گفتوگو با نویسنده و 2 نفر از راویان کتاب «حوض خون» به مناسبت رونمایی از تقریظ رهبر انقلاب
روایت ما قصه و افسانه نبود
جایی نوشتهبود اردوی راهیاننور با ورود به خاک خوزستان آغاز میشود و نه با رفتن به مناطق مرزی. راست میگوید. اگر محرومیتِ امروز خوزستان را فاکتور بگیریم و تمام خوزستان را در ذهنمان مرور کنیم، متوجه خواهیمشد تمام این استان یادمان و موزهای به جا مانده از هشتسال دفاع و مقاومت زیر گلولهباران است. البته به جز این مساله، همانقدر که تمام خاک خوزستان یادآور حماسه ماندگار دفاع با دستهای خالی از وطن است، مردم این استان نیز پر هستند از قصه و روایت ایستادگی برای ایرانِ بانوی خسته آن روزها. بدون شک وقتی در جای جای شهرهای خوزستان، سنگرهای دفاع بستهشد و مردان آماده رزم شدند، سایر شهروندان این استان متقبل یک یا حتی چند مسؤولیت شدند و بانوان نیز سهمی را بر عهده داشتند. حتما هرکدام از ما روایتهای زیادی از آن روزهای خوزستان خواندهایم و حتی فیلمها و سریالهای بسیاری نیز دیدهایم اما قطعا اینها تمام ماجراها و تراژدیهای به وقوع پیوسته نیستند و هنوز قهرمانان بینشان بسیاری در کوچه پسکوچههای شهرهای خوزستان و روستاهایش پیدا میشوند. کتاب حوض خون به نویسندگی فاطمهسادات میرعالی روایت 64 بانوی اندیمشکی است که زیر گلولهباران خوزستان در سالهای ابتدایی جنگ هر روز برای شستن لباسهای رزمندگان و شهدا به بیمارستان شهیدکلانتری میرفتند. در این کتاب، روایتهایی تکاندهنده از برخورد بانوان اندیمشکی با لباس شهدا و تکههای به جا مانده از بدن مطهرشان در آنها در جریان شستوشو وجود دارد که خواننده پس از خواندن آن از خود خواهدپرسید اگر این واقعیتها پس از سی و چندسال به قلم میرعالی درنمیآمد و کسی سراغ این بانوان نمیرفت، آیا تاریخ این سلحشوریها را فراموش میکرد؟رهبر معظم انقلاب در دیدار با دستاندرکاران کنگرهشهدای زنجان به کتاب حوضخون اشاره میکنند: «من اخیرا یک کتابی خواندم به نام «حوض خون» البته من در اهواز دیدهبودم، خودم مشاهده کردم آنجایی را که لباسهای خونی رزمندگان را و ملحفههای خونی بیمارستانها و رزمندگان را میشستند، [اینها را] دیدم که این کتاب تفصیل این چیزها را نوشته، انسان واقعا حیرت میکند، انسان شرمنده میشود در مقابل این همه خدمتی که این بانوان انجام دادند در طول چند سال و چه زحماتی را متحمل شدند، اینها چیزهایی است که قابل ذکر کردن است.» دیروز از تقریظ رهبر انقلاب درباره کتاب حوض خون در بیمارستان شهیدکلانتری و در جمع این بانوان اندیمشکی حماسه آفرین، رونمایی شد.
پس از منتشر شدن کتاب، واکنشها نسبت به کتاب و روایتها چگونه بود؟
افرادی که کتاب را خواندهبودند، برایشان جای سوال بود چرا در تمام این مدت، کارهایی که توسط این بانوان انجام شده، جایی گفته نشدهبود. انگار که من حالا به معدن گنجی رسیدهبودم و کسی تا امروز از این معدن خبر نداشت. اما این واکنشها برای افرادی بود که خارج از اندیمشک زندگی میکردند. همشهریهایمان وقتی کتاب را خواندند، ذوق این مساله را داشتند که حالا خانوادههایشان در این کتاب روایت شدند و کار با ارزشی که آنها انجام دادهبودند، منعکس شد.
بانوانی که قصههایشان روایت شده، واکنششان نسبت به تقریظ رهبر معظم انقلاب چه بود؟
خانمها هنوز از متن دقیق تقریظ رهبری خبر ندارند اما وقتی متوجهشدند رهبری کتاب را خواندهاند، میگفتند که خدا را شکر رهبر میدانند چنین سربازهایی دارند و از این مساله خوشحال بودند.
احساس شما پس از تقریظ رهبری چه بود؟
این بانوان بسیار گمنام بودند؛ چرا که در تمام این سالها وقتی کسی وارد بیمارستان میشد، بالاخره سمتی داشت. یکی پرستار بود، یکی امدادگر و دیگری پزشک بود اما این بانوان در طول این سالها در گوشهای از بیمارستان درحال شستوشوی خون پیراهن رزمندگان و شهدا بودند و هیچکس توجهی به کاری که انجام میدادند، نمیکرد. حالا رهبر معظم انقلاب قصه این زنان را خواندهاند و درباره کتاب تقریظی داشتهاند. شاید احساسم در واژه خوشحالی برای دیده و شنیدهشدن روایت و کار این بانوان واژه کوچکی باشد. بسیار دوست داشتم این زنانی را که در طول این 30 و چند سال گمنام ماندهبودند، به مردم بشناسانم و خب حالا رهبرمان قصهشان را خواندهاند و چه کسی بالاتر از رهبر امت.
سوژه جدیدی برای نوشتن دارید؟
پس از اتمام این کتاب در سال 98 من یک کار جدی جدیدی را آغاز کردم. به جرأت میتوانم بگویم موضوع درباره هویت اجتماعی است که تا امروز روی زمین ماندهبود؛ در حوزه همین بانوانی که در هشتسال دفاعمقدس فعال بودند، هنوز ارتباطم را دارم و در این میان حتی با افرادی جدیدتر نیز آشنا شدم. این تنها یک بعد از کارم است. کار جدیای که اکنون در خوزستان پیگیر آن هستم، آموزش و مشاوره به افرادی است که خودجوش برای نشان دادن و معرفی هویت اجتماعی شهرهای خود به میدان آمدهاند.
دغدغهای که نسبت به بیمارستان داشتید. به کجا رسید؟
دقیقا من اکنون در بیمارستان هستم. پس از هفت سال پژوهش و درگیر شدن با چالشهای مختلف، پیگیر این مساله بودم که بیمارستان به عنوان یادمان کار بزرگ این 64 بانو حفظ شود. خدا را شکر پس از چاپ کتاب، این اتفاق افتاد و رونمایی از تقریظ رهبری نیز در بیمارستان انجام میشود. این مساله نیز سبب جلب توجه دیگران به بیمارستان خواهدشد. هرچند از وقتی که کاروانهای راهیاننور به سمت خوزستان راهی شدهاند، از بیمارستان بازدید داشتند و ما میزبان کاروانهایی از دامغان و اهواز بودیم.
پس از دیدهشدن کتاب، بانوانی که در رختشویخانه فعالیت میکردند انتظار خاصی از مسؤولان نداشتند؟
نه تنها پس از انتشار و دیدهشدن کتاب، بلکه حتی پیش از آن که بیمارستان تعطیل شدهبود هم تنها دغدغه خانمها این بود این محل به یادمان تبدیل و بیمارستان حفظ شود. البته برخیهایشان در زمان حضور رزمندگان و مدافعان ایرانی حرم بانو حضرتزینب(س) در سوریه، پیگیر بودند تا برای کمک و شستن رختهای رزمندگان در سوریه اعزام شوند. حتی بعضیهایشان به من میگفتند تو میتوانی کاری کنی که ما به سوریه اعزام شویم اما دریغ میکنی. با اینکه بعضی از این بانوان زندگی مرفهی ندارند و شاید برای امرار معاش روزانه نیز نیازمند باشند اما کمکهای بسیاری برای ارسال به سوریه جمعآوری کردند و در سیل و زلزله نیز پای کار بودند. ولی پس از انتشار کتاب مجددا به یاد آرزوی دیرینهشان که دیدار با رهبر معظم انقلاب است نیز افتادهاند و به نوعی این مساله مجددا به دغدغه تبدیل شدهاست.
برشی از کتاب حوضِ خون
در بخشی از این کتاب میخوانیم: «موقع عملیات، لباسها و پتوهای جبهه را با هلیکوپتر میآوردند. خیلی زیاد بودند. خانمها صبح تا شب میماندند و همه آنها را میشستند. من هم مدام میرفتم. هرچند از دیدن لباسهای خونی زیاد گریه میکردم، دیگر بیتابی نمیکردم. هر لحظه ناصرم را حس میکردم که نشسته روبهرویم، زل زده به دستهایم و ساییدن لکهها را نگاه میکند. گاهی جلوی گریهام را میگرفتم تا بچهام نبیند. ننهابراهیم وسط شستن و صدای گریه خانمها، صدایش را بلند میکرد و میگفت: «کربلا کربلا، ما
داریم میآییم.»
همین کافی بود تا صدای ما سقف رختشویی را به لرزه دربیاورد. با هم میخواندیم: «کربلا کربلا، ما داریم میآییم... یا حسین، کربلا کربلا، ما داریم میآییم... یا زینب.»
میخواندیم و میشستیم، میخواندیم و میشستیم. توی آن وضع دیگر متوجه اشکهایم نبودم. همزمان، با دستم میشستم، با زبانم میخواندم، در دلم با ناصرم حرف میزدم و با چشمم گریه میکردم.
مدتی شبها حس خفگی داشتم و مدام سرفه میکردم. صبح بلند میشدم چای داغ میخوردم، گلویم کمی باز میشد. میرفتم رختشویی، باز از بوی تیز وایتکس سینهام داغ میشد...»
وقتی خدا میبیند دیگر چیزی مهم نیست
زینب دریکوند یکی از بانوانی است که در رختشویخانه بیمارستان شهیدکلانتری فعالیت میکرد. او در گفتوگو با جامجم میگوید: من آن روزها 35ساله بودم. همسرم کارمند راهآهن بود اما بهخاطر وضعیت اندیمشک در بیمارستان شهیدکلانتری مامور به خدمت شد. سپاهشهرستان از او خواستهبود با کامیون تعدادی بانو را به بیمارستان منتقل کند. همسرم از من خواست او را در منتقل کردن بانوان همراهی کنم. وقتی همراهشان رفتم، متوجهشدم نیروی انسانی کم است و پتوهای خونی بسیار. خودم هم مشغول شستوشو شدم. همسایههایمان را جمع کردم و این مساله کمبود نیرو را به آنها منتقل کردم. اینگونهشد که همسایههای پشت بازاریمان جلوی خانه ما جمع میشدند و همسایگان ساختمان راهآهنی، مقابل خانه مادر شهید اسلامیپور. سپاه به ما مینیبوس داد. وقتی سایر بانوان شهر متوجه حجم بالای کار و تعداد کم نیروی انسانی شدند، به ما اتوبوس دادند. صبحها تا ساعت14 میرفتیم و مشغول شستن پتوها و رختها میشدیم. اگر کار باقی میماند مجددا ساعت 16 به بیمارستان برمیگشتیم.
کارمان روزانه همین شدهبود. همسرم نیز کنارمان آب و یخ میآورد و مشغول بود. از سال 61 تا 65 مشغول این کار بودم. حتی فرزند دو سالهام را در رختشویخانه میبردم و در گوشهای سرش را با اسباب بازیهایش گرم میکردم. تا اینکه همسرم شهید شد و سپاه از من درخواست کرد دیگر در رختشویخانه فعالیت نکنم و با گروهی از بانوان به دیدار خانوادههای شهدا، جانبازان و یا آزادگان بروم. از آنسال به بعد برای دیدار و عرض تبریک و تسلیت به خانوادههای شهدا میرفتم و کنار همدیگر ذکر مصیبتی میکردیم.
پس از انتشار کتاب، خانوادههای بسیاری با ما تماس میگرفتند و تشکر میکردند اما تنها پاسخم این بود که هر چه انجام دادم، وظیفه بود و برای خدا. وقتی خدا خودش میبیند دیگر چیزی مهم نیست. خدا را شکر که رهبر معظم انقلاب از ما راضی هستند. من از کسی انتظاری ندارم اما برخی بانوان که وضعیت اقتصادی نامناسبی دارند، دوست دارند یک سفر به کربلا داشتهباشند. درخواستم این است که بانوان رختشویخانه را به کربلا ببرند چرا که بعضی از آنها حتی بضاعت مالی سفر به مشهد را نیز ندارند.
تنها درخواستم دیدار با رهبر معظم انقلاب است
زهرا ملکنژاد یا همان خانم حسینپور بیمارستان شهیدکلانتری، یکی دیگر از بانوانی است که بهشستن البسه در رختشویی این بیمارستان مشغول بودهاست. او در گفتوگو با جامجم درباره روایت منتشر شدهاش در کتاب حوض خون میگوید: در ابتدای انقلاب فعالیتهای گسترده فرهنگی داشتم و کلاسهای قرآن برای بانوان در سطح شهر و شهرکهای اطراف اندیمشک برگزار میکردم. در آن روزها که صدام ملعون حمله کرد، در اندیمشک بیمارستانی به نام شهیدکلانتری نداشتیم. بیمارستان شهیدبهشتی را داشتیم که فضای محدودی داشت و جا برای بستری شدن مجروحان کم بود. اینگونهشد که بیمارستان شهیدکلانتری به همت سپاهیهای شهرستان و کارکنان راه آهن تاسیس شد. پس از اینکه حملات و بمباران شدت گرفت، با اینکه تجهیزات هنوز در بیمارستان شهیدکلانتری کامل نشدهبود اما مجروحان، لباسها و پتوهای خونیشان به این بیمارستان منتقل شد. در سطح شهر اعلام شد رختشویخانهای در کنار بیمارستان شهیدکلانتری دایر شدهاست و هرکس که میتواند برای کمک به آنجا برود. همه ما از دل و جان راضی به این خدمت بودیم و به صورت خودجوش در رختشویخانه حاضر شدیم. گروهی بهشیفت میرفت و گروه دیگری در استراحت بود تا جایگزین آن شود. تمام بانوانی که آن روزها در رختشویی کار میکردند، بانوان شجاع و شیرزنی بودند. برای این میگویم شجاع و شیرزن چون گاهی پیش میآمد در میان رختها و پتوها تکههای از بدن شهدا به جا ماندهبود. آن تکهها را در اطراف بیمارستان با شعارهای ا...اکبر و لعنت بر صدام و همدستان جنایتکارش دفن میکردند. ما راویان این صحنهها را به چشم دیدیم و دیدنش از گفتن آن برایمان بسیار سختتر و دلخراشتر بود. این روایتها در تمام شب و روز ما نفوذ کرده و روایتمان قصه، داستان و افسانه نبود. روایت ما فیلمهالیوودی و خارجی نیست؛ ما حوضِ خون را روزها دیدیم. پتوهای خشک شده از خون را که به سختی خون آنها پاک میشد، خاطرات ما از آن رختشویی است.
خانم حسینپور دربارهشنیدن خبر تقریظ رهبری نیز میافزاید: من همیشه پیگیر دیدارهای رهبری و سخنرانیهای ایشان هستم. طبق معمول آن روز نیز پای تلویزیون بودم که یکباره رهبر معظم انقلاب گفتند اخیرا کتاب حوض خون را خواندهاند و از قصه ما خبردار شدهاند. من بسیار خوشحال شدم کتاب به دست رهبر رسیدهبود و دل ایشان را شاد کردهبودیم. من هیچ انتظاری از هیچکس ندارم و تنها درخواستم در تمام آن سالها این بود که روایت ما در رسانهها منعکس شود و رختشویخانه بیمارستان شهیدکلانتری به یادمان تبدیل شود تا تاریخ فراموش نکند زنان ایرانی در شرایط سخت شجاعانه ایستادند که این اتفاق افتاد و روایت ما منعکس و چاپ شد. حالا تنها آرزو و درخواستم دیدار با رهبر معظم انقلاب است.