فرسایش، خنجری بر تن خاک ایران
با اینکه ایران 165میلیون هکتار وسعت دارد اما 90میلیون هکتار آن فاقد خاک است. از 76میلیون هکتار باقیمانده که دارای خاک است نیز فقط در 18.5میلیون هکتار آن کشت و زرع انجام میشود. این آمار و ارقام سندی است برای اینکه بدانیم با وجود وسعت زیاد کشور، بهشدت با محدودیت منابع خاک روبهرو هستیم و اگر از همین مقدار خاک حاصلخیز مراقبت نشود، این مسأله میتواند امنیت غذایی و تامین نیازهای شهروندان را با چالش مواجه کند. مسأله وقتی بغرنج میشود که بدانیم برای تشکیل یک سانتیمتر خاک در اقلیمی مثل ایران، نزدیک به 1000سال زمان نیاز است، با این حال و بهدلیل بیتوجهی سازمانها و نهادها سالانه حدود 16تن در هکتار خاک از دست میدهیم که 7برابر میانگین جهانی بوده و ایران را در صدر جدول فرسایش خاک دنیا قرار داده است.
فرسایش خاک در دنیا حدود 3 تا 5تن در هکتار است و در ایران این مقدار به 25تن میرسد یعنی پنجبرابر میانگین جهانی. هر چند وزارت جهاد کشاورزی میزان فرسایش خاک ایران را 16تن در هکتار اعلام میکند اما نتایج تحقیقات دانشگاهی اصلا با آن همخوانی ندارد و چیز دیگری را نشان میدهند و بعضا این رقم تا هفتبرابر میانگین جهانی هم اعلام شده است. بههر حال یک حقیقت درباره ایران وجود دارد و آن هم اینکه وضعیت فرسایش خاک بهشدت نگرانکننده است.
برای تشکیل یک سانتیمتر خاک چیزی حدود 500 تا 700سال زمان نیاز است اما با توجه به شرایط آبوهوایی و اقلیم ایران باید بین 700 تا 1000سال منتظر ماند تا یک سانتیمتر خاک حاصلخیز تشکیل شود با این حال اگر رقم فرسایش دومیلیارد تن خاک را که بهصورت سالانه رخ میدهد را بپذیریم یعنی چیزی حدود 4.5برابر بالاتر از میانگین جهانی خاک از دست میدهیم.
دکتر محسن ثابتی، کارشناس کشاورزی و خاکشناس با بیان اینکه فرسایش خاک و بازتولید آن تحت تاثیر شرایط اقلیم خاص هر منطقه است، به جام جم میگوید: «با توجه به اینکه حدود 80درصد از خاک ایران در اقلیم خشک قرار دارد و بیش از 70درصد از سازندهای زمینشناسی که بستر تولید خاک را تشکیل میدهند فرسایشپذیرند از اینرو میزان خاکزایی در ایران نسبت به نرم جهانی پایینتر است به همین دلیل اراضی اکثر استانها بهشدت در معرض فرسایش
قرار گرفتهاند.»
به گفته این کارشناس، مواردی از قبیل چرای بیرویه مراتع و شخم دیمزارهای کم بازده در حیطه بهرهبرداری کشاورزی و منابع طبیعی و اجرای پروژههای عمرانی نظیر جادهسازی، احداث ساختمان و معدنکاوی بدون لحاظ اصول حفاظت خاک بهطور روزافزونی فرسایش را تشدید میکند. اما بدتر از همه اینها، ضعف قوانین مصوب در زمینه حفاظت خاک و اجرا نکردن صحیح آن است که مشکلات را صدچندان کرده.
بیاطلاعی از میزان فرسایش خاک
میگویند متوسط فرسایش خاک در ایران حدود ۱۶تن در هکتار است که این رقم حتی در برخی استانها به ۳۳تن در هکتار نیز میرسد این در حالی است که متوسط جهانی فرسایش خاک ۵ تا ۶تن در هکتار است.
مشکل اصلی در ایران این است که اصلا اطلاعات دقیقی از میزان فرسایش خاک وجود ندارد. این رقم از 15تن در هکتار تا 25تن متغیر است و هر سازمان و نهاد و مسئولی عددی ارائه میدهد. به همین دلیل در مقایسه با استانداردهای موجود در این زمینه از سهبرابر تا هفت برابر میانگین جهانی ارقام مختلف اعلام میشود.
حالا اگر کمترین حد ممکن را در نظر بگیریم باید گفت در مجموع حدود دو میلیاردتن در سال فرسایش خاک در ایران رخ میدهد. این اتفاق علاوه بر اینکه باعث از دست رفتن خاک با ارزش بسیار بالایی میشود، تخریب و خسارت به محیط را هم به دنبال دارد.
باتوجه به اینکه در ایران بین دانشگاه و دستگاههای مجری ارتباطی وجود ندارد، تحقیقات و پایاننامههایی که در این حوزه اتفاق میافتد نیز ازسوی دستگاهها به مرحله اجرا نمیرسد. مدتها زنگ خطر فرسایش خاک در استانهای مختلف از جمله مناطق شمالی کشور که کسی فکرش را هم نمیکرد، به صدا درآمده و بهدلیل کمکاری دستگاههای مجری هرروز بیش از پیش محیطزیست و زمینهای زراعی را تهدید میکند. درحال حاضر ایران رتبه نخست جهانی را در فرسایش خاک به خود اختصاص داده و بهنظر میرسد برای بررسی وضع موجود بسیار دیر شده و باید هرچه سریعتر آستینها را بالا زد تا با استفاده از ظرفیت دانشگاهی به راهکارهای کوتاهمدت و بلندمدت علمی و عملی برای رفع این معضل رسید و مهمتر از آن، این ایدهها را به مرحله اجرا رساند.
به گفته کارشناسان، فرسایش خاک به دو صورت آبی و بادی صورت میگیرد که فرسایش آبی باعث پر شدن سدها و تالابها میشود و فرسایش بادی هم در قالب گرد و غبار به انسانها خسارت میزند.
اگر میانگین تشکیل یک سانتیمتر خاک را 800 سال درنظر بگیریم خاکی که 25 سانتیمتر عمق داشته باشد به این معناست که این ضخامت در طی 20هزار سال کار مداوم طبیعت به وجود آمده است. با از دست رفتن این خاک بر اثر عوامل مخرب نظیر سیل یا مداخلات انسانی و...، در حقیقت زحمت چند هزار ساله طبیعت هدر میرود و تازه هزاران سال دیگر وقت لازم است تا شاید خاک از دست رفته جبران شود.
از بین رفتن جنگلها آغاز مرگ خاک
یکی از مهمترین عوامل فرسایش خاک، از بین رفتن جنگلهاست. کاری که با سرعت زیادی در حال وقوع است و فجایعی مثل جاریشدن سیلابهای مخرب سندی بر این ادعاست.جنگلهای هیرکانی شمال تقریبا در 50سال اخیر نصف شدهاند و جنگلهای بلوط هم با 40درصد تخریب روزگار سختی را سپری میکنند. جنگلهای ارت و طبیعی که در ایران مرکزی وجود داشت نیز مثل جنگلهای طهور از بین رفتهاند. در همین راستا، مراتع نیز با از دست دادن گیاهانشان، حالا شاهد فرسایش خاک گران بهایشان هستند.دکتر ثابتی با بیان اینکه از بین بردن مراتع کشور به دو طریق صورت میگیرد، میگوید: «قبل از هر چیز تعداد دام اگر بیش از ظرفیت وارد مرتع شود، پوشش گیاهی شدیدا تخریب میشود و جان خاک به لبش میرسد. در حال حاضر چهاربرابر ظرفیت مراتع کشور دام وارد این مناطق شده است.»این کارشناس محیطزیست با تاکید بر اینکه اولا نباید اجازه بدهیم جنگلهای موجود از بین بروند و بعد از آن به جنگل کاری بپردازیم، ادامه میدهد: «جنگل میتواند سنگینترین رگبارها را تحمل و از جاریشدن سیل بر سطح زمین و فرسایش خاک جلوگیری کند، بررسیها نشان میدهد تخریب جنگل تا 80درصد باعث تشدید سیلاب میشود. همچنین تغییرات وسیع کاربری اراضی و از بین بردن پوشش سطحی پدیدهای است که در اقصی نقاط ایران به چشم میخورد.»
حوریه ملکی - گروه ایران