰۰ متر و عرض حدود ۵۰ تا ۱۰۰متر گسترده شده، مشتمل بر برج و باروی سنگی و مستحکم بوده که در برخی نواحی آن هنوز دیوارهایی به ارتفاع ۵ تا ۱۰متر باقی مانده است. قلعه مؤمن‌آباد مشتمل بر سه بخش به هم پیوسته است. شرقی‌ترین بخش قلعه به کل حسن معروف است. این بخش که وسیع‌ترین و کم‌ارتفاع‌ترین قسمت قلعه است، به پرتگاه‌ها محدود و کاملا ویران شده و در میان خرابه‌ها سه مخزن آب قابل تشخیص است و بر سطح منطقه قطعات متعدد آجر و سفال مشاهده می‌شود. کل دختر غربی‌ترین بخش قلعه را شامل می‌شود و از نظر وسعت کوچک‌تر و ارتفاع آن بیشتر است. در بالاترین سطح این بخش حوض‌انبار بزرگی قابل تشخیص بوده که بخش عمده فضای داخلی آن از آوار دیوارها پر شده است. بخش میانی یا ارگ مجموعه متراکمی از فضاهای معماری شامل اتاق‌ها، برج‌ها و حوض‌انبارها یا مخازن آب است. در میانه این بخش یک بنای بزرگ دو طبقه قرار داشته و اتاق‌ها با پلان مستطیل و منظم با پوشش هلالی و جناغی، بعضا با دیوار آجری ساخته شده‌اند. در همین بخش برخی دیوارها را با کاهگل اندود کرده‌اند. وجود یک حیاط چهار ایوانی با چهار برج در چهار گوشه و نوع و کیفیت مصالح و ساختار معماری حاکی از این است که بخش حاکم‌نشین قلعه مؤمن‌آباد این قسمت بوده و پراکندگی آجرهای تراش و قالب‌زده منقوش، سفال‌های مرغوب منقوش و زرین‌فام و قطعات گچبری نشان‌دهنده این واقعیت است که ارگ از جایگاه والا و مهمی برخوردار بوده است.
در بخش میانی یا ارگ، معبری دو بخش کل‌حسن و قلعه‌دختر را به هم مرتبط می‌کرده است. فضاهای متنوع معماری و دستکندها در این قلعه زیاد است. علاوه بر تالارها، اتاق‌ها، ایوان‌ها و مخازن آب در ابعاد گوناگون آثار و نشانه تونل‌ها و کانال‌ها یا راه‌های مخفی نیز در قلعه وجود دارد که شاید مثل روزن‌ها و تیرکش دیوارها جنبه دفاعی داشته‌اند.در پیرامون قلعه نیز بقایای معماری متعددی از جمله آسیاب، گورستان، زندان و کانال آبرسانی وجود دارد.
دُرُه؛ قلعه‌ای بر سر دوراهی
در انتهای جنوب شرقی کوهستان مؤمن‌آباد بیرجند بنای دیگری از دوران حکومت اسماعیلیان در این منطقه به نام قلعه دره قرار دارد که احتمال دارد وجه تسمیه دُرُه به دلیل قرار گرفتن آن روستا بر سر راه سیستان و کرمان باشد که لابد به گمان ایشان تلفظ اولیه آن دُ رَه بوده است، زیرا راه در این منطقه به دو رشته تقسیم می‌شود؛ یک راه پس از عبور از طبس مسینا به شرق ادامه یافته، به هرات می‌رود و رشته دیگر به طرف غرب رفته و پس از عبور از سربیشه و بیرجند به طبس گیلکی می‌رسیده و در آنجا به شاهراه اصفهان- خراسان می‌پیوسته است. دُرُه در سال ۴۸۴ هجری قمری به تصرف اسماعیلیان درآمد و آنها با محکم‌کردن حصار آن توانستند بیش از شش ماه در مقابل سلجوقیان مقاومت کنند و با مرگ ملکشاه از مخمصه رهایی یابند. البته در محدوده روستای دُرُه، سه قلعه قدیمی به نام‌های قلعه دُرُه، قلعه مسلمانان و قلعه کافران شناسایی شده که هر یک به لحاظ ساختار و کارکرد از ویژگی‌های خاصی برخوردار است. این قلعه با وسعت حدود ۱۴۰متر مربع در شمال روستای دره و مشرف بر آن در ارتفاع حدود ۱۵۰ متری و بر دامنه‌ای با شیب تند ساخته شده است. بر گرد آن دیوار به نسبت ضخیمی از سنگ با ملات گل و گچ کشیده شده و ورودی قلعه که سالم‌تر باقی مانده، از سمت غربی به درون راه می‌یابد و در انتهای شمالی آن که مرتفع‌تر است، بقایای برج مدوری مشاهده می‌شود. انباشت توده‌های سنگ در درون قلعه نشانه وجود فضاهای معماری در این قلعه است، اما وسعت محدود و ساختار آن متناسب با توصیف قلعه معروف دره نیست و پراکندگی تعداد کمی سفال دوران معاصر در قلعه، احتمالا آن را در شمار قلعه‌های دفاعی دوران متأخر قرار می‌دهد، کما این که یکی از سالمندان آن را قلعه‌ای دفاعی در مقابل تهاجم ترکمن‌ها دانسته و اظهار کرده که قلعه تا حدود ۷۰سال پیش سالم بوده است.
قلعه‌های دوقلوی مسلمانان و کافران
در سمت جنوب شرقی روستای دُرُه و شمال شرق روستای گُرسک رشته کوهی معروف به شیخ عبدا... قرار دارد. به فاصله حدود یک کیلومتری شرق و شمال شرق روستای کوچک و متروک گرسک منطقه باستانی وسیعی به نام قلعه کوه گُرسک دُرُه بر انتهای یک دره‌واره گسترده شده و ظاهرا به دلیل تخریب و انهدام دیوارها در هیات دو قلعه معروف به قلعه مسلمانان و قلعه کافران باقی مانده است. قلعه مسلمانان بر فراز قله صخره‌ای معروف به قوچو(قوچ‌ها) با سنگ لاشه و ملات گل و گچ بنیان گرفته و آنچه از آن برجای مانده، بقایای برج، بارو، پنج مخزن آب، کوره آجرپزی، ورودی اصلی بر ضلع جنوبی و ورودی دیگری بر ضلع شرقی است. در ابتدای ورودی شرقی غاری به طول حدود هفت متر و عرض حدود سه متر درون صخره با دو ورودی ایجاد و راه دسترسی به قلعه بر شیب جنوبی در برخی نقاط با تراش‌سنگ‌ها تجهیز شده است.در بخش شمالی یک راهرو در امتداد شمال به جنوب با اتاق‌هایی در طرفین، حوض‌انبار و یک تالار ستون‌دار قابل تشخیص است. شمالی‌ترین بخش قلعه مربع‌شکل و کم وسعت است و بر چهار گوشه آن چهار برج ساخته شده است. در این بخش نیز سازه‌های دفاعی و مخازن آب در ابعاد گوناگون ساخته شده است. در بخش شمالی معماری از تراکم و نظم و نسق بیشتری برخوردار بوده و در شکل‌گیری برخی دیوارها از آجر نیز استفاده شده است. قلعه کافران بر فراز کوهی موسوم به کافران در فاصله حدود یک کیلومتری شمال روستای کوچک گُرَسک در فاصله حدود پنج کیلومتری شرق طبس مسینا و جنوب‌شرق روستای دُرُه واقع شده است. بخش‌های مختلف این قلعه نسبت به وضعیت طبیعی کوه در سطوح متفاوت قرار گرفته و حتی دیوارها از وضعیت طبیعی کوه تبعیت کرده است. وسعت قلعه کافران از قلعه مسلمانان بیشتر اما تراکم سازه‌های معماری آن کمتر است. مصالح ساختمانی این قلعه مانند دیگر قلعه‌های اسماعیلیه سنگ‌های لاشه با ملات گل و گچ است. مهم‌ترین بخش قلعه دروازه ورودی و حصار دفاعی ایجاد شده در مسیر منتهی به قلعه در سمت شرق بوده که از باقی قسمت‌ها آسیب کمتری دیده است. بر گرد قلعه، حصاری بلند با برج‌ها، گوشه و زوایایی به تبعیت از بافت و چگونگی بستر دیوارها بوده که بخش عمده آنها تخریب شده است. در مجاورت حصار فضاهای معماری متعددی وجود داشته که به کلی منهدم شده و در حال حاضر جز توده‌هایی سنگ از آ‌ها اثری برجای نمانده است.بر دو طرف دروازه شرقی قلعه، بخشی از حصار به ضخامت حدود ۷۰ سانتیمتر و ارتفاع چهار متر باقی مانده که می‌تواند نمونه‌ای از ساختار دیوارهای قلعه باشد. در این قلعه بر خلاف قلعه مسلمانان سازه‌های دفاعی به نسبت کم و بیشتر گویا اقامتی بوده‌اند. احتمالا بر بلندای دیوارها، کنگره‌ها و بر فراز برج‌ها روزنه‌های دید و مزغل‌ها تعبیه شده که در جبهه شمالی معدودی برجای مانده است. در همان منطقه آثار و نشانه‌هایی از مرمت دیوارها مشاهده می‌شود. فاصله این قلعه تا قلعه مسلمانان که در سمت شرقی آن واقع شده، حدود یک کیلومتر است. ساختار کلی قلعه کافران به لحاظ شکل‌گیری حصار، دروازه، برج‌ها، مخازن ذخیره آب و نیز مصالح ساختمانی مانند قلعه‌های اسماعیلیه و به خصوص قلعه مسلمانان است. اگرچه فضای سالم معماری در آن باقی نمانده که در تاریخ‌گذاری کمک کند، اما وجود قطعات سفال ساده و لعابدار مربوط به قرون پنجم و ششم قمری حاکی از آن است که قلعه کافران نیز مانند قلعه مسلمانان به اسماعیلیه قهستان تعلق داشته است. دو قلعه نزدیک روستای گُرَسک اگر چه در حال حاضر دو قلعه قلمداد می‌شوند، اما بعید نیست که در عصر اسماعیلیان لازم و ملزوم یکدیگر بوده و با دو نوع کاربری متفاوت بر روی هم قلعه دُرُه نامیده می‌شده‌اند، به این معنی که قلعه مسلمانان که دارای استحکامات خاص دفاعی بوده به عنوان محل استقرار و خاستگاه تهاجمات فداییان اسماعیلی بوده و قلعه کافران در نزدیکی آن که از وسعت زیادتر و فضاهای اقامتی کم‌دوام‌تر برخوردار بوده، احتمالا محل استقرار خانواده‌ها و غیرنظامیان بوده است.