کارشناسان در نشست‌های تخصصی از ویژگی‌های هنر آرمان خواه می‌گویند
در جست‌و‌جوی زیبایی‌شناسی هنر انقلابی
همان گونه که می‌دانید هفته‌ای که در آن هستیم، به مناسبت سالروز شهادت سیدمرتضی آوینی هفته هنر انقلاب اسلامی نام دارد. در این هفته با تمرکز بر هنرهای مختلف برنامه‌های مختلفی برگزار می‌شود که مهم‌ترین آنها نمایشگاه
«هنر انقلاب‌اسلامی» است که روز شنبه در گالری ابوالفضل عالی حوزه هنری و گالری شماره ۱ و ۲ خانه عکاسان ایران گشایش یافت. در این نمایشگاه در بخش پوستر، ۳۰ اثر برگرفته از سخنان و نوشته‌های شهید آوینی و در بخش عکس، مجموعه‌ای از عکس‌های زنده‌یاد ابراهیم اصغرزاده عکاس، بازیگر و روزنامه‌نگار فقید و آثار میشل ستبون، عکاس فرانسوی از ایام پیروزی انقلاب اسلامی به نمایش درآمده است. همچنین در بخش نقاشی، ۲۰ اثر از آثار گنجینه حوزه هنری مربوط به سال‌های نخست انقلاب و ۶۵ پوستر با محوریت انقلاب از ابتدا تاکنون به نمایش درآمده است. اما در این روزها برنامه‌های مختلف پژوهشی و نشست‌های تخصصی مختلفی نیز در سطح شهر برگزار می‌شود. در این نوشتار، منتخبی از دیدگاه‌های هنرمندان و استادان فعال در حوزه پژوهش هنر را که در نشست‌های مختلف این هفته از جمله در حاشیه نمایشگاه هنر انقلاب حوزه هنری، نشست تخصصی «رستاخیز واژه‌ها» در فرهنگسرای اندیشه و وبینار «بررسی تئاتر انقلاب اسلامی» با تمرکز بر موضوع زیبایی‌شناسی هنر انقلاب اسلامی برگزار شده است، مرور می‌کنیم.
تقابل هنر ارزشی و هنر سفارشی
سیدناصر هاشم‌زاده، پژوهشگر و فیلمنامه‌نویس
بارها به این پرسش فکر می‌کنم که اگر آقای آوینی حضور داشت، نسبت به وضعیت فعلی و حال ما چه می‌گفت؟ بیش از ۴۰ سال از انقلاب اسلامی گذشته و کارهای بسیار خوبی صورت گرفته است. در رشته‌های گوناگون هنری فعالیت داشتیم، اما هنوز پرسش‌هایی درباره آینده هنر انقلاب اسلامی وجود دارد. این پرسش‌ها بسیار مهم است چرا که زمینه‌ساز تحرک و حرکت انقلاب می‌شود. دقت داشته باشید که با تعریف و تمجید کاری از پیش نمی‌رود. کار هنر مداحی نیست. البته منظورم این نیست که مداحی بد است، بلکه منظورم این است که اگر از همه چیز تعریف کنیم و بگوییم خوب است و نگاهی به نقاط ضعف آن نداشته باشیم، حرکتی رخ نمی‌دهد و پیشرفت نمی‌کنیم. تقسیم‌بندی هنر به هنر سفارشی و غیرسفارشی، ارزشی یا غیرارزشی و... موضوعی است که سال‌ها درگیرش بودیم. باید پرسید که آن ارزش‌ها چه بوده که توقع داریم هنرمند آن را در قالب سینما نشان دهد؟ خود من قائل به ارزش‌ها هستم، چرا که معتقدم اخلاق و خوب و بد وجود دارد اما گاهی اوقات هنر ارزشی تبدیل به هنر سفارشی می‌شود یعنی به نظر می‌رسد که در مواردی سلیقه‌ها حکمفرما و ارزش‌ها گم شدند. به اعتقاد بنده، علت عقب‌ماندگی هنری ما از ارزش‌ها به ویژه در سینما ناشی از همین موضوع است. این موضوع در حالی است که در هنر غرب، شاهد چنین عقب‌ماندگی نیستیم. ادبیات و هنری که با سلیقه‌ها جلو برود، رشد نمی‌کند و تنها تبدیل به ادبیات اعتراضی می‌شود. در انقلاب اسلامی هدف آن بود که به عدالتی دسترسی پیدا کنیم که هیچ کرامت انسانی ذلیل نشود. به عبارت دیگر، اگر جایی کرامت به ذلت رفت، هنرمند باید حضور پیدا کند. هنرمند ارزشی کسی است که از وقوع چنین رخدادهایی ناراحت می‌شود و بی‌تفاوت از کنارش عبور نمی‌کند.
تکنوکرات‌ها، آوینی را بایکوت کردند
محسن ردادی، عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
هنر انقلابی، هنر متعهد است. در دنیا هنرهای زیادی وجود دارد که در آن روحی از تعهد نیست و تنها هدفش سرگرم‌کردن مخاطب است. این هنر فقط به مثابه یک افیون برای ساکت‌کردن دردها و آلام بشر استفاده می‌شود. در هنر انقلابی، هنرمند درد دارد، درد مردم را می‌فهمد و در هنر خود این درد را بیان می‌کند. در حقیقت، هدف هنرمند انقلابی این است که دردمندی را منتقل کند و همین شاخصه را می‌توان به عنوان مرز تفکیک هنر انقلابی و غیرانقلابی دانست. امام خمینی(ره) در منشور هنرمندان فرمودند: «کار هنرمند این است که با کمونیسم خونخواه، با سرمایه‌داری و با مرفهین بی‌درد مبارزه کند.» در غیر این صورت، آن هنر ارزشی ندارد. در دوره‌ای در مسیر هنر انقلابی انحراف ایجاد شد، در دهه ۷۰ اتفاقی رخ داد که مسیر هنر را به نوعی عوض کرد و شهید آوینی نیز قربانی همین موضوع شد. عده‌ای گفتند که انقلابی‌ها تاکنون هرطور که می‌خواستند رفتار کردند و حالا باید کار را به متخصصان سپرد. در همین زمان بود که جمله «تخصص مهم است یا تعهد» مطرح شد و به راحتی هنرمندان انقلابی حذف شدند. در همین زمان بود که مدیران تکنوکرات شهید آوینی را به مناطق جنگی تبعید کردند. البته آن مناطق بسیار ارزشمند است اما جای شهید آوینی در صدا و سیما، حوزه هنری و... بود تا هدایت فرهنگی انجام دهد. متاسفانه عده‌ای با شعار تخصص این قدر شهید آوینی را بایکوت کردند که او را به مناطق جنگی فرستادند. این روند باعث شد تا هنرمندان انقلابی که دغدغه مردم را داشت و می‌خواست حرف بزند از میدان کنار رفت.
شعار و عمل مسؤولان متفاوت بود
محمود فرهنگ، کارگردان و از فعالان حوزه تئاتر انقلاب
آیا تئاتر انقلاب اسلامی توانسته آن زیبایی‌هایی که در آرمان‌های امام خمینی بوده به تصویر بکشاند و آثاری را در مورد انقلاب اسلامی ارائه بدهد که بتواند شالوده انقلاب اسلامی را نه‌تنها در ایران بلکه در دنیا محکم کند؟ نظر من این است که ما نتوانستیم. هنر اصلی را شهدا انجام دادند و هنرمندان تئاتر نتوانستند بیرق شهدا را به دوش بکشند. شاید ما در آسمان هنر تئاتر انقلاب اسلامی نتوانستیم آثاری را هم در حوزه ادبیات نمایشی و هم حوزه تئاتر ارائه بدهیم. شما کنکاش کنید چند اثر در حوزه ادبیات نمایشی تولیدشده و چند نمایش در مورد انقلاب اسلامی به شایستگی، ارزش و رسالت انقلاب اسلامی را با آن شهدا و آرمان‌ها به ما نشان دادند. تقریبا می‌توانیم بگوییم چیزی را در این حوزه نداشتیم البته در حوزه دفاع مقدس تلاش‌هایی شده است جشنواره‌هایی برگزارشده است؛ در سال ۶۱ جشنواره‌هایی مثل جشنواره گل‌چهرگان بسیج، جشنواره ۱۷ شهریور، جشنواره شهدای محراب، تئاتر سنگر و پس از تعطیلی، برخی از آنها به جشنواره تئاتر فجر پیوستند. در جشنواره فجر سال ۶۰ تا دهه ۷۰ و تا زمانی که اصلاح‌طلبان مسلط نشده بودند بویی از فجر را می‌توانستیم استشمام کنیم ولی متأسفانه این مساله به‌تدریج کمرنگ شد و در جشنواره‌های فجر در سال‌های گذشته بویی از انقلاب اسلامی و فجر انقلاب اسلامی به مشام ما نمی‌رسید. شاید چند نمایش به‌عنوان نمایش‌های دفاع مقدس که بعضاً ضدجنگ بودند و ربطی به دفاع مقدس نداشتند ارائه می‌شد برای این‌که خیلی از مسوولان بتوانند بگویند که ما ویترین خود را پر کردیم.
در جامعه تئاتری ما به‌نوعی دین‌ستیزی و دین‌گریزی رشد کرده و این باعث می‌شود که آن زیبایی‌شناسی انقلاب اسلامی کمتر موردتوجه قرار بگیرد. اگر بخواهیم شالوده اصلی تولید نمایش‌های دینی یا انقلابی یا دفاع مقدس را به اوج و قله برسانیم باید در حوزه ادبیات نمایشی کار بکنیم. متأسفانه در سال‌های گذشته دفاع از تئاتر انقلاب اسلامی و دفاع از تئاتر مذهبی و دفاع مقدس به‌شدت زیر ضربه بوده و در سایه و گوشه قرارگرفته و دلیل آن این است که خیلی از مدیران دوست نداشتند که انگ انقلاب و دفاع مقدس بر پیشانی‌شان خورده شود شاید شعار می‌دادند اما در عمل چیز دیگری نشان دادند.
سیدناصر هاشم‌زاده، پژوهشگر و فیلمنامه‌نویس
بارها به این پرسش فکر می‌کنم که اگر آقای آوینی حضور داشت، نسبت به وضعیت فعلی و حال ما چه می‌گفت؟ بیش از ۴۰ سال از انقلاب اسلامی گذشته و کارهای بسیار خوبی صورت گرفته است. در رشته‌های گوناگون هنری فعالیت داشتیم، اما هنوز پرسش‌هایی درباره آینده هنر انقلاب اسلامی وجود دارد. این پرسش‌ها بسیار مهم است چرا که زمینه‌ساز تحرک و حرکت انقلاب می‌شود. دقت داشته باشید که با تعریف و تمجید کاری از پیش نمی‌رود. کار هنر مداحی نیست. البته منظورم این نیست که مداحی بد است، بلکه منظورم این است که اگر از همه چیز تعریف کنیم و بگوییم خوب است و نگاهی به نقاط ضعف آن نداشته باشیم، حرکتی رخ نمی‌دهد و پیشرفت نمی‌کنیم. تقسیم‌بندی هنر به هنر سفارشی و غیرسفارشی، ارزشی یا غیرارزشی و... موضوعی است که سال‌ها درگیرش بودیم. باید پرسید که آن ارزش‌ها چه بوده که توقع داریم هنرمند آن را در قالب سینما نشان دهد؟ خود من قائل به ارزش‌ها هستم، چرا که معتقدم اخلاق و خوب و بد وجود دارد اما گاهی اوقات هنر ارزشی تبدیل به هنر سفارشی می‌شود یعنی به نظر می‌رسد که در مواردی سلیقه‌ها حکمفرما و ارزش‌ها گم شدند. به اعتقاد بنده، علت عقب‌ماندگی هنری ما از ارزش‌ها به ویژه در سینما ناشی از همین موضوع است. این موضوع در حالی است که در هنر غرب، شاهد چنین عقب‌ماندگی نیستیم. ادبیات و هنری که با سلیقه‌ها جلو برود، رشد نمی‌کند و تنها تبدیل به ادبیات اعتراضی می‌شود. در انقلاب اسلامی هدف آن بود که به عدالتی دسترسی پیدا کنیم که هیچ کرامت انسانی ذلیل نشود. به عبارت دیگر، اگر جایی کرامت به ذلت رفت، هنرمند باید حضور پیدا کند. هنرمند ارزشی کسی است که از وقوع چنین رخدادهایی ناراحت می‌شود و بی‌تفاوت از کنارش عبور نمی‌کند.
تکنوکرات‌ها، آوینی را بایکوت کردند
محسن ردادی، عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
هنر انقلابی، هنر متعهد است. در دنیا هنرهای زیادی وجود دارد که در آن روحی از تعهد نیست و تنها هدفش سرگرم‌کردن مخاطب است. این هنر فقط به مثابه یک افیون برای ساکت‌کردن دردها و آلام بشر استفاده می‌شود. در هنر انقلابی، هنرمند درد دارد، درد مردم را می‌فهمد و در هنر خود این درد را بیان می‌کند. در حقیقت، هدف هنرمند انقلابی این است که دردمندی را منتقل کند و همین شاخصه را می‌توان به عنوان مرز تفکیک هنر انقلابی و غیرانقلابی دانست. امام خمینی(ره) در منشور هنرمندان فرمودند: «کار هنرمند این است که با کمونیسم خونخواه، با سرمایه‌داری و با مرفهین بی‌درد مبارزه کند.» در غیر این صورت، آن هنر ارزشی ندارد. در دوره‌ای در مسیر هنر انقلابی انحراف ایجاد شد، در دهه ۷۰ اتفاقی رخ داد که مسیر هنر را به نوعی عوض کرد و شهید آوینی نیز قربانی همین موضوع شد. عده‌ای گفتند که انقلابی‌ها تاکنون هرطور که می‌خواستند رفتار کردند و حالا باید کار را به متخصصان سپرد. در همین زمان بود که جمله «تخصص مهم است یا تعهد» مطرح شد و به راحتی هنرمندان انقلابی حذف شدند. در همین زمان بود که مدیران تکنوکرات شهید آوینی را به مناطق جنگی تبعید کردند. البته آن مناطق بسیار ارزشمند است اما جای شهید آوینی در صدا و سیما، حوزه هنری و... بود تا هدایت فرهنگی انجام دهد. متاسفانه عده‌ای با شعار تخصص این قدر شهید آوینی را بایکوت کردند که او را به مناطق جنگی فرستادند. این روند باعث شد تا هنرمندان انقلابی که دغدغه مردم را داشت و می‌خواست حرف بزند از میدان کنار رفت.
شعار و عمل مسؤولان متفاوت بود
محمود فرهنگ، کارگردان و از فعالان حوزه تئاتر انقلاب
آیا تئاتر انقلاب اسلامی توانسته آن زیبایی‌هایی که در آرمان‌های امام خمینی بوده به تصویر بکشاند و آثاری را در مورد انقلاب اسلامی ارائه بدهد که بتواند شالوده انقلاب اسلامی را نه‌تنها در ایران بلکه در دنیا محکم کند؟ نظر من این است که ما نتوانستیم. هنر اصلی را شهدا انجام دادند و هنرمندان تئاتر نتوانستند بیرق شهدا را به دوش بکشند. شاید ما در آسمان هنر تئاتر انقلاب اسلامی نتوانستیم آثاری را هم در حوزه ادبیات نمایشی و هم حوزه تئاتر ارائه بدهیم. شما کنکاش کنید چند اثر در حوزه ادبیات نمایشی تولیدشده و چند نمایش در مورد انقلاب اسلامی به شایستگی، ارزش و رسالت انقلاب اسلامی را با آن شهدا و آرمان‌ها به ما نشان دادند. تقریبا می‌توانیم بگوییم چیزی را در این حوزه نداشتیم البته در حوزه دفاع مقدس تلاش‌هایی شده است جشنواره‌هایی برگزارشده است؛ در سال ۶۱ جشنواره‌هایی مثل جشنواره گل‌چهرگان بسیج، جشنواره ۱۷ شهریور، جشنواره شهدای محراب، تئاتر سنگر و پس از تعطیلی، برخی از آنها به جشنواره تئاتر فجر پیوستند. در جشنواره فجر سال ۶۰ تا دهه ۷۰ و تا زمانی که اصلاح‌طلبان مسلط نشده بودند بویی از فجر را می‌توانستیم استشمام کنیم ولی متأسفانه این مساله به‌تدریج کمرنگ شد و در جشنواره‌های فجر در سال‌های گذشته بویی از انقلاب اسلامی و فجر انقلاب اسلامی به مشام ما نمی‌رسید. شاید چند نمایش به‌عنوان نمایش‌های دفاع مقدس که بعضاً ضدجنگ بودند و ربطی به دفاع مقدس نداشتند ارائه می‌شد برای این‌که خیلی از مسوولان بتوانند بگویند که ما ویترین خود را پر کردیم.
در جامعه تئاتری ما به‌نوعی دین‌ستیزی و دین‌گریزی رشد کرده و این باعث می‌شود که آن زیبایی‌شناسی انقلاب اسلامی کمتر موردتوجه قرار بگیرد. اگر بخواهیم شالوده اصلی تولید نمایش‌های دینی یا انقلابی یا دفاع مقدس را به اوج و قله برسانیم باید در حوزه ادبیات نمایشی کار بکنیم. متأسفانه در سال‌های گذشته دفاع از تئاتر انقلاب اسلامی و دفاع از تئاتر مذهبی و دفاع مقدس به‌شدت زیر ضربه بوده و در سایه و گوشه قرارگرفته و دلیل آن این است که خیلی از مدیران دوست نداشتند که انگ انقلاب و دفاع مقدس بر پیشانی‌شان خورده شود شاید شعار می‌دادند اما در عمل چیز دیگری نشان دادند.