گفت‌وگو با قاسم تبریزی؛ پژوهشگر تاریخ درباره قیام سیاهكل
چریک‌های فدایی خلق چگونه ضد انقلاب شدند؟
برای نسل ما شعر «گنجشگك اشی‌مشی» نه‌تنها شعری است كه تم كودكانه دارد، بلكه بیشتر خبر از آزادگی و انقلابی بودن، میدهد. شعری كه از نظر ما پر است از تمثیل و نماد برای مبارزه و این‌كه امكان دارد در مبارزه با استبداد، كشته شوی. به‌خصوص از زمانی كه این شعر را فرهاد خواند و در تیتراژ فیلم گوزن‌ها ساخته مسعود كیمیایی پخش شد. فیلمی كه یكی از شخصیت‌های اصلی آن، یك مبارز (فرامرز قریبیان) بود. مردی با ظاهر و استایل مبارزان آن سال‌ها؛ سبیل و عینك كائوچویی، كتاب‌خوان و آزاده كه وقتی به خانه سید پناه برد، گلوله در بدن داشت. همه اینها به‌ظاهر راوی یك قیام مسلحانه بود كه به قیام سیاهكل شهرت دارد و در سال 49 رخ داده است. زمانی كه مبارزان مسلح كه نگرش چپ داشتند، به پاسگاهی در سیاهكل حمله كردند، بعد به جنگل گریختند اما برخی آز انها كشته و برخی دستگیر شدند. امروز روزی است كه قیام سیاهكل رخ داده، در 51 سال قبل. با قاسم تبریزی، پژوهشگر هم‌صحبت شدم تا از این قیام برای‌مان بگوید.
برخی نظرات مستند نیست
این پژوهشگر البته این كه فیلم گوزن‌ها و شعر گنجشكک اشی‌مشی كه فرهاد آن را خوانده، مربوط به قیام سیاهكل است را مورد تردید قرار میدهد و می‌گوید: «هیچ سندی در این‌باره موجود نیست. این‌كه اسماعیل خویی شاعری بوده كه با این گروه در ارتباط بوده و گمان این كه خویی بوده كه آنها را لو داده هم گزارش شده اما باز هم در این قطعیت وجود ندارد. برخی احمد شاملو را وابسته به این گروه می‌دانند كه آن هم قطعی نیست. تنها كسی كه وابستگی به چریكهای فدایی خلق را انكار نكرد و در دادگاهش هم گفت كه به آنها وابسته است، گلسرخی بود كه اعدام هم شد. آدم بسیار باسوادی كه اشعارش در نشریات منتشر می‌شد. بقیه هنرمندان و نویسندگانی كه حالا درباره آنها و وابستگی‌شان به این گروه صحبت می‌شود، مستند نیست و سندی منتشر نشده است. آقای محمودنادری دوجلد كتاب درباره چریكهای فدایی خلق نوشته كه در آنها مستندات خوب و محكمی ارائه داده. فرخ نگهدار نیز كتاب‌ها را خوانده و گفته كه اصل مبارزه مسلحانه در این كتاب‌ها نقد نشده است.»
50 نفر نبودند
«درباره چریكهای فدایی خلق حرف و حدیث زیاد است اما این‌كه می‌گویند این گروه، آغازگر حركتهای مسلحانه بود هم قابل قبول نیست، هر چند برخی به این‌كه آیا اصلا حركتهای مسلحانه در آن زمان درست بوده یا نه هم جای بحث بوده است. قبل این گروه، نهضت جنگل بوده كه مسلحانه بوده، رئیس‌علی دلواری و گروهش مسلح بوده‌اند، فدائیان اسلام هم مبازرات مسلحانه داشته‌اند. پس نمی‌توان گفت كه حركتهای مسلحانه چریكهای فدایی خلق، تاثیر زیادی در مبارزات مردم داشته. از سوی دیگر، مردم ایران و نحله تفكرات انقلابی آنها مذهبی بود و مسلما از گروهی كه تفكرات ماركسیستی و ضدمذهبی داشته‌اند، استقبال یا حمایت نمی‌كردند. این را هم اضافه كنم كه قیام مسلحانه یعنی باید آماده مردن باشی و مردم ایران در آن سال‌ها هر چند از ظلم و استثمار خسته بودند و دوست داشتند رژیم شاه سرنگون شود اما جان خود و فرزندان‌شان هم برای‌شان مهم بود و تن نمی‌دادند كه وارد قیام‌هایی شوند كه كشته شدن یكی از پایه‌های آن بود. آن‌طور هم كه الان می‌گویند كه این گروه سراسری بودند و در استان‌های مختلف مثل لرستان، اصفهان، بندرعباس، مشهد، تهران و... محفل داشتند و با هم در ارتباط بودند، اشتباه است. حتی این‌كه می‌گویند در قیام سیاهكل 50 نفر حضور داشتند هم اغراق است. مگر در آن دوره با وجود ساواك می‌توانستند 50 نفر با هم در ارتباط باشند و قیام مسلحانه شكل بدهند؟ آمریكا در ساواك 10 مستشار داشت كه به نیروهای امنیتی آموزش می‌دادند. موساد و دیگر سیستم‌های اطلاعاتی دنیا از ساواك حمایت می‌كردند. شبكه بسیار گسترده‌ای بود كه هر محفلی را شناسایی و دستگیر می‌كرد و ساده‌اندیشانه است اگر تصور كنیم كه گروهی مانند چریكهای فدایی خلق در شهرهای مختلف آدم داشت و اینها با هم در ارتباط بودند. چنین حركت‌هایی اصلا شكل نمی‌گرفت. در شهرهای مختلف آدم‌‌هایی با این گرایش‌ها فعال بودند اما این‌كه آنها سیستماتیك با هم در ارتباط باشند و مبارزه مسلحانه شكل دهند، بعید است و سندی هم وجود ندارد. گروه‌های مبارز اصلا نمی‌توانستند لیست داشته باشند، زیرا اگر چنین رفتاری می‌كردند، با دستگیری اولین یا دومین نفر، بقیه لیست هم لو می‌رفت.»
اتفاق سیاهكل
«از سال 42، استبداد در ایران زیاد شد و اواخر دهه 40 بود که گروه‌های چپ با گرایش‌های ماركسیستی، مبارزات خود را شروع كردند. در مشهد پرویز پویان و مسعود احمدزاده فعال بودند و در تهران بیژن جزنی كه متعلق به حزب توده بود. سال 49 اینها با هم متحد شدند و به این نتیجه رسیدند كه نمی‌توانند فقط دور هم جمع شوند و حرف‌های روشنفكرانه بزنند. برخی از آنها به شهرهای شمالی مثل بهشهر و چالوس رفتند و موقعیت این شهرها را ارزیابی كردند. گروهی هم به كوه‌های شمال می‌رفتند و سخنرانی ترتیب می‌دادند كه یكی از آنها حمید اشرف بود كه بعد به شمال كشور رفت و می‌‌خواست قیام‌های دهقانی را شكل دهد. بیژن جزنی در همین دوره دستگیر شد. عباس سوركی البته به فكر مبارزه مسلحانه در شمال كشور افتاد اما به اسلحه نیاز داشت و با عباس شهریاری از حزب توده وارد مذاكره شد، غافل از این‌كه او با ساواك در ارتباط بود. اما چریكهای فدایی خلق هم آموزش‌های چریكی را از فلسطینی‌ها یاد گرفته بودند، می‌دانستند چگونه حركت كنند كه ساواك دست آنها را نخواند و گیر نیفتند. آنها به اسلحه نیاز داشتند و از طریق عراق به فلسطین رفتند. از راه اردن، عراق و خرمشهر اسلحه وارد كرده و به تهران آوردند. در شهریور 49 حمید اشرف منطقه سیاهكل را مناسب مبارزه مسلحانه تشخیص داد و 13 نفر به این منطقه رفتند تا عملیات را شروع كنند. به یك پاسگاه در سیاهكل هم حمله كردند و اسلحه برداشتند اما خانه‌شان در لاهیجان لو رفت. ساواك آنجا را تصرف كرد و این گروه دو روز در جنگل گرسنه و تشنه ماندند و محاصره شدند. برخی از آنها كشته و برخی هم دستگیر شدند. در این عملیات ارتش، ژاندارمری و ساواك شركت داشت. بعد از قیام سیاهكل، برخی از اعضای چریكهای فدایی خلق بازهم حركتهای مسلحانه را ادامه دادند كه شامل سرقت از بانك و ترور آدم‌های رده بالای شهربانی بود. ساواك اما بیشتر آنها را دستگیر و در تپه‌‌های اوین اعدام كرد. برخی را هم به زندان انداخت. سال 57 كه انقلاب پیروز شد اما این گروه در تضاد با جریان انقلاب قرار گرفت، خواسته‌‌هایی داشت كه با اصل انقلاب سازگار نبود و به مرور به ضدانقلاب تبدیل شدند.»
برخی نظرات مستند نیست
این پژوهشگر البته این كه فیلم گوزن‌ها و شعر گنجشكک اشی‌مشی كه فرهاد آن را خوانده، مربوط به قیام سیاهكل است را مورد تردید قرار میدهد و می‌گوید: «هیچ سندی در این‌باره موجود نیست. این‌كه اسماعیل خویی شاعری بوده كه با این گروه در ارتباط بوده و گمان این كه خویی بوده كه آنها را لو داده هم گزارش شده اما باز هم در این قطعیت وجود ندارد. برخی احمد شاملو را وابسته به این گروه می‌دانند كه آن هم قطعی نیست. تنها كسی كه وابستگی به چریكهای فدایی خلق را انكار نكرد و در دادگاهش هم گفت كه به آنها وابسته است، گلسرخی بود كه اعدام هم شد. آدم بسیار باسوادی كه اشعارش در نشریات منتشر می‌شد. بقیه هنرمندان و نویسندگانی كه حالا درباره آنها و وابستگی‌شان به این گروه صحبت می‌شود، مستند نیست و سندی منتشر نشده است. آقای محمودنادری دوجلد كتاب درباره چریكهای فدایی خلق نوشته كه در آنها مستندات خوب و محكمی ارائه داده. فرخ نگهدار نیز كتاب‌ها را خوانده و گفته كه اصل مبارزه مسلحانه در این كتاب‌ها نقد نشده است.»
50 نفر نبودند
«درباره چریكهای فدایی خلق حرف و حدیث زیاد است اما این‌كه می‌گویند این گروه، آغازگر حركتهای مسلحانه بود هم قابل قبول نیست، هر چند برخی به این‌كه آیا اصلا حركتهای مسلحانه در آن زمان درست بوده یا نه هم جای بحث بوده است. قبل این گروه، نهضت جنگل بوده كه مسلحانه بوده، رئیس‌علی دلواری و گروهش مسلح بوده‌اند، فدائیان اسلام هم مبازرات مسلحانه داشته‌اند. پس نمی‌توان گفت كه حركتهای مسلحانه چریكهای فدایی خلق، تاثیر زیادی در مبارزات مردم داشته. از سوی دیگر، مردم ایران و نحله تفكرات انقلابی آنها مذهبی بود و مسلما از گروهی كه تفكرات ماركسیستی و ضدمذهبی داشته‌اند، استقبال یا حمایت نمی‌كردند. این را هم اضافه كنم كه قیام مسلحانه یعنی باید آماده مردن باشی و مردم ایران در آن سال‌ها هر چند از ظلم و استثمار خسته بودند و دوست داشتند رژیم شاه سرنگون شود اما جان خود و فرزندان‌شان هم برای‌شان مهم بود و تن نمی‌دادند كه وارد قیام‌هایی شوند كه كشته شدن یكی از پایه‌های آن بود. آن‌طور هم كه الان می‌گویند كه این گروه سراسری بودند و در استان‌های مختلف مثل لرستان، اصفهان، بندرعباس، مشهد، تهران و... محفل داشتند و با هم در ارتباط بودند، اشتباه است. حتی این‌كه می‌گویند در قیام سیاهكل 50 نفر حضور داشتند هم اغراق است. مگر در آن دوره با وجود ساواك می‌توانستند 50 نفر با هم در ارتباط باشند و قیام مسلحانه شكل بدهند؟ آمریكا در ساواك 10 مستشار داشت كه به نیروهای امنیتی آموزش می‌دادند. موساد و دیگر سیستم‌های اطلاعاتی دنیا از ساواك حمایت می‌كردند. شبكه بسیار گسترده‌ای بود كه هر محفلی را شناسایی و دستگیر می‌كرد و ساده‌اندیشانه است اگر تصور كنیم كه گروهی مانند چریكهای فدایی خلق در شهرهای مختلف آدم داشت و اینها با هم در ارتباط بودند. چنین حركت‌هایی اصلا شكل نمی‌گرفت. در شهرهای مختلف آدم‌‌هایی با این گرایش‌ها فعال بودند اما این‌كه آنها سیستماتیك با هم در ارتباط باشند و مبارزه مسلحانه شكل دهند، بعید است و سندی هم وجود ندارد. گروه‌های مبارز اصلا نمی‌توانستند لیست داشته باشند، زیرا اگر چنین رفتاری می‌كردند، با دستگیری اولین یا دومین نفر، بقیه لیست هم لو می‌رفت.»
اتفاق سیاهكل
«از سال 42، استبداد در ایران زیاد شد و اواخر دهه 40 بود که گروه‌های چپ با گرایش‌های ماركسیستی، مبارزات خود را شروع كردند. در مشهد پرویز پویان و مسعود احمدزاده فعال بودند و در تهران بیژن جزنی كه متعلق به حزب توده بود. سال 49 اینها با هم متحد شدند و به این نتیجه رسیدند كه نمی‌توانند فقط دور هم جمع شوند و حرف‌های روشنفكرانه بزنند. برخی از آنها به شهرهای شمالی مثل بهشهر و چالوس رفتند و موقعیت این شهرها را ارزیابی كردند. گروهی هم به كوه‌های شمال می‌رفتند و سخنرانی ترتیب می‌دادند كه یكی از آنها حمید اشرف بود كه بعد به شمال كشور رفت و می‌‌خواست قیام‌های دهقانی را شكل دهد. بیژن جزنی در همین دوره دستگیر شد. عباس سوركی البته به فكر مبارزه مسلحانه در شمال كشور افتاد اما به اسلحه نیاز داشت و با عباس شهریاری از حزب توده وارد مذاكره شد، غافل از این‌كه او با ساواك در ارتباط بود. اما چریكهای فدایی خلق هم آموزش‌های چریكی را از فلسطینی‌ها یاد گرفته بودند، می‌دانستند چگونه حركت كنند كه ساواك دست آنها را نخواند و گیر نیفتند. آنها به اسلحه نیاز داشتند و از طریق عراق به فلسطین رفتند. از راه اردن، عراق و خرمشهر اسلحه وارد كرده و به تهران آوردند. در شهریور 49 حمید اشرف منطقه سیاهكل را مناسب مبارزه مسلحانه تشخیص داد و 13 نفر به این منطقه رفتند تا عملیات را شروع كنند. به یك پاسگاه در سیاهكل هم حمله كردند و اسلحه برداشتند اما خانه‌شان در لاهیجان لو رفت. ساواك آنجا را تصرف كرد و این گروه دو روز در جنگل گرسنه و تشنه ماندند و محاصره شدند. برخی از آنها كشته و برخی هم دستگیر شدند. در این عملیات ارتش، ژاندارمری و ساواك شركت داشت. بعد از قیام سیاهكل، برخی از اعضای چریكهای فدایی خلق بازهم حركتهای مسلحانه را ادامه دادند كه شامل سرقت از بانك و ترور آدم‌های رده بالای شهربانی بود. ساواك اما بیشتر آنها را دستگیر و در تپه‌‌های اوین اعدام كرد. برخی را هم به زندان انداخت. سال 57 كه انقلاب پیروز شد اما این گروه در تضاد با جریان انقلاب قرار گرفت، خواسته‌‌هایی داشت كه با اصل انقلاب سازگار نبود و به مرور به ضدانقلاب تبدیل شدند.»