راز بقای حیات‌وحش ایران
حفاظت از گونه‌های زیستی و زیستگاه‌ها، تضمین‌کننده حفظ و ادامه حیات در سراسر زمین است. ازدست‌رفتن گونه‌های زیستی مختلف می‌تواند روند فرآیندهای طبیعی اکوسیستم‌ها را با مشکلات زیادی روبه‌رو کرده و این موضوع در ادامه آسیب‌های جبران‌ناپذیری را به ادامه بقا وارد خواهد کرد.
در دهه‌های گذشته با افزایش مداخلات انسانی و تغییراتی که با دخالت‌های انسان در اقلیم کشور به وجود آمده، روند انقراض گونه‌های جانوری که بسیاری از آنها گونه‌های نادر در دنیا به‌شمار می‌روند شتاب بیشتری گرفته است که اغلب آسیب‌های ناشی از آن جبران‌پذیر نخواهد بود. به مناسبت روز جهانی حفاظت از محیط‌زیست در گفت‌وگو با محمد نصرتی، مدیر گروه پستانداران سازمان حفاظت محیط‌زیست و کارشناسان این حوزه، وضعیت حضور پنج گونه پستاندار شاخص در معرض خطر کشور و اقداماتی که در جهت حفاظت از این گونه‌های نادر در دستورکار قرار گرفته است را بررسی کرده‌ایم.
براساس آخرین فهرست منتشرشده در کتاب «اطلس پستانداران ایران» حیات‌وحش ایران میزبان تعداد 197گونه شناسایی شده و 18 گونه احتمالی معرفی شده است، اما با پیشروی تعرضات در زیستگاه‌های طبیعی این جانوران و تغییرات اقلیمی، شاهد افزایش شمار گونه‌های در معرض خطر انقراض هستیم؛ ازدست‌دادن گونه‌های شاخص جانوری رفته‌رفته شرایط زیست برای بسیاری از گونه‌های دیگر گیاهی و جانوری را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد. مدیر گروه پستانداران سازمان حفاظت محیط‌زیست در پاسخ به جام‌جم در خصوص مهم‌ترین گونه‌های شاخص پستانداران ایران که به برنامه‌ریزی‌های حفاظتی دقیق‌تری نیاز دارند می‌گوید: «یوز آسیایی، گوزن زرد ایرانی، پلنگ ایرانی، گورخر ایرانی و خرس‌سیاه گونه‌های شاخصی هستند که برای حفاظت از آنها در سال‌های اخیر برنامه‌های عمل شکل گرفته است. این برنامه‌ها در مورد هریک از گونه‌ها بسته به پراکنش و گسترش و مناطق انتشار به اقدامات متفاوتی نیاز دارد.» محمد نصرتی درخصوص میزان موفقیت این «برنامه‌های عمل» تصریح می‌کند: «اجرای این برنامه‌ها به بودجه و اعتبار زیادی نیاز دارد. به همین علت در برخی موارد موفق‌تر بوده‌ایم و در برخی موارد به دلیل کمبود بودجه نتوانسته‌ایم سهم بالایی از این برنامه‌ها را اجرایی کنیم.»
حفاظت از یوز در گرو حفظ زیستگاه
در ماه‌های اخیر خبر تکثیر یوز آسیایی در شرایط اسارت و به‌دنیاآمدن اولین توله یوزها با حواشی زیادی از حیث تداوم بقای این گونه همراه بود. نصرتی درخصوص اهمیت این موضوع توضیح می‌دهد: «در بحث حفاظت گونه، مهم‌ترین اتفاق افزایش توانمندی در حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی است. در بحث حفاظت از یوزپلنگ مهم‌ترین اقدام حفاظت از زیستگاه‌های این گونه در معرض انقراض است.» وی تصریح می‌کند: «در چند سال اخیر نزدیک به 100هزار هکتار از زیستگاه‌ها که از سوی دامداران اشغال شده بود آزادسازی شده است.» به گفته نصرتی، براساس برآوردهای انجام‌شده با اطمینان نزدیک به صددرصد، تعداد یوز آسیایی به زیر 50 قلاده رسیده است. اگر کمی درصد اطمینان را پایین‌تر بیاوریم، تعداد یوزهای شناسایی‌شده زیر 20قلاده است. وی می‌افزاید: «جمعیت پویای این گونه به‌صورت خانواده، فقط در توران مشاهده شده است و در مناطق دیگر ازجمله استان یزد به‌صورت انفرادی بوده و جمعیت زایایی مشاهده نشده است.»
گوزن زرد در آستانه معرفی به زیستگاه طبیعی
بهاره شهریاری، کارشناس پستانداران سازمان حفاظت محیط‌زیست در خصوص شرایط گوزن زرد در کشور به جام‌جم می‌گوید: «از سال 1393 برنامه عمل در خصوص حفاظت از این گونه در دستور کار قرار گرفت. تعداد محدودی از آن در زیستگاه کرخه مشاهده شد که زنده‌گیری و به دشت ناز مازندران انتقال داده شد. پس از رشد خوبی که در این منطقه در اسارت داشت، به مکان‌ها و مراکز دیگر مانند جزیره اشک در دریاچه ارومیه و مراکز تکثیر و پرورش در غرب کشور منتقل شد. هم‌اکنون شش استان مازندران، ایلام، یزد، خوزستان، فارس و آذربایجان‌غربی میزبان این گونه است و براساس آخرین برآوردها حدود 260 گوزن در این استان‌ها زیست می‌کند.» شهریاری درخصوص عوامل تهدیدکننده این گونه تصریح می‌کند: «شانس کم بقای گوساله‌ها از یک‌سو و نبود زیستگاه مناسب برای رهاسازی جمعیت مازاد مراکز که موجب افزایش بیماری‌ها می‌شود، مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر کاهش تعداد گوزن‌های زرد است.» محمد نصرتی درخصوص اقدامات بعدی برای این گونه تصریح می‌کند: «معرفی و رهاسازی چندمرحله‌ای تعدادی از این گوزن‌ها به طبیعت وحشی در زیستگاه بومی‌شان یعنی عرصه‌های جنگلی زاگرس در دست اقدام قرار دارد.»
نگرانی برای بزرگ‌ترین پستاندار کشور
احمد دباغیان، کارشناس پستانداران ــ گوشتخواران سازمان حفاظت محیط‌زیست، درخصوص وضعیت پلنگ ایرانی توضیح می‌دهد: «در حال حاضر بزرگ‌ترین پستاندار کشور پلنگ ایرانی است که تقریبا در بیشتر استان‌های کشور نیز حضور دارد. با وجود این‌که این گونه در کشور در حال انقراض نیست اما از گونه‌های شاخص در معرض خطر به‌شمار می‌رود و به همین دلیل برنامه اقدام در مورد این گونه نیز در دست انجام است.» وی در خصوص میزان پراکندگی این گونه می‌افزاید: «طی برآورد جهانی که در سال 2005 انجام شده بود، جمعیت این گونه 1300 قلاده در ایران، روسیه، قفقاز، ترکمنستان، پاکستان و افغانستان شناسایی شد که 60 تا 70 درصد آن ساکن ایران است و در واقع ایران مهم‌ترین زیستگاه این گونه به شمار می‌رود.» دباغیان تصریح می‌کند: «بسیاری از این اقدامات انسانی موجب قطعه‌قطعه شدن زیستگاه‌های طبیعی پلنگ و به دنبال آن کوچک شدن گروه‌های جمعیت، قطع ارتباط ژنتیکی کل جمعیت و کاهش تنوع ژنتیکی در میان آنهاست که می‌تواند گونه را در معرض بیمار شدن و تلفات بیشتر قرار دهد.» وی می‌افزاید: «مهم‌ترین مشکل در اجرای برنامه عمل، نبود بودجه کافی برای اقدامات مورد نیاز است. در بسیاری از موارد یا بودجه به اندازه کافی تزریق نمی‌شود یا آن‌قدر دیر تزریق می‌شود که دیگر اثرگذاری مورد انتظار را نخواهد داشت. از هفت سال گذشته تاکنون فقط 20 تا 30 درصد برنامه عمل برای حفاظت از پلنگ اجرایی شده است.»
طعمه‌گذاری معادن برای خرس سیاه
کشور ما میزبان یکی از زیرگونه‌های در معرض انقراض خرس سیاه به نام خرس سیاه بلوچی است. شهره‌عبداللهی، مسؤول کمیته خرس سیاه سازمان محیط‌زیست در این رابطه توضیح می‌دهد: «زیستگاه این پستاندار در سه استان، کرمان، هرمزگان و بخش بلوچستان استان سیستان و بلوچستان قرار دارد. برای شناسایی مخاطرات تهدیدکننده این گونه در معرض انقراض و راهکارهایی که برای حفاظت از آن می‌توانیم داشته باشیم، سال 99 مطالعاتی در استان کرمان انجام شد.» وی می‌افزاید: «در این بررسی‌ها مشخص شد عمده‌ترین خطر تهدیدکننده این زیرگونه اقدامات توسعه‌ای از جمله راهسازی و احداث معادن است. یکی از اتفاقات ناگواری که در این بررسی مشاهده شد از بین رفتن خرس‌های سیاه به واسطه طعمه‌گذاری‌ها و مسموم کردن از سوی معدن‌د‌اران بود. مسؤول کمیته خرس سیاه سازمان محیط‌زیست تصریح می‌کند: «از نکاتی که می‌تواند در از بین نرفتن خرس‌ها از سوی روستاییان مؤثر باشد، تأمین بودجه سازمان حفاظت محیط‌زیست برای پرداخت غرامت تخریب‌های وارده بر روستاییان خواهد بود. علاوه بر این توسعه پوشش بیمه‌ای دارایی روستاییان نیز می‌تواند در این مسیر کمک‌کننده باشد.» عبداللهی تأکید می‌کند: «از آنجا که این گونه، پنهان‌شونده است تخمین تعداد باقی مانده آن کار بسیار دشواری است اما بر اساس برآوردهای حدودی انجام شده و طبق شواهد در استان کرمان 34 تا 50 رأس خرس سیاه در این استان شناسایی شده است اما همچنان این آمار چندان دقیق و قابل استناد نیست. امیدواریم با توجه به توسعه قانون‌گرایی در دولت جدید شاهد اتفاقات بهتری در حفظ زیستگاه‌های طبیعی این گونه‌ها باشیم.»
گورخر ایرانی، تنها نماینده فرد سُمان
گورخر ایرانی از دیگر گونه‌های پستاندار کشور است که در سطح جهانی از چند دهه پیش در معرض خطر انقراض قرار گرفته. شهریاری توضیح می‌دهد: «گورخر ایرانی تنها نماینده راسته فرد سُمان در کشور است و به همین علت دارای برنامه عمل در سال 99 با هدف اصلی حفظ و افزایش جمعیت است. چند راهبرد برای این منظور در نظر گرفته شده ، از جمله شناسایی و کاهش تهدیدات، مطالعات ارتقای سطح آگاهی‌ها و معرفی مجدد به مناطقی که زیستگاه قبلی گور بوده اما بودجه مناسب برای آن تأمین نشده است. اکنون حدود ۱۰۰۰ فرد در بهرام گور فارس و 200 فرد در پارک ملی توران شناسایی شده است. نشانه‌هایی از تفاوت‌های جزئی ژنتیکی هم بین دو جمعیت شمالی و جنوبی وجود دارد. تعداد حدود ۹۰ فرد نیز در زیستگاه‌های یزد معرفی مجدد شده‌اند.»
عسل اخویان‌طهرانی - دانش و سلامت
حفاظت از یوز در گرو حفظ زیستگاه
در ماه‌های اخیر خبر تکثیر یوز آسیایی در شرایط اسارت و به‌دنیاآمدن اولین توله یوزها با حواشی زیادی از حیث تداوم بقای این گونه همراه بود. نصرتی درخصوص اهمیت این موضوع توضیح می‌دهد: «در بحث حفاظت گونه، مهم‌ترین اتفاق افزایش توانمندی در حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی است. در بحث حفاظت از یوزپلنگ مهم‌ترین اقدام حفاظت از زیستگاه‌های این گونه در معرض انقراض است.» وی تصریح می‌کند: «در چند سال اخیر نزدیک به 100هزار هکتار از زیستگاه‌ها که از سوی دامداران اشغال شده بود آزادسازی شده است.» به گفته نصرتی، براساس برآوردهای انجام‌شده با اطمینان نزدیک به صددرصد، تعداد یوز آسیایی به زیر 50 قلاده رسیده است. اگر کمی درصد اطمینان را پایین‌تر بیاوریم، تعداد یوزهای شناسایی‌شده زیر 20قلاده است. وی می‌افزاید: «جمعیت پویای این گونه به‌صورت خانواده، فقط در توران مشاهده شده است و در مناطق دیگر ازجمله استان یزد به‌صورت انفرادی بوده و جمعیت زایایی مشاهده نشده است.»
گوزن زرد در آستانه معرفی به زیستگاه طبیعی
بهاره شهریاری، کارشناس پستانداران سازمان حفاظت محیط‌زیست در خصوص شرایط گوزن زرد در کشور به جام‌جم می‌گوید: «از سال 1393 برنامه عمل در خصوص حفاظت از این گونه در دستور کار قرار گرفت. تعداد محدودی از آن در زیستگاه کرخه مشاهده شد که زنده‌گیری و به دشت ناز مازندران انتقال داده شد. پس از رشد خوبی که در این منطقه در اسارت داشت، به مکان‌ها و مراکز دیگر مانند جزیره اشک در دریاچه ارومیه و مراکز تکثیر و پرورش در غرب کشور منتقل شد. هم‌اکنون شش استان مازندران، ایلام، یزد، خوزستان، فارس و آذربایجان‌غربی میزبان این گونه است و براساس آخرین برآوردها حدود 260 گوزن در این استان‌ها زیست می‌کند.» شهریاری درخصوص عوامل تهدیدکننده این گونه تصریح می‌کند: «شانس کم بقای گوساله‌ها از یک‌سو و نبود زیستگاه مناسب برای رهاسازی جمعیت مازاد مراکز که موجب افزایش بیماری‌ها می‌شود، مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر کاهش تعداد گوزن‌های زرد است.» محمد نصرتی درخصوص اقدامات بعدی برای این گونه تصریح می‌کند: «معرفی و رهاسازی چندمرحله‌ای تعدادی از این گوزن‌ها به طبیعت وحشی در زیستگاه بومی‌شان یعنی عرصه‌های جنگلی زاگرس در دست اقدام قرار دارد.»
نگرانی برای بزرگ‌ترین پستاندار کشور
احمد دباغیان، کارشناس پستانداران ــ گوشتخواران سازمان حفاظت محیط‌زیست، درخصوص وضعیت پلنگ ایرانی توضیح می‌دهد: «در حال حاضر بزرگ‌ترین پستاندار کشور پلنگ ایرانی است که تقریبا در بیشتر استان‌های کشور نیز حضور دارد. با وجود این‌که این گونه در کشور در حال انقراض نیست اما از گونه‌های شاخص در معرض خطر به‌شمار می‌رود و به همین دلیل برنامه اقدام در مورد این گونه نیز در دست انجام است.» وی در خصوص میزان پراکندگی این گونه می‌افزاید: «طی برآورد جهانی که در سال 2005 انجام شده بود، جمعیت این گونه 1300 قلاده در ایران، روسیه، قفقاز، ترکمنستان، پاکستان و افغانستان شناسایی شد که 60 تا 70 درصد آن ساکن ایران است و در واقع ایران مهم‌ترین زیستگاه این گونه به شمار می‌رود.» دباغیان تصریح می‌کند: «بسیاری از این اقدامات انسانی موجب قطعه‌قطعه شدن زیستگاه‌های طبیعی پلنگ و به دنبال آن کوچک شدن گروه‌های جمعیت، قطع ارتباط ژنتیکی کل جمعیت و کاهش تنوع ژنتیکی در میان آنهاست که می‌تواند گونه را در معرض بیمار شدن و تلفات بیشتر قرار دهد.» وی می‌افزاید: «مهم‌ترین مشکل در اجرای برنامه عمل، نبود بودجه کافی برای اقدامات مورد نیاز است. در بسیاری از موارد یا بودجه به اندازه کافی تزریق نمی‌شود یا آن‌قدر دیر تزریق می‌شود که دیگر اثرگذاری مورد انتظار را نخواهد داشت. از هفت سال گذشته تاکنون فقط 20 تا 30 درصد برنامه عمل برای حفاظت از پلنگ اجرایی شده است.»
طعمه‌گذاری معادن برای خرس سیاه
کشور ما میزبان یکی از زیرگونه‌های در معرض انقراض خرس سیاه به نام خرس سیاه بلوچی است. شهره‌عبداللهی، مسؤول کمیته خرس سیاه سازمان محیط‌زیست در این رابطه توضیح می‌دهد: «زیستگاه این پستاندار در سه استان، کرمان، هرمزگان و بخش بلوچستان استان سیستان و بلوچستان قرار دارد. برای شناسایی مخاطرات تهدیدکننده این گونه در معرض انقراض و راهکارهایی که برای حفاظت از آن می‌توانیم داشته باشیم، سال 99 مطالعاتی در استان کرمان انجام شد.» وی می‌افزاید: «در این بررسی‌ها مشخص شد عمده‌ترین خطر تهدیدکننده این زیرگونه اقدامات توسعه‌ای از جمله راهسازی و احداث معادن است. یکی از اتفاقات ناگواری که در این بررسی مشاهده شد از بین رفتن خرس‌های سیاه به واسطه طعمه‌گذاری‌ها و مسموم کردن از سوی معدن‌د‌اران بود. مسؤول کمیته خرس سیاه سازمان محیط‌زیست تصریح می‌کند: «از نکاتی که می‌تواند در از بین نرفتن خرس‌ها از سوی روستاییان مؤثر باشد، تأمین بودجه سازمان حفاظت محیط‌زیست برای پرداخت غرامت تخریب‌های وارده بر روستاییان خواهد بود. علاوه بر این توسعه پوشش بیمه‌ای دارایی روستاییان نیز می‌تواند در این مسیر کمک‌کننده باشد.» عبداللهی تأکید می‌کند: «از آنجا که این گونه، پنهان‌شونده است تخمین تعداد باقی مانده آن کار بسیار دشواری است اما بر اساس برآوردهای حدودی انجام شده و طبق شواهد در استان کرمان 34 تا 50 رأس خرس سیاه در این استان شناسایی شده است اما همچنان این آمار چندان دقیق و قابل استناد نیست. امیدواریم با توجه به توسعه قانون‌گرایی در دولت جدید شاهد اتفاقات بهتری در حفظ زیستگاه‌های طبیعی این گونه‌ها باشیم.»
گورخر ایرانی، تنها نماینده فرد سُمان
گورخر ایرانی از دیگر گونه‌های پستاندار کشور است که در سطح جهانی از چند دهه پیش در معرض خطر انقراض قرار گرفته. شهریاری توضیح می‌دهد: «گورخر ایرانی تنها نماینده راسته فرد سُمان در کشور است و به همین علت دارای برنامه عمل در سال 99 با هدف اصلی حفظ و افزایش جمعیت است. چند راهبرد برای این منظور در نظر گرفته شده ، از جمله شناسایی و کاهش تهدیدات، مطالعات ارتقای سطح آگاهی‌ها و معرفی مجدد به مناطقی که زیستگاه قبلی گور بوده اما بودجه مناسب برای آن تأمین نشده است. اکنون حدود ۱۰۰۰ فرد در بهرام گور فارس و 200 فرد در پارک ملی توران شناسایی شده است. نشانه‌هایی از تفاوت‌های جزئی ژنتیکی هم بین دو جمعیت شمالی و جنوبی وجود دارد. تعداد حدود ۹۰ فرد نیز در زیستگاه‌های یزد معرفی مجدد شده‌اند.»
عسل اخویان‌طهرانی - دانش و سلامت