به مناسبت سالگشت تولد محمود دولتآبادی
از زندان ساواک تا رمان کلیدر
10مرداد سالروز میلاد محمود دولتآبادی بود. به همین مناسبت، معصومه رامهرمزی، نویسنده و پژوهشگر، یادداشتی نوشته است که در ادامه میخوانید:
بیشتر شبها تا صبح زیر نور ضعیف چراغ نفتی کتاب میخواند. مادر معترض میشد که «اینقدر در تاریکی و نور کم کتاب نخوان! آخر کور میشوی!» محمود نگرانی مادر را میفهمید، اما با خودش میگفت: «شاید مادر بهجز نگرانی از کمسوشدن چشمهایم، نگران تمامشدن نفت چراغ است.»
در مشهد بود که یک شب بهطور تصادفی پایش به سالن تئاتری باز شد و این سرآغاز آشنایی او با هنر و زندگی پرفراز و فرودش بود. بعد از یک سال کار در مشهد، بهسودای بازیگری تئاتر راهی تهران شد. در دهۀ 1340 و پس از ورود به تهران، فعالیت هنری خود را با جدیت دنبال کرد.
دولتآبادی تئاتر را دوست داشت؛ چون تئاتر در شب خلق میشد و پایان شب بهپایان میرسید. میان بازشدن هر پرده و بستهشدن آن کمترین دروغی بیان نمیشد. او تئاتر را هنری ناب میدانست، برخلاف سینما که آن را محصول امتزاج هنر و صنعت میدید و دستخوش تغییرات و دگرگونیهایی که از اصالت آن میکاست. شاید روحیه روستایی او که همیشه با زمین و طبیعت و بهنوعی با صراحت و صداقت سرو کار داشت، موجب علاقه او به هنر تئاتر میشد.
استاد دولتآبادی در نمایشهای بسیاری چون شبهای سپید داستایوسکی و در اعماق گورکی ایفای نقش داشت و در فیلم گاو ساخته داریوش مهرجویی بازی کرد. با موفقیتهایی که در عرصه تئاتر و سینما کسب کرد، آینده درخشانی را پیش روی خود میدید. عاشق ادبیات بود. شاید جرقه نویسندگی او از نامههایی شروع شد که برای خانواده و دوستانش مینوشت.
محمود دولتآبادی داستاننویسی را بهطور رسمی در سال 1341 با انتشار داستان کوتاه ته شب در مجلهای در تهران آغاز کرد. پس از آن داستانهای بسیاری را به رشته تحریر درآورد و از سال 1347 داستانهایش چه بهصورت کتاب و چه در نشریات ادبی بهچاپ رسید. ازجمله آثار وی در این سالها میتوان به لایههای بیابانی، باشبیرو، گاواربان و عقیل، عقیل اشاره کرد. بعدها کار در سینما و تئاتر را بهطور کامل رها کرد. تصمیم گرفت وقتش را چندپاره نکند و همه توان خود را برای نوشتن و ادبیات بگذارد.
دولتآبادی در سال53 توسط سازمان امنیت موسوم به ساواک دستگیر شد. رمانهای دولتآبادی توجه پلیس را به خود جلب کرده بود. وقتی جرمش را از مأموران پلیس پرسید، به او پاسخ دادند:«چیزی نیست، اما انگار هرکسی را که ما دستگیر میکنیم، نسخهای از رمانهای تو را دارد!»
موضوع محوری بیشتر کتابهای دولتآبادی، آزادی اجتماعی و قیام و رنج مردم بود. این موضوعات چنان در نوشتههایش پررنگ مینمود که باعث دستگیری او شد. در واقع اتهام او، کتابهایش بودند! دولتآبادی بیش از دو سال از زندگیاش را در زندان سپری کرد. بهگفته خودش، بسیاری از داستانهایش در زندان به ذهنش آمد. او در کنار فکرکردن و نوشتن رمان، حرفه آرایشگری را در زندان دنبال کرد. نزدیک عید که میشد، سر و موی 170 زندانی را اصلاح میکرد. در زندان به او لقب «محمودآقای پنجهطلایی» را دادند. پس از آزادی از زندان، ظرف 70 روز جای خالی سلوچ را نوشت. در همین دوران کار روی معروفترین اثرش، یعنی کلیدر را آغاز کرد. کلیدر همچون آینهای، حقایق زندگی روستاییان و عشایر خراسان را آشکار میسازد.
محمود دولتآبادی عاشق زبان و لحنِ آثاری همچون تاریخ بیهقی و ناصرخسرو است. او معتقد است که فقط با اتکا به زبان مادری و توجه به ریشه خود میتوان رمان نوشت و البته باید ادبیات مدرن جهان را شناخت. انسان در جهان است و باید آن را بشناسد؛ اما هر انسانی ریشهای دارد و دودمانی. استاد ریشه و دودمان خود را در ادبیات یافت و جهانی بر پایه آن خلق کرد.
موفقیت دولتآبادی در نویسندگی نهفقط بهخاطر پشتکاری بوده که اصولا با سابقه کار در مشاغل بسیار متنوع در خود پرورش داده، بلکه بهخاطر نزدیکبودن تجربه زیستهاش به رنج مردم و بهویژه روستاییان است. جانمایه همه آثار داستانی او، توصیف رنج و فقر مردم در گذرگاههای تاریخی است؛ فضایی که نویسنده با تمام وجود خود لمس کرده است. کلیدر مهمترین و معروفترین اثر دولتآبادی محسوب میشود. او توانست با نوشتن این کتاب نام خود را میان بزرگان دنیای ادبیات جهان جا دهد و برای همیشه ماندگار بماند. سبک غالب رمانهای دولتآبادی، ازجمله کلیدر، بیان تماموکمال واقعیت یک ماجرا و توصیف یک شخص یا یک مکان است. او با استفاده از این سبک، داستانهایش را بهزیبایی روایت میکند؛ تاجاییکه در قسمتهایی از کتاب، مخاطب حس میکند یک فیلم در مقابل او در حال نمایش است. توصیفهای او از ظاهر شخصیتها بهقدری با جزئیات همراه است که مخاطب با خواندن آنها، گویی این شخصیت را قبلا در جایی دیده است. نثر او زنده است، جان دارد و در سریعترین زمان، حسش را به مخاطب منتقل میکند.
استاد زبانِ نوشتههایش را از بیهقی وام گرفته و این سادگی و دلنشینی قلم را در کتابهایش میتوان دید. استفاده از زبان و گویشهای محلی، زیبایی نوشتههایش را دوچندان کرده است.رمان کلیدر بدون تردید رمانی طولانی است. شاید این رمان بهدلیل حجم زیادش، قربانی بیحوصلگی مخاطب امروز شود که همواره بهدنبال مطالب فشرده و مختصر و پیشبینیپذیر است. خواندن چنین رمانی نیازمند شور و عشق است؛ عشق به دانستن تاریخ ایران در دهه 20 شمسی با همه تلخیهایش، مناسبتهای قومیتی و شیوه زندگی جامعه روستایی، عشق به زبان مادری و لحنها و گویشهایی که امروز فراموش شده و به تاریخ پیوستهاند؛ میل به خواندن جزئیات و رفتن در پوست شخصیتهایی که هریک حرفهای بسیاری برای گفتن دارند. گامبرداشتن در دنیایی که دور اما نزدیک است.