گفت‌وگو با حسین خوش‌رفتار منفرد، مدیر حوزه فناوری نوین
با کمک فناوری بیشتر کتاب می‌خوانیم
مهندس حسین خوش‌رفتار منفرد از آن دست آدم‌هایی است که هم خاک حوزه فناوری نوین و فناوری اطلاعات را خورده و هم درسش را خوانده و الان کارشناس ارشد امنیت شبکه است. این خصوصیات و تلاش‌گری در کنار جوانی و خلاقیتش باعث شده به‌عنوان عضو هیات‌مدیره و مدیرعامل شرکت دانش‌بنیان توسعه ارتباطات هوشمند تبیان در عرصه ایجاد ساختارهای پویا در حوزه‌های نوین در موضوعات فین‌تک، نرم‌افزار، خدمات امنیتی و راهکارهای سازمانی فعال باشد. خودش هم دو کتاب تخصصی در زمینه اندروید و آژاکس نوشته است. حضورش در نمایشگاه کتاب و در همایش‌های حول مساله کتاب باعث شد که برای موضوع پرونده این هفته‌مان گفت‌وگویی مفید با ایشان داشته باشیم.
جناب آقای خوش‌رفتار فناوری همه چیز را تحت‌تأثیر قرارداده است از جمله حوزه کتاب و نشر، از نظر شما فناوری برای نشر بیشتر سود داشته یا زیان؟
به نظر من نباید به این صورت به این موضوع نگاه کنیم. بلکه باید این‌طور نگاه کنیم که کسانی که علاقه دارند به این حوزه چه نفعی برای ایشان داشته و کسانی که علاقه ندارند چه نفعی برایشان داشته است. فناوری خودش ماهیتا یک سرعت‌دهنده یا یک تسهیل‌کننده است و این افراد هستند که انتخاب می‌کنند که از فناوری چه بهره‌ای ببرند. دررابطه با حوزه کتاب هم دقیقا همین‌طور است یعنی کسانی که کتابخوان هستند علاقه به کتاب دارند و قبلا همیشه نسخه‌های هارد کپی را استفاده می‌کردند اینک که سرشان شلوغ شده یا مثلا دیوایس‌هایی دارند که همیشه همراهشان هست نسخه‌های الکترونیک را استفاده می‌کنند اما خیلی بعید است که یک نفر که اصلا علاقه‌ای به کتاب نداشته و هیچ‌گاه سراغ کتاب نمی‌رفته الان چون مثلا ایبوک وجود دارد از ایبوک کتاب می‌خواند. چنین چیزی برای من قابل‌تصور نیست یعنی برای اهالی کتاب فناوری تسهیلگری کرده و باعث شده کتاب‌های بهتر و بیشتری بخوانند و دسترسی‌شان بیشتر شود اما کسانی که هیچ‌وقت علاقه‌ای به خواندن کتاب نداشتند فناوری نه‌تنها کمکی به آنها نکرده بلکه ممکن است از این فضا دورتر هم رفته باشند و سراغ آورده‌های دیگر فناوری بروند که فضای کتاب را ندارد برای همین به نظر این‌که فناوری چه کمکی کرده؟ خوب فناوری تسهیل می‌کند هم برای کسانی که علاقه داشتند و هم برای کسانی که علاقه نداشتند.
یعنی سهل‌الوصول کردن دسترسی با این حضور فناوری به جامعه کتابخوان اضافه نکرده است؟
دقت کنید خیلی این صفر و یکی بودن مطرح نیست. ما دررابطه با یک طیف صحبت می‌کنیم حالا ممکن است آن طیفی که نزدیک به کتاب‌خوان‌ها بودند با این امکان، کتابخوان شدند. ولی باید بگوییم جامعه آماری کتاب‌خوان‌ها را فناوری تکان داده یا نه؟ که در جواب باید بگویم خیر این‌طور نیست، ولی کار را برایشان آسان‌تر کرده و برای ناشران هم صد درصد به جهت ارتباط راحت‌تر و سهل‌الوصول‌تر نفع داشته است.
تولیدکننده و مصرف‌کننده کتاب با این موضوع به هم نزدیک‌تر می‌شوند یا دورتر؟
من نگاهم این نیست. واقعیتش این است که ما نمی‌توانیم تولیدکننده یا ناشر محتوا را از مصرف‌کننده یا مخاطب مجزا کنیم یعنی نمی‌توانیم میان‌شان دیوار بکشیم چون ناشر چیزی تولید می‌کند که از آن طرف مخاطبی برای ارائه داشته باشد.
من در خاطرم هست زمانی که برای چاپ یکی از کتاب‌هایم برای انتشارات ققنوس به من گفتند معمولا روال این است که اول مؤلف‌ها موضوعشان را مطرح می‌کنند یا این‌که یک فصل از کتابی را که می‌خواهند بنویسند یا ترجمه کنند را می‌آورند و اگر ناظر با این موضوع موافق بود و بازار و امکان مارکتینگ و ... برقرار بود کار پذیرفته می‌شود. درواقع می‌خواهم بگویم ناشر نگاه می‌کند که بازار چه چیزی نیاز دارد و به سمت تحقق آن می‌رود. پس ما نمی‌توانیم دیوار بکشیم بین این دو موضوع.
فناوری و بسترهای جدید رسانه می‌توانند کتاب‌خوان‌ها را کم‌تر کنند یا بین آنها و کتاب فاصله بیندازند؟
ما باید نگاه کنیم کتاب اساسا دارد چه‌کار می‌کند؟ وظیفه و مأموریت کتاب چیست؟ الان پادکست‌ها یا صفحات اینستاگرامی که کتاب‌ها را خلاصه می‌کنند و به مخاطب ارائه می‌دهند در واقع چه‌کاری انجام می‌دهند؟
الان منظورم کتاب‌های غیرداستانی است که مغز کتاب در چند جمله خلاصه شده یا حرف کلی این کتاب چند جمله است. ممکن است شما از یک نفر این توضیح را بشنوید و احساس کنید که من دیگر فهمیدم منظور این کتاب چه بوده و حالا یا دیگر سراغ خود کتاب نمی‌روید یا این‌که قبول نمی‌کنید و سراغ کتاب می‌روید و خودتان مطالعه می‌کنید.
اما اصل این است که کتاب درست است مغزش در چند جمله است اما کتاب دارد وظیفه‌ای انجام می‌دهد و آن این است که مخاطب خود را اغنا و برای مخاطب شهود ایجاد می‌کند.
به چه معنی؟ مثال می‌زنم؛ مثلا برای یک معضل اجتماعی یک موضوع روان‌شناختی کتابی را می‌خوانم ممکن است با چند جمله متوجه موضوع کتاب بشوم اما مساله و موضوع اصلی را با چند بار خواندن ۳۰۰ یا ۴۰۰ صفحه کتاب می‌توانم متوجه بشوم نه با خواندن یک تیتر. خواندن کل کتاب برای من شهود ایجاد می‌کند و من زمانی به موضوعی فکر می‌کنم که نسبت به آن شهود داشته باشم و دیگر برای درک و توصیف یک موضوع نیازی به کلمات ندارم چرا که کتاب به من یک شهود داده است و مرا اغنا می‌کند. حالا باید ببینیم فناوری‌هایی که الان هستند کدامشان چنین کاری انجام می‌دهند کدام یک از فناوری‌های نوین که ما الان با آنها روبه‌رو هستیم و به‌زودی با آنها مواجه می‌شویم، کدامشان برای ما شهود ایجاد می‌کند و ما را اغنا می‌کند. هرکدام از اینها می‌توانند خودشان نوعی جایگزین کتاب باشند و این جایگزینی کتاب اصلا موضوع بدی نیست هدف کتاب اغنا کردن و انتقال یک مفهوم است. این‌که با چه وسیله‌ای این مهم انجام شود فرقی نمی‌کند مهم انتقال پیام و مأموریت کتاب است که انجام شود.
در بحث نشر کتاب و بحث تولیدکننده محتوا، چه ناشر و چه نویسنده بهره‌ای در قیمت کتاب دارند. کتاب الکترونیکی ارزان‌تر برای آنها ایجاد ضرر نکرده است؟
کسانی که اهل مطالعه هستند این فناوری در حقیقت تسهیلگری برایشان است که بیشتر کتاب بخوانند یعنی تعداد بیشتری کتاب مطالعه می‌کنند پس مقداری از آن ضرر را جبران می‌کنند.
حالا شما در خودروی خود کتاب‌های صوتی گوش می‌کنید و ساعت‌های مطالعه شما بیشتر شده و این موضوع باعث شده شما تعداد بیشتری کتاب مطالعه کنید.
مثلا تاکسی‌های اینترنتی کاسبی آژانس‌های تاکسی را کساد کرده که اجتناب‌ناپذیر است، تغییر شیوه و سبک زندگی اجتناب‌ناپذیر است و احتمال بالایی دارد برای کتاب‌فروشی‌ها هم رخ دهد. آنهایی که می‌خواهند همچنان در این فرایند قرار بگیرند باید خودشان را به‌روز کنند و اگر این کار را انجام ندهند احتمالا به‌زودی یا نقششان کم‌رنگ می‌شود یا حتی ممکن است نقششان از بین برود.
این را می‌شود حتی برای نویسنده‌ها و ناشرها هم دید. پس باید آنها هم کمی به سمتی بروند که محتوایی تولید کنند که قابلیت پیاده‌سازی در این فناوری را داشته باشد؟
بله قطعا این‌طور است. ببینید الان نویسنده‌هایی که همچنان می‌خواهند مانند گذشته به فعالیت خود ادامه دهند دقیقا همین اتفاق برایشان پیش می‌آید. می‌خواهم بگویم الان ما دیگر از آن حالتی که یک عده نویسنده و یک عده ناشر و گروهی مخاطب هستند خارج شده‌ایم، ما در شرایطی هستیم که همه برای همدیگر تولید می‌کنند.
همان‌طور که در شبکه‌های اجتماعی مثل اینستاگرام و اینها می‌بینید UGT الان حرف اول را می‌زند یعنی محتوایی که کاربرها تولید می‌کنند. الان ما کلی کتاب داریم و کلی محتوای واقعا غنی که این آدم‌ها نوشتند که طی یک تجربه داشته‌اند و اینها واقعا اسمشان نویسنده و اهل‌قلم هم نبوده. این را منتشر کردند و مخاطبش هم دارد استفاده می‌کند. حتی کتاب چاپ هم نشده و مجوز هم ندارد اما محتوا در یک بستری منتشر شده و مخاطب هم استفاده می‌کند. درواقع آن چهارچوب‌های قبلی دیگر واقعا جوابگو نیستند و الان همه برای همدیگر محتوا تولید می‌کنند و هم‌زمان خودشان در جهت دیگر استفاده می‌کنند.
یعنی همان بخشی که در رسانه و روزنامه پیش‌آمده که دیگر از انحصار و تمرکز خارج شده‌اند در بحث کتاب هم پیش‌آمده و این را باید قبول کنیم که تمرکز از عرصه کتاب هم خواهد رفت؟
بله ما جلوتر از این هم خواهیم رفت و الان شاید بدانیم که محتوای این کتاب‌ها را چه کسی تولید کرده است در آینده شاید حتی این را هم ندانیم یعنی آن‌قدر حجم محتوایی که وجود دارد و به دست مخاطب می‌رسد زیاد می‌شود که دیگر ما مجال دانستن این‌که این محتوا را چه کسی تولید کرده نمی‌یابیم.
یعنی ممیزی هم نداریم؟
اصلا این موضوع خیلی وقت تمام شده است و جاهایی هستند که دارند به این موضوعات فکر می‌کنند که چه برنامه‌ای برای این موضوعات داشته باشند. اما متأسفانه آنهایی که تصمیمات اصلی را می‌گیرند هنوز دارند فکر می‌کنند که با بستن یا چارچوب گذاشتن‌های خیلی محکم می‌شود کنترل کرد! البته من فکرمی‌کنم باید ما طوری عمل کنیم که جریان را هدایت کنیم اما با حذف یا قطع آن موافق نیستم کما این‌که امکان‌پذیر هم نیست و اصلا نمی‌توان به این موضوع فکر کرد. من موافق جریان‌سازی و هدایت هستم اما موافق انسداد نیستم.
یک مساله مهم این بسترهای جدید فناوری و در رأس آنها بسترهایی مانند اینستاگرام و تلگرام آیا کمک نمی‌کند که حق کپی‌رایت بیشتر زیر پا گذاشته شود؟
این فضایی که ما الان داریم در خارج از کشور هم وجود دارد یعنی همان‌طور که ما می‌توانیم بدون اجازه از محتوا یا حتی از محصولات نرم‌افزاری استفاده کنیم به لحاظ دسترسی در اختیار آنها هم هست اما در بسیاری از کشورها به‌خاطر این‌که قوانین کپی‌رایت سفت‌وسخت گرفته می‌شود و مجازات دارد آنها سعی می‌کنند به سمت کپی‌رایت نروند. باید بستری را فراهم کنیم تا مخاطب خیلی سهل‌الوصول این را با رعایت قوانین و با هزینه معقولی که حق مؤلف هم رعایت بشود بتواند در دسترس داشته باشد و در اختیارش باشد.
اجازه دهید یک مثال بزنم، اتفاقی که الان برای آلبوم‌های موسیقی افتاده مثلا ما چند اپلیکیشن داریم که کاربرها می‌روند موسیقی را از آنجا می‌خرند. دقیق یادم نیست ولی خاطرم هست که شنیدم چقدر کاربر رفته‌اند و علی‌رغم این‌که مثلا آلبوم یک خواننده تازه‌وارد به این عرصه را به‌راحتی می‌شود به‌صورت کامل از اینترنت دانلود کرد تعداد خیلی زیادی‌شان آلبوم را از پلتفرم فروش موسیقی خریداری کردند که بسیار باعث تعجب من هم شد.
این نشان می‌دهد اگر ما بستر مناسبی برای ارائه داشته باشیم بسیاری از کاربران علاقه دارند به روش قانونی و صحیح با حفظ حقوق چه مؤلف چه ناشر این اثر را تهیه کنند. هرچند برای فروش غیرمجاز و دانلود یا دسترسی غیرمجاز هم نمی‌توان کاری کرد و اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.
در حوزه سرگرمی‌های فرهنگی بالاخص کتاب در عرصه بلاکچین و متاورس کاری هم در کشور انجام شده یا در حال شروع هست؟
هنوز خیلی زود است این موضوعات را در کف جامعه ببینیم. حتی در کشورهای پیشرو و شرکت‌های پیشرو مثل متا هنوز نمود بیرونی خیلی قوی ندارد چه برسد به ما که یکی دو قدم هم عقب‌تریم.
آغازشده یا مثل همین فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی که بعد از بلوغش در جهان تازه ما آمدیم که شبکه اجتماعی بسازیم در این حیطه هم همین‌طور عقب هستیم؟
من هرجا که توانستم صحبت کنم یا خواستم نکته‌ای را بگویم این گفته‌ام که ما در انقلاب صنعتی سوم به‌عنوان یک مصرف‌کننده در جایگاهی خاص قرار گرفتیم و هیچ‌وقت یک کنشگر فعال نبودیم و هرچه را که تولید شد نهایتا خوب استفاده کردیم که در مورد این خوب استفاده کردن هم مقداری حرف دارم، اما هنوز این فرصت را داریم که به‌عنوان یک کنشگر در انقلاب صنعتی چهارم که با ظهور و بروز این فناوری‌هاست بیاییم و یک نقش جدی را بگیریم هنوز فرصت داریم و من می‌بینم فعالیت‌هایی هم در حال رخ‌دادن است.
من دیده‌ام که در بخش‌های خصوصی کسانی احساس کرده‌اند که اگر این یکی را جدی نگیرند قافیه را کاملا باخته‌اند.
این خیلی مهم است؛ هرچند الان هم فناوری همه زندگی ما را تحت‌الشعاع قرار داده اما در انقلاب صنعتی چهارم این اتفاق به شکل ضریب دار‌تری اتفاق می‌افتد یعنی کل زندگی بر اساس فناوری تعریف خواهد شد نه قسمت‌هایی از آن، برای همین حتما الان فرصت این هست که ما بتوانیم یک قسمتی از کنشگری خودمان را در عرصه ظهور برسانیم اما باید دقت کنیم دچار خطا نشویم. من نگاه می‌کنم به خیلی از دوستانم فناوری‌زده شده‌اند یعنی به‌جای این‌که اول بفهمند فلسفه این تغییر چیست دارند سراغ این می‌روند که مثلا ما برویم عینک فلان وارد کنیم یا برویم ساعت فلان وارد کنیم.
این تغییری که اتفاق می‌افتد در حقیقت این است که جهان از تمرکزگرایی دارد خارج می‌شود. باید درک کنیم و ببینیم آثار غیرمتمرکز شدنش چیست. بحثی که قبل‌تر خدمت‌تان عرض کردم که مثلا در عرصه کتاب ما دیگر یک مؤلف و یک ناشر و یک مخاطب نداریم. اینها از تمرکز خارج می‌شوند. یک نفر هم‌زمان می‌تواند هم ناشر هم مؤلف و هم مخاطب باشد و اگر ما درک کنیم فلسفه غیرمتمرکز شدن چیست آن‌وقت باید ببینیم ابزارهای این تعریف چیست که آنها را بیاوریم و وارد جامعه کنیم.
یعنی شما نگاه‌تان روشن است و احساس می‌کنید در این حوزه ما بهتر از حوزه‌های قبلی که عقب افتاده بودیم داریم کار می‌کنیم؟
من فکر می‌کنم که بله زمانی که انقلاب صنعتی سوم یا فناوری اطلاعات شروع به کار می‌کرد ما درگیر خیلی از مسائل دیگر بودیم که نمی‌توانستیم به این موضوع فکر کنیم و وقتی با آن مواجه شدیم که مثل سونامی روی سرمان خراب شده بود اما الان فرصت این هست که ما به جای این‌که یک مصرف‌کننده همیشه نگران باشیم و با طرح‌های مختلف که اسم‌های مختلفی هم برای آن می‌گذاریم بخواهیم فضا را کنترل کنیم. بیاییم یک کنشگر فعال باشیم الان وقت آن است که بتوانیم یک جریان ایجاد کنیم که اثرگذار باشیم روی مخاطبان.
آیا این سعه صدری که در برخورد با رمز ارزها وجود دارد به خاطر همین رویکرد است؟ یعنی پذیرفته‌ایم که باید به این موضوع علمی‌تر نگاه کنیم؟ من فکر می‌کنم برخوردشان خوب بوده حالا نمی‌دانم نگاه شما هم این است یا خیر؟
ظاهرش همین است اما من احساس می‌کنم که هنوز به جمع‌بندی نرسیده‌اند یعنی هنوز مطمئن نیستند که مفید است یا مضر. ما باید قبول کنیم که بسیاری از این اتفاقاتی که می‌افتد سلیقه‌ای است یعنی خیلی از تصمیماتی که گرفته می‌شود سلیقه فرد یا افراد یا جریانی سیاسی است و تصمیم یک عقل جمعی نیست.
اما خبرهایی که می‌شنویم مثل رمزارز ریالی آمد یا مثلا بازار هنری به وجود آمده. خوب اینها اتفاقات خیلی خوبی است یعنی این نشان می‌دهد که ما نایستادیم و فقط نگاه نمی‌کنیم و داریم به سمتی که جهان حرکت می‌کند ما هم حرکت می‌کنیم هرچند لازم می‌دانم که ما باید این ملاحظات فرهنگی، ملاحظات شرعی و ملاحظات ایرانی خودمان را لحاظ کنیم یعنی نه این باشد که چون آنها انکار را کرده‌اند ما هم باید انجام دهیم نه اگر خوب است با ملاحظات ما دنبالش می‌کنیم و این اتفاق به نظرم دارد رخ می‌دهد.
شما در شرکت تبیان در حوزه کتاب یا دیگر کالاهای فرهنگی در حوزه فناوری یا رسانه‌ای تجربه یا برنامه‌ای تا‌کنون داشته‌اید؟
هوشمند تبیان یک شرکت فعال در حوزه آی تی و فعال در حوزه مرکز داده اینترنتی است و تیم توسعه نرم‌افزاری دارد. در چند ماه اخیر ما ورود کردیم به حوزه بلاکچین، رمز ارز و ان اف تی و سعی می‌کنیم یک بستری را آماده کنیم برای این‌که نه فقط خودمان بلکه باقی کسانی که نیاز به چنین بستری برای انتشار یا توکنایز کردن دارایی‌هایشان دارند بیایند و استفاده کنند. این حرکت دو یا سه ماهی است شروع شده و پیش‌بینی می‌شود تا برج هشت یا نه یک شبکه بلاکچینی چند منظوره داشته باشیم تا بتوانیم آن را در اختیار بقیه که دوست دارند در این حوزه فعالیت کنند قرار بدهیم که کتاب هم قطعا می‌تواند ذیل آنها قرار گیرد.
فقط بحث فنی است یا بحث قانونی آن هم هست؟
تا جایی قانون روی این موضوعات خیلی منعی ندارد مثلا این‌که شما دارایی خودت را به‌صورت ان‌اف‌تی عرضه کنید قانون منعی ندارد. آنجا که مثلا در حوزه همین کتاب که موردبحث شماست بحث کپی‌رایت به میان می‌آید و بحث نظام اقتصادی درگیر می‌شود قطعا قانون وارد می‌شود اما خیلی از استفاده‌های آن منع قانونی ندارد.
در آخر در این حوزه چه کتابی را که مورد استفاده عامه مردم باشد و تخصصی و علمی نباشد معرفی می‌کنید؟
کتاب‌های زیادی در این حوزه چاپ شده مثلا انتشارات راه پرداخت خیلی خوب به این موضوع پرداخته و کتاب‌های زیادی دارد به طور مصداقی هم می‌توانم کتابی با عنوان متاورس از همین انتشارات را نام ببرم. یا کتابی با نام بلاکچین که همه‌فهم و عامه‌پسند است و خواندنش برای علاقه‌مندان این حوزه و فعالان فرهنگی رسانه‌ای هم خوب است. البته انتشارات ترجمان هم کتاب‌های خوبی در حوزه متاورس دارد.
ندا برازنده کیان - قفسه کتاب
به نظر من نباید به این صورت به این موضوع نگاه کنیم. بلکه باید این‌طور نگاه کنیم که کسانی که علاقه دارند به این حوزه چه نفعی برای ایشان داشته و کسانی که علاقه ندارند چه نفعی برایشان داشته است. فناوری خودش ماهیتا یک سرعت‌دهنده یا یک تسهیل‌کننده است و این افراد هستند که انتخاب می‌کنند که از فناوری چه بهره‌ای ببرند. دررابطه با حوزه کتاب هم دقیقا همین‌طور است یعنی کسانی که کتابخوان هستند علاقه به کتاب دارند و قبلا همیشه نسخه‌های هارد کپی را استفاده می‌کردند اینک که سرشان شلوغ شده یا مثلا دیوایس‌هایی دارند که همیشه همراهشان هست نسخه‌های الکترونیک را استفاده می‌کنند اما خیلی بعید است که یک نفر که اصلا علاقه‌ای به کتاب نداشته و هیچ‌گاه سراغ کتاب نمی‌رفته الان چون مثلا ایبوک وجود دارد از ایبوک کتاب می‌خواند. چنین چیزی برای من قابل‌تصور نیست یعنی برای اهالی کتاب فناوری تسهیلگری کرده و باعث شده کتاب‌های بهتر و بیشتری بخوانند و دسترسی‌شان بیشتر شود اما کسانی که هیچ‌وقت علاقه‌ای به خواندن کتاب نداشتند فناوری نه‌تنها کمکی به آنها نکرده بلکه ممکن است از این فضا دورتر هم رفته باشند و سراغ آورده‌های دیگر فناوری بروند که فضای کتاب را ندارد برای همین به نظر این‌که فناوری چه کمکی کرده؟ خوب فناوری تسهیل می‌کند هم برای کسانی که علاقه داشتند و هم برای کسانی که علاقه نداشتند.
یعنی سهل‌الوصول کردن دسترسی با این حضور فناوری به جامعه کتابخوان اضافه نکرده است؟
دقت کنید خیلی این صفر و یکی بودن مطرح نیست. ما دررابطه با یک طیف صحبت می‌کنیم حالا ممکن است آن طیفی که نزدیک به کتاب‌خوان‌ها بودند با این امکان، کتابخوان شدند. ولی باید بگوییم جامعه آماری کتاب‌خوان‌ها را فناوری تکان داده یا نه؟ که در جواب باید بگویم خیر این‌طور نیست، ولی کار را برایشان آسان‌تر کرده و برای ناشران هم صد درصد به جهت ارتباط راحت‌تر و سهل‌الوصول‌تر نفع داشته است.
تولیدکننده و مصرف‌کننده کتاب با این موضوع به هم نزدیک‌تر می‌شوند یا دورتر؟
من نگاهم این نیست. واقعیتش این است که ما نمی‌توانیم تولیدکننده یا ناشر محتوا را از مصرف‌کننده یا مخاطب مجزا کنیم یعنی نمی‌توانیم میان‌شان دیوار بکشیم چون ناشر چیزی تولید می‌کند که از آن طرف مخاطبی برای ارائه داشته باشد.
من در خاطرم هست زمانی که برای چاپ یکی از کتاب‌هایم برای انتشارات ققنوس به من گفتند معمولا روال این است که اول مؤلف‌ها موضوعشان را مطرح می‌کنند یا این‌که یک فصل از کتابی را که می‌خواهند بنویسند یا ترجمه کنند را می‌آورند و اگر ناظر با این موضوع موافق بود و بازار و امکان مارکتینگ و ... برقرار بود کار پذیرفته می‌شود. درواقع می‌خواهم بگویم ناشر نگاه می‌کند که بازار چه چیزی نیاز دارد و به سمت تحقق آن می‌رود. پس ما نمی‌توانیم دیوار بکشیم بین این دو موضوع.
فناوری و بسترهای جدید رسانه می‌توانند کتاب‌خوان‌ها را کم‌تر کنند یا بین آنها و کتاب فاصله بیندازند؟
ما باید نگاه کنیم کتاب اساسا دارد چه‌کار می‌کند؟ وظیفه و مأموریت کتاب چیست؟ الان پادکست‌ها یا صفحات اینستاگرامی که کتاب‌ها را خلاصه می‌کنند و به مخاطب ارائه می‌دهند در واقع چه‌کاری انجام می‌دهند؟
الان منظورم کتاب‌های غیرداستانی است که مغز کتاب در چند جمله خلاصه شده یا حرف کلی این کتاب چند جمله است. ممکن است شما از یک نفر این توضیح را بشنوید و احساس کنید که من دیگر فهمیدم منظور این کتاب چه بوده و حالا یا دیگر سراغ خود کتاب نمی‌روید یا این‌که قبول نمی‌کنید و سراغ کتاب می‌روید و خودتان مطالعه می‌کنید.
اما اصل این است که کتاب درست است مغزش در چند جمله است اما کتاب دارد وظیفه‌ای انجام می‌دهد و آن این است که مخاطب خود را اغنا و برای مخاطب شهود ایجاد می‌کند.
به چه معنی؟ مثال می‌زنم؛ مثلا برای یک معضل اجتماعی یک موضوع روان‌شناختی کتابی را می‌خوانم ممکن است با چند جمله متوجه موضوع کتاب بشوم اما مساله و موضوع اصلی را با چند بار خواندن ۳۰۰ یا ۴۰۰ صفحه کتاب می‌توانم متوجه بشوم نه با خواندن یک تیتر. خواندن کل کتاب برای من شهود ایجاد می‌کند و من زمانی به موضوعی فکر می‌کنم که نسبت به آن شهود داشته باشم و دیگر برای درک و توصیف یک موضوع نیازی به کلمات ندارم چرا که کتاب به من یک شهود داده است و مرا اغنا می‌کند. حالا باید ببینیم فناوری‌هایی که الان هستند کدامشان چنین کاری انجام می‌دهند کدام یک از فناوری‌های نوین که ما الان با آنها روبه‌رو هستیم و به‌زودی با آنها مواجه می‌شویم، کدامشان برای ما شهود ایجاد می‌کند و ما را اغنا می‌کند. هرکدام از اینها می‌توانند خودشان نوعی جایگزین کتاب باشند و این جایگزینی کتاب اصلا موضوع بدی نیست هدف کتاب اغنا کردن و انتقال یک مفهوم است. این‌که با چه وسیله‌ای این مهم انجام شود فرقی نمی‌کند مهم انتقال پیام و مأموریت کتاب است که انجام شود.
در بحث نشر کتاب و بحث تولیدکننده محتوا، چه ناشر و چه نویسنده بهره‌ای در قیمت کتاب دارند. کتاب الکترونیکی ارزان‌تر برای آنها ایجاد ضرر نکرده است؟
کسانی که اهل مطالعه هستند این فناوری در حقیقت تسهیلگری برایشان است که بیشتر کتاب بخوانند یعنی تعداد بیشتری کتاب مطالعه می‌کنند پس مقداری از آن ضرر را جبران می‌کنند.
حالا شما در خودروی خود کتاب‌های صوتی گوش می‌کنید و ساعت‌های مطالعه شما بیشتر شده و این موضوع باعث شده شما تعداد بیشتری کتاب مطالعه کنید.
مثلا تاکسی‌های اینترنتی کاسبی آژانس‌های تاکسی را کساد کرده که اجتناب‌ناپذیر است، تغییر شیوه و سبک زندگی اجتناب‌ناپذیر است و احتمال بالایی دارد برای کتاب‌فروشی‌ها هم رخ دهد. آنهایی که می‌خواهند همچنان در این فرایند قرار بگیرند باید خودشان را به‌روز کنند و اگر این کار را انجام ندهند احتمالا به‌زودی یا نقششان کم‌رنگ می‌شود یا حتی ممکن است نقششان از بین برود.
این را می‌شود حتی برای نویسنده‌ها و ناشرها هم دید. پس باید آنها هم کمی به سمتی بروند که محتوایی تولید کنند که قابلیت پیاده‌سازی در این فناوری را داشته باشد؟
بله قطعا این‌طور است. ببینید الان نویسنده‌هایی که همچنان می‌خواهند مانند گذشته به فعالیت خود ادامه دهند دقیقا همین اتفاق برایشان پیش می‌آید. می‌خواهم بگویم الان ما دیگر از آن حالتی که یک عده نویسنده و یک عده ناشر و گروهی مخاطب هستند خارج شده‌ایم، ما در شرایطی هستیم که همه برای همدیگر تولید می‌کنند.
همان‌طور که در شبکه‌های اجتماعی مثل اینستاگرام و اینها می‌بینید UGT الان حرف اول را می‌زند یعنی محتوایی که کاربرها تولید می‌کنند. الان ما کلی کتاب داریم و کلی محتوای واقعا غنی که این آدم‌ها نوشتند که طی یک تجربه داشته‌اند و اینها واقعا اسمشان نویسنده و اهل‌قلم هم نبوده. این را منتشر کردند و مخاطبش هم دارد استفاده می‌کند. حتی کتاب چاپ هم نشده و مجوز هم ندارد اما محتوا در یک بستری منتشر شده و مخاطب هم استفاده می‌کند. درواقع آن چهارچوب‌های قبلی دیگر واقعا جوابگو نیستند و الان همه برای همدیگر محتوا تولید می‌کنند و هم‌زمان خودشان در جهت دیگر استفاده می‌کنند.
یعنی همان بخشی که در رسانه و روزنامه پیش‌آمده که دیگر از انحصار و تمرکز خارج شده‌اند در بحث کتاب هم پیش‌آمده و این را باید قبول کنیم که تمرکز از عرصه کتاب هم خواهد رفت؟
بله ما جلوتر از این هم خواهیم رفت و الان شاید بدانیم که محتوای این کتاب‌ها را چه کسی تولید کرده است در آینده شاید حتی این را هم ندانیم یعنی آن‌قدر حجم محتوایی که وجود دارد و به دست مخاطب می‌رسد زیاد می‌شود که دیگر ما مجال دانستن این‌که این محتوا را چه کسی تولید کرده نمی‌یابیم.
یعنی ممیزی هم نداریم؟
اصلا این موضوع خیلی وقت تمام شده است و جاهایی هستند که دارند به این موضوعات فکر می‌کنند که چه برنامه‌ای برای این موضوعات داشته باشند. اما متأسفانه آنهایی که تصمیمات اصلی را می‌گیرند هنوز دارند فکر می‌کنند که با بستن یا چارچوب گذاشتن‌های خیلی محکم می‌شود کنترل کرد! البته من فکرمی‌کنم باید ما طوری عمل کنیم که جریان را هدایت کنیم اما با حذف یا قطع آن موافق نیستم کما این‌که امکان‌پذیر هم نیست و اصلا نمی‌توان به این موضوع فکر کرد. من موافق جریان‌سازی و هدایت هستم اما موافق انسداد نیستم.
یک مساله مهم این بسترهای جدید فناوری و در رأس آنها بسترهایی مانند اینستاگرام و تلگرام آیا کمک نمی‌کند که حق کپی‌رایت بیشتر زیر پا گذاشته شود؟
این فضایی که ما الان داریم در خارج از کشور هم وجود دارد یعنی همان‌طور که ما می‌توانیم بدون اجازه از محتوا یا حتی از محصولات نرم‌افزاری استفاده کنیم به لحاظ دسترسی در اختیار آنها هم هست اما در بسیاری از کشورها به‌خاطر این‌که قوانین کپی‌رایت سفت‌وسخت گرفته می‌شود و مجازات دارد آنها سعی می‌کنند به سمت کپی‌رایت نروند. باید بستری را فراهم کنیم تا مخاطب خیلی سهل‌الوصول این را با رعایت قوانین و با هزینه معقولی که حق مؤلف هم رعایت بشود بتواند در دسترس داشته باشد و در اختیارش باشد.
اجازه دهید یک مثال بزنم، اتفاقی که الان برای آلبوم‌های موسیقی افتاده مثلا ما چند اپلیکیشن داریم که کاربرها می‌روند موسیقی را از آنجا می‌خرند. دقیق یادم نیست ولی خاطرم هست که شنیدم چقدر کاربر رفته‌اند و علی‌رغم این‌که مثلا آلبوم یک خواننده تازه‌وارد به این عرصه را به‌راحتی می‌شود به‌صورت کامل از اینترنت دانلود کرد تعداد خیلی زیادی‌شان آلبوم را از پلتفرم فروش موسیقی خریداری کردند که بسیار باعث تعجب من هم شد.
این نشان می‌دهد اگر ما بستر مناسبی برای ارائه داشته باشیم بسیاری از کاربران علاقه دارند به روش قانونی و صحیح با حفظ حقوق چه مؤلف چه ناشر این اثر را تهیه کنند. هرچند برای فروش غیرمجاز و دانلود یا دسترسی غیرمجاز هم نمی‌توان کاری کرد و اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.
در حوزه سرگرمی‌های فرهنگی بالاخص کتاب در عرصه بلاکچین و متاورس کاری هم در کشور انجام شده یا در حال شروع هست؟
هنوز خیلی زود است این موضوعات را در کف جامعه ببینیم. حتی در کشورهای پیشرو و شرکت‌های پیشرو مثل متا هنوز نمود بیرونی خیلی قوی ندارد چه برسد به ما که یکی دو قدم هم عقب‌تریم.
آغازشده یا مثل همین فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی که بعد از بلوغش در جهان تازه ما آمدیم که شبکه اجتماعی بسازیم در این حیطه هم همین‌طور عقب هستیم؟
من هرجا که توانستم صحبت کنم یا خواستم نکته‌ای را بگویم این گفته‌ام که ما در انقلاب صنعتی سوم به‌عنوان یک مصرف‌کننده در جایگاهی خاص قرار گرفتیم و هیچ‌وقت یک کنشگر فعال نبودیم و هرچه را که تولید شد نهایتا خوب استفاده کردیم که در مورد این خوب استفاده کردن هم مقداری حرف دارم، اما هنوز این فرصت را داریم که به‌عنوان یک کنشگر در انقلاب صنعتی چهارم که با ظهور و بروز این فناوری‌هاست بیاییم و یک نقش جدی را بگیریم هنوز فرصت داریم و من می‌بینم فعالیت‌هایی هم در حال رخ‌دادن است.
من دیده‌ام که در بخش‌های خصوصی کسانی احساس کرده‌اند که اگر این یکی را جدی نگیرند قافیه را کاملا باخته‌اند.
این خیلی مهم است؛ هرچند الان هم فناوری همه زندگی ما را تحت‌الشعاع قرار داده اما در انقلاب صنعتی چهارم این اتفاق به شکل ضریب دار‌تری اتفاق می‌افتد یعنی کل زندگی بر اساس فناوری تعریف خواهد شد نه قسمت‌هایی از آن، برای همین حتما الان فرصت این هست که ما بتوانیم یک قسمتی از کنشگری خودمان را در عرصه ظهور برسانیم اما باید دقت کنیم دچار خطا نشویم. من نگاه می‌کنم به خیلی از دوستانم فناوری‌زده شده‌اند یعنی به‌جای این‌که اول بفهمند فلسفه این تغییر چیست دارند سراغ این می‌روند که مثلا ما برویم عینک فلان وارد کنیم یا برویم ساعت فلان وارد کنیم.
این تغییری که اتفاق می‌افتد در حقیقت این است که جهان از تمرکزگرایی دارد خارج می‌شود. باید درک کنیم و ببینیم آثار غیرمتمرکز شدنش چیست. بحثی که قبل‌تر خدمت‌تان عرض کردم که مثلا در عرصه کتاب ما دیگر یک مؤلف و یک ناشر و یک مخاطب نداریم. اینها از تمرکز خارج می‌شوند. یک نفر هم‌زمان می‌تواند هم ناشر هم مؤلف و هم مخاطب باشد و اگر ما درک کنیم فلسفه غیرمتمرکز شدن چیست آن‌وقت باید ببینیم ابزارهای این تعریف چیست که آنها را بیاوریم و وارد جامعه کنیم.
یعنی شما نگاه‌تان روشن است و احساس می‌کنید در این حوزه ما بهتر از حوزه‌های قبلی که عقب افتاده بودیم داریم کار می‌کنیم؟
من فکر می‌کنم که بله زمانی که انقلاب صنعتی سوم یا فناوری اطلاعات شروع به کار می‌کرد ما درگیر خیلی از مسائل دیگر بودیم که نمی‌توانستیم به این موضوع فکر کنیم و وقتی با آن مواجه شدیم که مثل سونامی روی سرمان خراب شده بود اما الان فرصت این هست که ما به جای این‌که یک مصرف‌کننده همیشه نگران باشیم و با طرح‌های مختلف که اسم‌های مختلفی هم برای آن می‌گذاریم بخواهیم فضا را کنترل کنیم. بیاییم یک کنشگر فعال باشیم الان وقت آن است که بتوانیم یک جریان ایجاد کنیم که اثرگذار باشیم روی مخاطبان.
آیا این سعه صدری که در برخورد با رمز ارزها وجود دارد به خاطر همین رویکرد است؟ یعنی پذیرفته‌ایم که باید به این موضوع علمی‌تر نگاه کنیم؟ من فکر می‌کنم برخوردشان خوب بوده حالا نمی‌دانم نگاه شما هم این است یا خیر؟
ظاهرش همین است اما من احساس می‌کنم که هنوز به جمع‌بندی نرسیده‌اند یعنی هنوز مطمئن نیستند که مفید است یا مضر. ما باید قبول کنیم که بسیاری از این اتفاقاتی که می‌افتد سلیقه‌ای است یعنی خیلی از تصمیماتی که گرفته می‌شود سلیقه فرد یا افراد یا جریانی سیاسی است و تصمیم یک عقل جمعی نیست.
اما خبرهایی که می‌شنویم مثل رمزارز ریالی آمد یا مثلا بازار هنری به وجود آمده. خوب اینها اتفاقات خیلی خوبی است یعنی این نشان می‌دهد که ما نایستادیم و فقط نگاه نمی‌کنیم و داریم به سمتی که جهان حرکت می‌کند ما هم حرکت می‌کنیم هرچند لازم می‌دانم که ما باید این ملاحظات فرهنگی، ملاحظات شرعی و ملاحظات ایرانی خودمان را لحاظ کنیم یعنی نه این باشد که چون آنها انکار را کرده‌اند ما هم باید انجام دهیم نه اگر خوب است با ملاحظات ما دنبالش می‌کنیم و این اتفاق به نظرم دارد رخ می‌دهد.
شما در شرکت تبیان در حوزه کتاب یا دیگر کالاهای فرهنگی در حوزه فناوری یا رسانه‌ای تجربه یا برنامه‌ای تا‌کنون داشته‌اید؟
هوشمند تبیان یک شرکت فعال در حوزه آی تی و فعال در حوزه مرکز داده اینترنتی است و تیم توسعه نرم‌افزاری دارد. در چند ماه اخیر ما ورود کردیم به حوزه بلاکچین، رمز ارز و ان اف تی و سعی می‌کنیم یک بستری را آماده کنیم برای این‌که نه فقط خودمان بلکه باقی کسانی که نیاز به چنین بستری برای انتشار یا توکنایز کردن دارایی‌هایشان دارند بیایند و استفاده کنند. این حرکت دو یا سه ماهی است شروع شده و پیش‌بینی می‌شود تا برج هشت یا نه یک شبکه بلاکچینی چند منظوره داشته باشیم تا بتوانیم آن را در اختیار بقیه که دوست دارند در این حوزه فعالیت کنند قرار بدهیم که کتاب هم قطعا می‌تواند ذیل آنها قرار گیرد.
فقط بحث فنی است یا بحث قانونی آن هم هست؟
تا جایی قانون روی این موضوعات خیلی منعی ندارد مثلا این‌که شما دارایی خودت را به‌صورت ان‌اف‌تی عرضه کنید قانون منعی ندارد. آنجا که مثلا در حوزه همین کتاب که موردبحث شماست بحث کپی‌رایت به میان می‌آید و بحث نظام اقتصادی درگیر می‌شود قطعا قانون وارد می‌شود اما خیلی از استفاده‌های آن منع قانونی ندارد.
در آخر در این حوزه چه کتابی را که مورد استفاده عامه مردم باشد و تخصصی و علمی نباشد معرفی می‌کنید؟
کتاب‌های زیادی در این حوزه چاپ شده مثلا انتشارات راه پرداخت خیلی خوب به این موضوع پرداخته و کتاب‌های زیادی دارد به طور مصداقی هم می‌توانم کتابی با عنوان متاورس از همین انتشارات را نام ببرم. یا کتابی با نام بلاکچین که همه‌فهم و عامه‌پسند است و خواندنش برای علاقه‌مندان این حوزه و فعالان فرهنگی رسانه‌ای هم خوب است. البته انتشارات ترجمان هم کتاب‌های خوبی در حوزه متاورس دارد.
ندا برازنده کیان - قفسه کتاب