printlogo


هجرت گنجشک‌ها از تهران
شنیدن صدای جیرجیرک در تهران حالا دیگر شبیه  محال است، صدای بوق ماشین و اگزوز موتورسیکلت و داد و هیاهو اما تا دلتان بخواهد شنیده می‌شود. از این دست تحولات در پایتخت طی دهه‌های گذشته کم نیست، نیازی هم به آمارهای رسمی و پایش و رصد ندارد، به عنوان مثال همین که چشم‌چشم کنید به محیط پیرامونی اطراف‌تان متوجه می‌شوید که دیگر مثل گذشته خبری از پرستوها و گنجشک‌ها نیست. اما به جمعیت موش‌ها اضافه شده است!

باید پرسید مگر چه اتفاقی افتاده است که این پرندگان ترجیح داده‌اند عطای پرواز در تهران را به لقایش ببخشند؟ آنچه پر‌واضح است این‌که ما در گذشته هم آماری از تعداد تقریبی گنجشک‌ها در تهران نداشتیم که حالا بتوانیم با پایش مجدد حکم به کاهش احتمالی آن بدهیم اما موضوع آشکارتر از آن است که نیازی به سرشماری داشته باشد،در مقابل اما گونه‌های مقاوم‌تر به جمعیت‌شان در تهران اضافه شده است.  نکته بدیهی دیگر این‌که هر  قدر از مرکز تهران به سمت مناطق حاشیه‌ای برویم، می‌توانیم به تجمع بیشتری از این پرندگان دست پیدا کنیم اما شاید سؤال ابتدایی این باشد که اساسا وجود گنجشک‌ها در تهران چه آورده‌ای دارد که حالا نبودشان می‌تواند آسیب‌زا باشد؟ پرویز بختیاری، مدرس پرنده‌نگری است.  او می‌گوید: « اگر در چین این سؤال را بپرسید، احتمالا می‌گویند فلان کرم خوراک گنجشک‌ بوده و حالا با کاهش تعداد گنجشک‌ها، تکثیر این حشره بیشتر شده و روی بافت گیاهی منطقه اثر داشته است. ولی ما نمی‌توانیم بگوییم کاهش تعداد گنجشک‌ها در تهران دقیقا چه تاثیری بر محیط‌زیست جانوری و گیاهی شهر دارد چون قبلا درباره‌ این پرنده، جمعیت و نقش و اثرش در محدوده‌ شهر تحقیق نکرده‌ایم تا حالا بتوانیم تفاوت‌ها را ببینیم و بسنجیم و به‌صورت علمی نظری بدهیم.» این اما تمام ماجرا نیست و باید بدانیم از آنجا که گنجشک‌ها در محیط طبیعی و روستایی نقش اکولوژیک قوی در کنترل جمعیت حشرات دارند، این احتمال است که در محیط شهری نیز اثرگذاری بالایی داشته باشند؛ بنابراین می‌توان حکم به این داد که با کاهش گنجشک‌ها شاهد افزایش حشرات خواهیم بود. اما در اینجا آمارهایی از گونه پرندگان هم وجود دارد که جالب توجه است. به‌عنوان مثال دهه 60 تحقیقی درباره‌ پرنده‌های تهران انجام شد که نشان می‌داد بیش از‌ ۹۰ گونه‌ متفاوت پرنده در تهران وجود دارد اما در تحقیق‌های دهه‌های ‌80 و 90 این گونه‌ها به ۲۰۰ مورد افزایش پیدا کرده بود که شامل پرنده‌های آزاد است. به گفته کارشناسان این حوزه شاید یک علت این باشد که وسعت شهر زیاد شده و به‌جای تهران قدیم با یک افزایش جغرافیایی گسترده‌ای روبه‌رو بوده‌ایم. یک مورد دیگر هم این‌که در بعضی مناطق تهران دریاچه‌ها و فضای سبز ایجاد شده که این هم در افزایش گونه‌ها خصوصا در اطراف دریاچه‌ خلیج‌فارس مؤثر بوده است. موضوع تنها به این موارد محدود نمی‌شود، از دلایل مهم کوچ پرندگان از تهران می‌توان به موضوع آلودگی هوای تهران اشاره کرد، کلاغ‌ها شاید تاب حضور در این هوا را داشته باشند اما گنجشک‌ها محکوم به رفتن هستند. موضوع دیگر مهم در رابطه با آلودگی صوتی بسیاری است که باعث رفتن گنجشک‌ها شده است، بر کسی پوشیده نیست که پایتخت پرسروصداتر از قبل شده است و این آلودگی صوتی باعث می‌شود بسیاری از گنجشک‌ها در فصل زادآوری به واسطه هراس ایجاد شده توسط صداها لانه‌های خود را ترک کنند و جوجه‌های چند روزه به این واسطه تلف شوند و البته افزایش آلودگی نوری که علاوه بر برهم‌زدن شیوه زیستی این پرندگان باعث زیان و خشکی درختان هم می‌شود از جمله دلایل دیگر این امر است.