پیامدهای توفان گرد و خاک در عراق
تغییر اقلیم و بحرانهای ناشی از آن
در هفته دوم خرداد 1401 نهمین موج توفان گرد و خاک تمام شهرهای مرکز و جنوب عراق را به تعطیلی کامل کشاند. کربلا و نجف، براساس بازدید نگارنده در آخرین روزهای اردیبهشت 1401 از محلهای مهم آسیب این فاجعه اقلیمی در عراق بوده و هستند. هر دو این شهرها اکنون در غرب رود فرات قرار دارند. 100 درصد آب فرات از خارج مرزهای عراق و 67 درصد آب دجله نیز از منابع خارجی تامین میشود.
منابع آب زیرزمینی حدود 1.2میلیارد متر مربع است و حدود 2 درصد از کل منابع آبی عراق را تشکیل میدهد. ترکیه بیش از 90 درصد از آبی را که به فرات میریزد و 44 درصد آب دجله را کنترل میکند. آنکارا متهم به استفاده امنیتی از منابع آب در مقابله با درگیری در سوریه و آشفتگیهای ژئوپلیتیکی منطقه است. از دی 1399/ دسامبر 2020، سدهای ترکیه جریان فرات را به کشورهای همسایه تا حد 60 درصد قطع کرده که منجر به کمبود مواد غذایی و برق در عراق و سوریه شده است. این امر بحران آب در عراق را تشدید کرده است که ممکن است منجر به از دست دادن دسترسی حداقل هفت میلیون نفر به آب شود. سوانح طبیعی مانند خشکسالی و سیلاب و جنبههای گوناگون تغییرات اقلیمی بین 3 تا 20 درصد از درگیریها در قرن گذشته را تحتتاثیر قرار دادهاند.
در خاورمیانه، کمبود آب در حال حاضر مشکل بزرگی است و 12 کشور از 17 کشور اصلی این منطقه در معرض تنش آبی در خاورمیانه قرار دارند. بانک جهانی تخمین میزند کمبود آب ناشی از اقلیم برای کشورهای خاورمیانه هزینه خواهد داشت و 6 تا 14 درصد از تولید ناخالص داخلی آنها تا سال 1429/ 2050، به دلیل اثرهای مربوط به آب بر کشاورزی، بهداشت و درآمد، هزینه تاثیرهای تغییرات اقلیمی خواهد شد. محل زندگی یکچهارم جمعیت جهان با سطوح بسیار بالای تنش آب مواجه هستند که در آن کشاورزی، صنایع و شهرداریهای آبی به طور متوسط بیش از 80 درصد از منابع موجود خود را در هر سال برداشت میکنند. 44 کشور که یکسوم جهان را در خود جای دادهاند با سطوح «بالا»ی تنش آبی مواجه هستند که به طور متوسط سالانه بیش از 40درصد از عرضه خارج میشود.
در این میان استفاده از فاضلاب بازیافتشده منبع جدیدی از آب پاک تولید میکند. کشورهایی پیشرو در زمینه بازیافت و استفاده مجدد آب پدید میآیند. اولی کشور عمان است که در فهرست کشورهای دارای تنش آبی در رتبه 16 قرار دارد، 100درصد فاضلاب جمعآوریشده خود را تصفیه میکند و از 78درصد آن دوباره استفاده میکند. حدود 84درصد از کل فاضلاب جمعآوری شده در کشورهای شورای همکاری خلیجفارس (بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحدهعربی) در سطوح ایمن تصفیه میشود، اما فقط 44درصد مجددا مورد استفاده قرار میگیرد.
بیش از 12 میلیون نفر در عراق و سوریه به دلیل افزایش دما و کمبود بارندگی کمسابقه دسترسی به آب، غذا و برق را از دست دادهاند. بیابانها در سراسر منطقه در عراق، سوریه، اردن وایران توسعه یافتهاند. تغییرات اقلیمی میتواند با شعلهورساختن شکافهای اجتماعی- اقتصادی و از بین بردن اعتماد به نهادهای عمومی، اثر مخربی بر امنیت و ساختار جوامع داشته باشد. این مشکل به عنوان بحرانهای به هم پیوسته با هم ترکیب میشوند و یک اثر دومینویی از مشکلات در سطح محلی، ملی و ژئوپلیتیکی ایجاد میکنند.
فراموش نکنیم جنگ داخلی سوریه در پی خشکسالی پنج ساله ای شروع شد که از ابتدای سال ۱۳۸۶ / ۲۰۰۷ در کشور برقرار بود. خشکسالی باعث ایجاد فقر بیسابقهای شد و راه را برای مهاجرت به مناطق حاشیهای شهرهای اصلی سوریه که پیش از این تحت فشار رشد جمعیت بودند، هموار کرد.
به نظر میرسد حل مسائل زیستمحیطی در منطقه خارج از اراده مستقل کشورها بوده و به هماندیشی و مشارکت و اتخاذ راهکارهای هماهنگ میان این کشورها برای حل معضل گرد و خاک، ریزگردها و مدیریت منابع آب نیاز دارد.
دکتر مهدی زارع - هیاتمدیره انجمن مخاطرهشناسی ایران