گزارشی از نشست نقد و بررسی مستند «بی‌دربار» با حضور عوامل این مجموعه
روایتی از درون پهلوی
صبح دیروز نشست نقد و بررسی مستند «بی‌درباره» به کارگردانی مهدی نقویان در سالن جلسات ساختمان اداره کل روابط‌عمومی سازمان صداوسیما برگزار شد. در این نشست حسین قرایی مدیرکل روابط عمومی صداوسیما، محمدحسین نیرومند مشاور هنری و سینمایی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، موسی حقانی استاد تاریخ معاصر و جمعی از اهالی رسانه حضور داشتند. این مستند با استفاده از صوت‌های منتشر شده در مجموعه تاریخ شفاهی ایران و ترکیب آن با تصاویر مرتبط، مجموعه‌ای را فراهم آورده است که درباره دوران پهلوی دوم و دلایل سقوط آن روایتی از عوامل رژیم سابق را ارائه می‌دهد.
تلاش مضاعف در حوزه انقلاب
بی‌دربار در هفت قسمت 25 - 20 دقیقه‌ای از 12بهمن روی آنتن شبکه یک سیما رفت و بازپخش آن از شبکه افق سیما پخش شد. این مستند گزیده‌ای از صوت‌های مصاحبه با تعدادی از سران رژیم پهلوی در اوایل دهه 60 است که با نام «تاریخ شفاهی ایران» با همکاری دانشگاه هاروارد گردآوری شده است. به گزارش جام‌جم، حسین قرایی، مدیرکل روابط عمومی سازمان صداوسیما در این نشست گفت: در دوره تحول صداوسیما این نخستین دهه فجری است که می‌گذرانیم. برنامه داریم آثاری که به‌صورت ویژه به انقلاب اسلامی می‌پردازند را در کانون توجه قرار دهیم و به همین دلیل نشست‌هایی را برای آنها در روابط عمومی ترتیب می‌دهیم. بی‌دربار کار خوبی است و ما دوست داشتیم به چنین آثاری بیشتر ضریب دهیم.او ادامه داد: روایت مستند از انقلاب اسلامی کم بوده و صداوسیما سعی دارد در این مدت آثاری را با این مضمون روی آنتن بفرستد. «آلزایمر» و برنامه گفت‌وگومحور «سرچشمه» از شبکه پنج سیما جزو همین موارد هستند که این روزها پخش می‌شوند.قرایی با شرح خاطره‌ای از شهید حججی بیان کرد: به اسوه‌های بعد از انقلاب هم کم بی‌توجهی نشده است. نوجوانان و جوانان به انقلاب علاقه‌مند هستند و از میان آنها می‌توان به شهید حججی اشاره کرد که از اسوه‌های پس از انقلاب اسلامی بود؛ به انقلاب علاقه داشت و برای معرفی آن تلاش می‌کرد.وی افزود: مردم از این مستندها و برنامه‌هایی با محور انقلاب استقبال می‌کنند. بایستی در حوزه انقلاب تلاش مضاعف کرد.مدیرکل روابط‌عمومی سازمان صداوسیما در پایان گفت: چند سالی است 15خرداد که به‌عنوان مبدأ انقلاب اسلامی شناخته می‌شود، به یکی از دغدغه‌هایم بدل شده است و به نظرم باید برای آن هم کارهای بیشتری در حوزه مستند صورت گیرد.
مسأله استقلال
موسی حقانی، استاد تاریخ معاصر هم به عنوان منتقد در این نشست حضور داشت و بیان کرد: تاریخ به یک مقوله مناسبتی تبدیل شده که در دهه فجر و مناسبت‌های این‌چنینی با پخش تصاویر و... سراغش می‌رویم. این در صورتی است که نباید به مناسبت‌ها محدود باشد.
او در مورد «بی‌دربار» گفت: کارهای قبلی آقای نقویان را دیده بودم. «در برابر طوفان» کار خوب و خوش‌ساختی بود که از ایشان تماشا کرده بودم. وقتی بی‌دربار را با در برابر طوفان مقایسه می‌کنم، دو فضای متفاوت است اما صلابت در برابر طوفان را ندارد.
حقانی در بخش دیگری از صحبت‌هایش افزود: خوب است آقای نقویان که این کارها را شروع کرده، زحمت بکشد و به غیر از دو روایتی که از دلیل سقوط شاه در این صوت‌ها ارائه شده ، روایتی دیگر را هم نشان دهد؛ روایتی که از وابستگی شاه می‌گوید. فکر می‌کنم این موضوع جایش در مستند خالی باشد. مسأله این است که استقلال برای مردم ما اهمیت دارد. دوران پهلوی به‌ویژه زمان محمد رضا و با کاپیتولاسیون استقلال ما از بین رفت و این برای مردم مهم بود.
او درباره مجموعه تاریخ شفاهی هم بیان کرد: این صداها قابل بهره برداری هستند و آقای نقویان هم در جای خودش به درستی از آنها استفاده کرده است. فقط از نظر شکلی، کاش برای هر قسمت مستند عنوانی انتخاب می‌شد.
چرایی انقلاب
محمدحسین نیرومند، مشاور هنری و سینمایی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره شکل‌گیری ایده ساخت این مستند عنوان کرد: متاسفانه آن‌گونه که شایسته است به این مقطع تاریخی یعنی انقلاب اسلامی که تاریخ بشریت را تغییر داد، نپرداختیم. من یک علاقه‌مند به تاریخ به‌خصوص تاریخ انقلاب اسلامی هستم. حدود 10 تا 12 سال پیش در یک مؤسسه کار میکردم؛ آنجا چند جلد کتاب که البته بیشتر شبیه جزوه بود، به‌دستم رسید. این مجموعه به اسم تاریخ شفاهی را که مصاحبه با کارگزاران رژیم پهلوی است، حبیب لاجوردی با سرمایه‌گذاری دانشگاه هاروارد جمع‌آوری کرده است. به مرور صوت آن هم وارد کشور شد. من هم نوارها را گوش دادم. کم‌کم از 134گفت‌وگوی انجام شده 54 تا را انتخاب کردم و از آنها بخش‌هایی را که مربوط به انقلاب و سال‌ها 57 ـــ 56 بود را با کلیدواژه‌هایی آرشیو کردم. حدود 500 بخش با کلیدواژه‌ها بیرون آمد. حاصلش یک پادکست با 10برنامه 30دقیقه‌ای شد. جذابیتش این بود که روایتی از درون بود. به همین دلیل آقای نقویان هم می‌خواست ابتدا نام مستندی را که از این مجموعه شکل گرفت «اعتراف می‌کنم» بگذارد اما بعد به بی‌دربار تغییر کرد.
او ادامه داد: این کار کاملا رادیویی بود و آقای نقویان باید برایش تصویر انتخاب می‌کرد. تبدیل این صوت‌ها به یک برنامه جذاب خیلی دشوار است. تلویزیون برخلاف رادیو، رسانه‌ای سرد است. مخاطب کاملا باید به آن توجه کند. درحالی‌که صداها ایراد داشت، تند صحبت می‌کردند و اساسا صدابرداری در آن زمان کیفیت خوبی نداشت. به همین دلیل مخاطبان خیلی باید تمرکز کنند تا کاملا متوجه یک ماجرا بشوند. با این حال آقای نقویان تلاش کرد برای این مستند، جذابیت ایجاد کند. یک‌سوم از 300دقیقه صوت را ایشان استفاده کردند. امیدوارم صداوسیما کمک کند تا ادامه این کار ساخته شود و طی سال هم روی آنتن برود. این کار واقعا ظرفیت دارد تا با روایتی از درون سیستم، چرایی رخ دادن انقلاب را بیان کند.
یک فرم تازه
مهدی نقویان، کارگردان بی‌دربار درباره این مستند بیان کرد: چند سال است در حوزه تاریخ تحقیق می‌کنم و تاکنون مستندهایی در این حوزه از دهه فجر روی آنتن فرستادیم. قبل از آن مستند «در برابر توفان» بود که دوره پهلوی اول و دوم را روایت می‌کرد. استاد نیرومند با من تماس گرفتند و چنین سوژه‌ای را بیان کردند. می‌شود گفت یک دهه درباره تاریخ پهلوی کار کردم ولی با شنیدن این صداها گویا اولین‌بار است یک‌سری چیزها را می‌شنوم. همیشه وقتی سوژه‌ای را می‌بینم اگر برای خودم جذاب باشد حس می‌کنم برای مخاطبان هم جذابیت دارد و این جزو همان موارد است.
او ادامه داد: فرمی که در این مستند به کار بردم برای اولین‌بار استفاده شد و به همین دلیل نگران بودم مخاطبان با آن ارتباط برقرار نکنند. در این فرم دخل و تصرفی در صدای مصاحبه‌ها صورت نگرفته است و به نوعی روایت از درون را شاهد هستیم.
این کارگردان گفت: دشواری کار این بود که صداها را به یک فرمی تبدیل کنیم تا به شکل مستند دربیاید و مخاطب پای آن بنشیند. یک دهه است می‌بینیم به‌شدت پهلوی و شخص محمدرضاشاه را تطهیر می‌کنند و او را مثبت و دموکرات می‌خوانند. درحالی‌که رسانه‌های بی‌بی‌سی و سی‌ان‌ان در آن زمان همین شخص را دیکتاتور تصویر می‌کردند. به نظرم می‌شود روی این تناقض هم کار کرد و مستندی از آن ساخت. در این مستند می‌شنویم نزدیک‌ترین‌ها به شاه که همچنان به او اعلیحضرت می‌گویند، باز او را دیکتاتور می‌دانند!
نقویان در گفت‌وگو با خبرنگار ما درباره آورده این مستند برای کسانی که این مصاحبه‌ها را پیشتر شنیده‌اند، اظهار کرد: درست است که این صوت‌ها منتشر شده و عده‌ای آنها را گوش کردند ولی برای آنان هم وقتی این صداها را با تصاویر و یک روایت قصه‌گو می‌بینند، جذابیت دارد. برای آنها هم که اصلا با این مقوله آشنا نبودند و اتفاقا قشر وسیعی هستند، تماشای این مستند جذاب است. من که مدت‌هاست تاریخ پهلوی و انقلاب را روایت می‌کنم خیلی این صوت‌ها نظرم را جلب نکرده بود اما وقتی در قالب مستند و رسانه‌های تصویری می‌آید، قشر وسیعی از مخاطبان را در برمی‌گیرد.
او درباره ادامه کار در این حوزه بیان کرد: حدود یک دهه است در این خصوص کار می‌کنم و اگر دوستان دیگر هم وارد این حوزه شوند، کمی از بار این دغدغه کم می‌شود. جریان معاند و معارض ما به صورت جدی دارد وقایع را تحریف می‌کند و همه ساله کارهای جدید می‌سازند. این باعث می‌شود من همچنان کار کنم. شاید دچار خستگی شده باشم اما چاره‌ای نیست. تا وقتی می‌بینم تاریخ تحریف می‌شود من می‌کوشم روایت درستی از تاریخ انجام دهم.
بی‌دربار در هفت قسمت 25 - 20 دقیقه‌ای از 12بهمن روی آنتن شبکه یک سیما رفت و بازپخش آن از شبکه افق سیما پخش شد. این مستند گزیده‌ای از صوت‌های مصاحبه با تعدادی از سران رژیم پهلوی در اوایل دهه 60 است که با نام «تاریخ شفاهی ایران» با همکاری دانشگاه هاروارد گردآوری شده است. به گزارش جام‌جم، حسین قرایی، مدیرکل روابط عمومی سازمان صداوسیما در این نشست گفت: در دوره تحول صداوسیما این نخستین دهه فجری است که می‌گذرانیم. برنامه داریم آثاری که به‌صورت ویژه به انقلاب اسلامی می‌پردازند را در کانون توجه قرار دهیم و به همین دلیل نشست‌هایی را برای آنها در روابط عمومی ترتیب می‌دهیم. بی‌دربار کار خوبی است و ما دوست داشتیم به چنین آثاری بیشتر ضریب دهیم.او ادامه داد: روایت مستند از انقلاب اسلامی کم بوده و صداوسیما سعی دارد در این مدت آثاری را با این مضمون روی آنتن بفرستد. «آلزایمر» و برنامه گفت‌وگومحور «سرچشمه» از شبکه پنج سیما جزو همین موارد هستند که این روزها پخش می‌شوند.قرایی با شرح خاطره‌ای از شهید حججی بیان کرد: به اسوه‌های بعد از انقلاب هم کم بی‌توجهی نشده است. نوجوانان و جوانان به انقلاب علاقه‌مند هستند و از میان آنها می‌توان به شهید حججی اشاره کرد که از اسوه‌های پس از انقلاب اسلامی بود؛ به انقلاب علاقه داشت و برای معرفی آن تلاش می‌کرد.وی افزود: مردم از این مستندها و برنامه‌هایی با محور انقلاب استقبال می‌کنند. بایستی در حوزه انقلاب تلاش مضاعف کرد.مدیرکل روابط‌عمومی سازمان صداوسیما در پایان گفت: چند سالی است 15خرداد که به‌عنوان مبدأ انقلاب اسلامی شناخته می‌شود، به یکی از دغدغه‌هایم بدل شده است و به نظرم باید برای آن هم کارهای بیشتری در حوزه مستند صورت گیرد.
مسأله استقلال
موسی حقانی، استاد تاریخ معاصر هم به عنوان منتقد در این نشست حضور داشت و بیان کرد: تاریخ به یک مقوله مناسبتی تبدیل شده که در دهه فجر و مناسبت‌های این‌چنینی با پخش تصاویر و... سراغش می‌رویم. این در صورتی است که نباید به مناسبت‌ها محدود باشد.
او در مورد «بی‌دربار» گفت: کارهای قبلی آقای نقویان را دیده بودم. «در برابر طوفان» کار خوب و خوش‌ساختی بود که از ایشان تماشا کرده بودم. وقتی بی‌دربار را با در برابر طوفان مقایسه می‌کنم، دو فضای متفاوت است اما صلابت در برابر طوفان را ندارد.
حقانی در بخش دیگری از صحبت‌هایش افزود: خوب است آقای نقویان که این کارها را شروع کرده، زحمت بکشد و به غیر از دو روایتی که از دلیل سقوط شاه در این صوت‌ها ارائه شده ، روایتی دیگر را هم نشان دهد؛ روایتی که از وابستگی شاه می‌گوید. فکر می‌کنم این موضوع جایش در مستند خالی باشد. مسأله این است که استقلال برای مردم ما اهمیت دارد. دوران پهلوی به‌ویژه زمان محمد رضا و با کاپیتولاسیون استقلال ما از بین رفت و این برای مردم مهم بود.
او درباره مجموعه تاریخ شفاهی هم بیان کرد: این صداها قابل بهره برداری هستند و آقای نقویان هم در جای خودش به درستی از آنها استفاده کرده است. فقط از نظر شکلی، کاش برای هر قسمت مستند عنوانی انتخاب می‌شد.
چرایی انقلاب
محمدحسین نیرومند، مشاور هنری و سینمایی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره شکل‌گیری ایده ساخت این مستند عنوان کرد: متاسفانه آن‌گونه که شایسته است به این مقطع تاریخی یعنی انقلاب اسلامی که تاریخ بشریت را تغییر داد، نپرداختیم. من یک علاقه‌مند به تاریخ به‌خصوص تاریخ انقلاب اسلامی هستم. حدود 10 تا 12 سال پیش در یک مؤسسه کار میکردم؛ آنجا چند جلد کتاب که البته بیشتر شبیه جزوه بود، به‌دستم رسید. این مجموعه به اسم تاریخ شفاهی را که مصاحبه با کارگزاران رژیم پهلوی است، حبیب لاجوردی با سرمایه‌گذاری دانشگاه هاروارد جمع‌آوری کرده است. به مرور صوت آن هم وارد کشور شد. من هم نوارها را گوش دادم. کم‌کم از 134گفت‌وگوی انجام شده 54 تا را انتخاب کردم و از آنها بخش‌هایی را که مربوط به انقلاب و سال‌ها 57 ـــ 56 بود را با کلیدواژه‌هایی آرشیو کردم. حدود 500 بخش با کلیدواژه‌ها بیرون آمد. حاصلش یک پادکست با 10برنامه 30دقیقه‌ای شد. جذابیتش این بود که روایتی از درون بود. به همین دلیل آقای نقویان هم می‌خواست ابتدا نام مستندی را که از این مجموعه شکل گرفت «اعتراف می‌کنم» بگذارد اما بعد به بی‌دربار تغییر کرد.
او ادامه داد: این کار کاملا رادیویی بود و آقای نقویان باید برایش تصویر انتخاب می‌کرد. تبدیل این صوت‌ها به یک برنامه جذاب خیلی دشوار است. تلویزیون برخلاف رادیو، رسانه‌ای سرد است. مخاطب کاملا باید به آن توجه کند. درحالی‌که صداها ایراد داشت، تند صحبت می‌کردند و اساسا صدابرداری در آن زمان کیفیت خوبی نداشت. به همین دلیل مخاطبان خیلی باید تمرکز کنند تا کاملا متوجه یک ماجرا بشوند. با این حال آقای نقویان تلاش کرد برای این مستند، جذابیت ایجاد کند. یک‌سوم از 300دقیقه صوت را ایشان استفاده کردند. امیدوارم صداوسیما کمک کند تا ادامه این کار ساخته شود و طی سال هم روی آنتن برود. این کار واقعا ظرفیت دارد تا با روایتی از درون سیستم، چرایی رخ دادن انقلاب را بیان کند.
یک فرم تازه
مهدی نقویان، کارگردان بی‌دربار درباره این مستند بیان کرد: چند سال است در حوزه تاریخ تحقیق می‌کنم و تاکنون مستندهایی در این حوزه از دهه فجر روی آنتن فرستادیم. قبل از آن مستند «در برابر توفان» بود که دوره پهلوی اول و دوم را روایت می‌کرد. استاد نیرومند با من تماس گرفتند و چنین سوژه‌ای را بیان کردند. می‌شود گفت یک دهه درباره تاریخ پهلوی کار کردم ولی با شنیدن این صداها گویا اولین‌بار است یک‌سری چیزها را می‌شنوم. همیشه وقتی سوژه‌ای را می‌بینم اگر برای خودم جذاب باشد حس می‌کنم برای مخاطبان هم جذابیت دارد و این جزو همان موارد است.
او ادامه داد: فرمی که در این مستند به کار بردم برای اولین‌بار استفاده شد و به همین دلیل نگران بودم مخاطبان با آن ارتباط برقرار نکنند. در این فرم دخل و تصرفی در صدای مصاحبه‌ها صورت نگرفته است و به نوعی روایت از درون را شاهد هستیم.
این کارگردان گفت: دشواری کار این بود که صداها را به یک فرمی تبدیل کنیم تا به شکل مستند دربیاید و مخاطب پای آن بنشیند. یک دهه است می‌بینیم به‌شدت پهلوی و شخص محمدرضاشاه را تطهیر می‌کنند و او را مثبت و دموکرات می‌خوانند. درحالی‌که رسانه‌های بی‌بی‌سی و سی‌ان‌ان در آن زمان همین شخص را دیکتاتور تصویر می‌کردند. به نظرم می‌شود روی این تناقض هم کار کرد و مستندی از آن ساخت. در این مستند می‌شنویم نزدیک‌ترین‌ها به شاه که همچنان به او اعلیحضرت می‌گویند، باز او را دیکتاتور می‌دانند!
نقویان در گفت‌وگو با خبرنگار ما درباره آورده این مستند برای کسانی که این مصاحبه‌ها را پیشتر شنیده‌اند، اظهار کرد: درست است که این صوت‌ها منتشر شده و عده‌ای آنها را گوش کردند ولی برای آنان هم وقتی این صداها را با تصاویر و یک روایت قصه‌گو می‌بینند، جذابیت دارد. برای آنها هم که اصلا با این مقوله آشنا نبودند و اتفاقا قشر وسیعی هستند، تماشای این مستند جذاب است. من که مدت‌هاست تاریخ پهلوی و انقلاب را روایت می‌کنم خیلی این صوت‌ها نظرم را جلب نکرده بود اما وقتی در قالب مستند و رسانه‌های تصویری می‌آید، قشر وسیعی از مخاطبان را در برمی‌گیرد.
او درباره ادامه کار در این حوزه بیان کرد: حدود یک دهه است در این خصوص کار می‌کنم و اگر دوستان دیگر هم وارد این حوزه شوند، کمی از بار این دغدغه کم می‌شود. جریان معاند و معارض ما به صورت جدی دارد وقایع را تحریف می‌کند و همه ساله کارهای جدید می‌سازند. این باعث می‌شود من همچنان کار کنم. شاید دچار خستگی شده باشم اما چاره‌ای نیست. تا وقتی می‌بینم تاریخ تحریف می‌شود من می‌کوشم روایت درستی از تاریخ انجام دهم.