نقل و نباتی به نام «دارو»
وقتی از مصرفگرابودن جامعه ایرانی حرف میزنیم، میتوانیم مصداقهای بسیاری از این گزاره را پیش رویمان فهرست کنیم. شاید ملموسترین و البته آشکارترین این موضوع را بتوان در نحوه مصرف انرژی بدانیم. ما در حوزههای مختلفی از مصرف حتی صاحب رکوردهای جهانی هستیم، مصرف گاز در ایران چندین برابر استاندارهای جهانی است و به گواه گفته یکی از مسئولان در سال گذشته ما به اندازه کل اتحادیهاروپا در یک سال مصرف گاز داریم. این موضوع از جایی به فرهنگ مصرف مرتبط است که بدانیم حتی خود مسئولان هم در این راه جدی نیستند. به این معنا که هدررفت گاز خانگی در ایران در حالی بالاست که بیشترین این هدررفت به دلیل دور بودن ساخت و سازهای خانهها ازاستانداردهای ساختمانسازی است. یا در حوزه مصرف پلاستیک که جزو 15 کشور اول جهانیم، یا هدررفت نان و دورریز غذای ما به شکل تاسفآوری بالاست. اما در این میان در یک حوزه عجیب هم ایران صاحب رکوردی منفی است؛ مصرف دارو!
آن طور که از جامعه پیرامونیمان میتوان دریافت باوری میان ما شکل گرفته که پزشکانی را مجرب میداند که داروی بیشتری برای بیماران تجویز کند! این باور آنقدر قوی و قوام یافته که حتی به ترفندی برای برخی پزشکان در اثبات تبحر خود تبدیل شدهاست. به این معنا که حالا روالی پیش آمده که پزشکان هم برای نشاندادن مهارت خود سعی دارند داروی بیشتری برای بیماران خود تجویز کنند. این نکته در هشدارهای مسئولان وزارت بهداشت هم دیده میشود، همین ماه گذشته معاون تحقیقات و فناوری وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اعلام کرد: « نسخه پزشکان در دنیا به صورت میانگین شامل یک یا دو قلم دارو است اما در ایران در هر برگ نسخه، چهار تا پنج قلم دارو تجویز میشود.» این موضوع حتی در سالهای گذشته باعث شدهبود تا وزارت بهداشت اعلام کند نسخههایی را که پزشکان برای بیماران مینویسند، کنترل کرده و اگر پزشکی بیشتر از میانگین دارو تجویز کردهباشد با او برخورد میشود. اما این موضوع سوی دیگری به نام مصرفکننده هم دارد. حداقل در آمارهای ارائهشده موجود میتوان به وضعیت مصرفکنندههای دارو در ایران پی برد. به عنوان مثال در یک فقره آماری موجود، ایران به لحاظ مصرف دارو جزو 20 کشور برتر دنیا قرار دارد و در آسیا بعد از چین رتبه دوم را دارد. این درحالی است که ۲۰درصد کل داروهای مصرفی در ایران به صورت خودسرانه و بدون تجویز پزشک مصرف میشود. هر ایرانی بهطور متوسط طی یک سال 339 بار دارو میخورد که این رقم چهار برابر آمار جهانی است. سرانه مصرف داروهای تزریقی در ایران حدود 4.11درصد است که تقریبا چهار برابر این میزان در جوامع توسعهیافته است. سرانه کلی مصرف دارو در ایران سه برابر استاندارد جهانی است. در مجموع حدود 40درصد از مردم ایران بهصورت خودسرانه دارو مصرف میکنند؛ چیزی در حدود دو نفر از هر پنج نفر ایرانی. بدون شک این گونه مصرف دارو پیامدهایی هم در حوزه سلامت افراد دارد. تحقیقات انجامشده درباره مصرف خودسرانه دارو در کشور نشان میدهد 1 تا 15درصد داروها در ایران بدون مشورت با پزشک مصرف میشود که در این بین، داروهای مسکن و آنتیبیوتیکها بیشترین میزان مصرف خودسرانه را تشکیل میدهد. از عوارض این پدیده میتوان به بستریشدن 10تا 20درصد از بیماران در مراکز درمانی به علت عوارض دارویی اشاره کرد. و البته نکته عجیب و قابل تامل در این میان این است که طبق بررسیهای صورتگرفته، خوددرمانی در گروههای باسواد از گروههای بیسواد بیشتر است، به علاوه در میان افراد باسواد کسانی که دارای تحصیلات متوسطه بودهاند به مراتب بیشتر از کسانی که از تحصیلات عالیه برخوردار بودهاند به خوددرمانی مبادرت ورزیدهاند. دلایل بسیاری برای این امر فهرست شدهاست، برخی معتقدند بار اصلی این قصور روی دوش داروخانههاست، آنها معتقدند داروخانه هستند که به سهولت دارو را در اختیار مشتریان قرار میدهند و البته مخالفانی هم در این میان باور دارند افزایش هزینههای پزشکی از جمله ویزیت پزشکان دلیلی شدهاست که برخی مردم بدون مراجعه به پزشک مستقیما به داروخانهها مراجعه کنند تا به باور خود در یک هزینه احتمالا اضافی در این میان صرفهجویی کردهباشند.