آفت به جان صادرات محصولات کشاورزی
در حالی صنعت کشاورزی ایران از ضعف صادرات به‌شدت رنج می‌برد و در تمام استان‌ها با رسیدن فصل برداشت هر محصول، صدای کشاورز بلند می‌شود که نه بازار داخلی را داریم و نه خارجی را. چند ماه پیش وزیر جهاد کشاورزی بر لزوم تقویت حمایت‌های لازم از صادرات محصولات این بخش و رفع موانع پیش‌روی آن و نیز لزوم ایجاد بازارهای جدید صادراتی تاکید کرد. اما رئیس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی معتقد است صادرکنندگان علاوه بر محدودیت‌های ناشی از تحریم به دلیل نبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل قادر به توسعه صادرات به‌ویژه در حوزه کشاورزی نیستند.
ایران به‌علت چهار فصل بودن، تقریبا در تمام ماه‌های سال محصولات کشاورزی تازه و نوبرانه‌ای دارد که علاوه بر تامین نیازهای داخلی، می‌تواند به بازارهای جهانی نیز صادر و ارزآوری خوبی برای کشور داشته باشد. اما اگر برای وارد شدن محصولات کشاورزی به بازارهای داخلی این دلالان هستند که نمی‌گذارند آب خوش از گلوی کشاورز و باغدار پایین برود در بحث صادرات هم آن‌قدر دست‌انداز وجود دارد که بخشی از محصولات در طول مسیر کاغذبازی‌ها، تلف شده و ضرر زیادی به فعالان این عرصه وارد می‌کند. به گفته کارشناسان، مشکل حفظ بازارهای صادراتی، دستورالعمل‌های بدون پشتوانه، بی‌ثباتی در ارتباط با کشورهای همسایه، هزینه‌های حمل و نقل، پیچ‌وخم‌های اداری در قیمت‌گذاری و کارشناسی کالای صادراتی از عمده مشکلات حوزه صادرات به‌خصوص در بخش محصولات کشاورزی است.
شبکه حمل‌ونقل استاندارد نیست
رئیس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی می‌گوید صادرکنندگان علاوه بر محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها به‌دلیل نبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل، قادر به توسعه صادرات به‌ویژه در حوزه کشاورزی نیستند.
رضا نورانی، با اشاره به چالش‌های پیش‌روی صادرکنندگان و مشکلاتی که همچنان در داخل کشور با آنها دست به گریبان هستند، کشورهای حوزه خلیج‌فارس و سی‌آی‌اس را به‌عنوان خریداران اصلی محصولات کشاورزی از ایران معرفی کرده و به جام‌جم می‌گوید: «پیمان‌سپاری ارزی به یکی از ایست‌های صادرات محصولات کشاورزی تبدیل شده است، چراکه صادرکنندگان باید تعهدات ارزی بدهند اما از سوی دیگر مسیر آزادی برای واردات ارز در شرایط تحریم وجود ندارد.» عضو کمیسیون کشاورزی اتاق ایران با اشاره به نبود استانداردهای شبکه حمل‌ونقل جاده‌ای و دریایی برای صادرات میوه و تره‌بار و گل، خاطرنشان می‌کند: «مسیرهای جاده‌ای نیازمند بازسازی هستند و با توجه به نبود کانتینرهای یخچالدار در کشور نمی‌توان به توسعه صادرات محصولات کشاورزی امیدوار باشیم.»
آزمایشگاه‌ها نیازمند تجهیز
یکی از بازارهای قدرتمند برای جذب محصولات کشاورزی ایران، روسیه بود. جایی که سال‌ها بخشی از تولیدات باغات استان‌های مختلف را به سمت خود جذب کرده بود اما طی یکی دو سال اخیر و به علل مختلف، بسیاری از کانتینرها از این کشور مرجوع و محصولات کشاورزی به کشور برمی‌گشتند. اوایل تابستان بود که اعلام شد یکسان‌سازی استانداردهای محصولات کشاورزی از سوی ایران و روسیه منعقد شده است؛ اتفاقی که باعث شد عده‌ای فکر کنند این موضوع می‌تواند عاملی برای افزایش صادرات محصولات کشاورزی به این کشور باشد اما حقیقت این است که زیرساخت‌های این مهم در ایران آماده نشده و برای تحقق آن نخست باید آزمایشگاه‌ها مجهز شوند تا بتوانند به‌موقع و با سرعت گواهی بهداشت را صادر کنند. مشکل آنجاست که آزمایشگاه‌های ایران در این بخش محدودند و نمی‌تواند تمام محصولات تولیدی را در استان‌های مختلف پوشش بدهد. حالا سه ماه بیشتر از سال باقی نمانده که شواهد و قرائن نشان می‌دهد زیرساخت‌ها در این بخش تغییری نکرده و مشکل صادرات محصولات گلخانه‌ای همچنان پابرجاست.
الگوی کشت نداریم
علاوه بر نبود امکانات لجستیکی و کانتینرهای یخچالدار، محصولات کشاورزی ایران در بسته‌بندی نیز ضعف دارند. ضعف بازاریابی در کشورهای همسایه باعث شده تا تولیدات استان‌های مختلف که با نام مشترک ایران صادر می‌شوند به مراتب ارزان‌‌‌‌‌‌‌تر از محصولات مشابه دیگر کشورها باشد. اما مشکل اصلی در داخل کشور است. متاسفانه کشاورزان الگوی کشت مناسب ندارند و نمی‌دانند چگونه باید کاشت و چگونه محصولات خود را برداشت و به بازار عرضه کنند. به‌عنوان مثال، با وجود بحران و تنش‌های آبی در بیشتر مناطق ایران، هنوز هندوانه‌ای کاشت و صادر می‌شود که برای هر کیلوی آن ۳۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود. با تمام زحماتی که بر کشاورزان تحمیل می‌شود، برگشت چند محموله محصولات کشاورزی در سال گذشته بیانگر بی برنامگی در تولید و نحوه صادرات بود. البته به این مشکلات، باید لجستیک سنتی را نیز افزود که تقریبا تلفات محصولات را به‌مراتب بیشتر از استانداردهای بین‌المللی می‌کند.
تاکید وزیر بر رفع موانع صادرات
خرداد سال جاری بود که وزیر جهاد کشاورزی بر لزوم تقویت حمایت‌های لازم از صادرات محصولات این بخش و رفع موانع پیش‌روی آن و نیز لزوم ایجاد بازارهای جدید صادراتی تاکید‌کرد.
سید جواد ساداتی‌نژاد بر حذف موانع و محدودیت‌های صادرات محصولات کشاورزی، اصلاح و بازبینی تعرفه‌های صادراتی این بخش، تدوین و اعلام برنامه بلندمدت میزان صادرات محصولات با هدف پیش‌بینی‌پذیر شدن این بخش، پیش‌بینی بسته‌های حمایتی و تشویقی صادرات، ایجاد بازارهای جدید صادراتی و راه‌اندازی پایانه‌های صادرات محصولات کشاورزی تاکید کرد. به گفته این مسئول، صادرکنندگان محصولات کشاورزی جزو خانواده وزارت جهادکشاورزی هستند و تصمیمات و سیاست‌گذاری این بخش با مشارکت و هماهنگی انجام خواهد شد. ضمن این‌که افزایش بهره‌وری و تولید محصولات باکیفیت کشاورزی، ساماندهی الگوی کشت، مدیریت بهینه مصرف آب و مدیریت عرضه و تقاضای داخلی محصولات کشاورزی نیز در زمینه پایداری صادرات بخش کشاورزی دارای اهمیت است.
فقدان تخصص مسئولان در صادرات
در حال حاضر برای محصولات کشاورزی ایران که به کشورهای مختلف صادر می‌شود، اشکالات زیادی گرفته شده و بخش اعظمی از آنها مرجوع می‌شود. در یک کلام وضعیت صادرات محصولات کشاورزی بسیار مخاطره آمیز است اما اگر محصولات ایران مشکل دارند، چرا از طریق کشورهای ثالث امکان صادرات وجود دارد؟
به عقیده کارشناسان، فقدان تخصص مسئولان حفظ و نباتات کشور به امر صادرات، این بحران را متوجه صادرکنندگان کرده است.
صادرکنندگان برای حفظ بازار در اروپا و کشورهای مشترک‌المنافع بسیار زحمت کشیده‌اند اما در کمال تاسف و به‌علت مدیریت غلط بازارهایی را که به سختی به‌دست آمده، به راحتی از دست می‌دهیم. جالب است بدانیم قوانین حفظ نباتات کشور که هم اکنون در حال اجراست، در سال ۱۳۴۲ تدوین شده و بجاست حداقل مجلس شورای اسلامی یک‌بار آن را مورد بازنگری قرار دهد. چطور می‌توان با قوانین نیم قرن پیش به بازارهای امروز فکر کرد.
ناهماهنگی بین دستگاهی
رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان سمنان با بیان این‌که سال‌های متمادی است مشکل حمل و نقل گریبانگیر صادرکنندگان است، می‌گوید: «ضعف بزرگ سیستم لجستیکی، نبود کانتینر یخچالدار و خرده مالکی در نظام ترابری، صادرات را با موانع مواجه کرده است.»
علی اصغر جمعه‌ای ادامه می‌دهد: «حمل و نقل دریایی با قیومت شرکت کشتیرانی ملی در زمان تحریم نهایت موانع را در مقابل صادرکنندگان ایجاد کرد و از آنجا که به علت تحریم، شرکت‌های کشتیرانی بین‌المللی نمی‌توانند به صادرکنندگان خدمات ارائه کنند، انحصار خدمات در این شرکت به وجود آمد.»
به گفته این صادرکننده، اگر استانداردهای صادرات کالاهای کشاورزی در ماه‌های قبل به سفارت اعلام شده، چرا بخش اقتصادی سفارت این ملاحظات را به صادرکنندگان اعلام نکرد، اطلاع‌رسانی مورد فوق، جلوی ضرر و زیان صادرکنندگان را می‌گرفت و از آن مهم‌تر سهم خود را در بازار روسیه از دست نمی‌دادیم.
شبکه حمل‌ونقل استاندارد نیست
رئیس اتحادیه ملی محصولات کشاورزی می‌گوید صادرکنندگان علاوه بر محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها به‌دلیل نبود زیرساخت‌های حمل‌ونقل، قادر به توسعه صادرات به‌ویژه در حوزه کشاورزی نیستند.
رضا نورانی، با اشاره به چالش‌های پیش‌روی صادرکنندگان و مشکلاتی که همچنان در داخل کشور با آنها دست به گریبان هستند، کشورهای حوزه خلیج‌فارس و سی‌آی‌اس را به‌عنوان خریداران اصلی محصولات کشاورزی از ایران معرفی کرده و به جام‌جم می‌گوید: «پیمان‌سپاری ارزی به یکی از ایست‌های صادرات محصولات کشاورزی تبدیل شده است، چراکه صادرکنندگان باید تعهدات ارزی بدهند اما از سوی دیگر مسیر آزادی برای واردات ارز در شرایط تحریم وجود ندارد.» عضو کمیسیون کشاورزی اتاق ایران با اشاره به نبود استانداردهای شبکه حمل‌ونقل جاده‌ای و دریایی برای صادرات میوه و تره‌بار و گل، خاطرنشان می‌کند: «مسیرهای جاده‌ای نیازمند بازسازی هستند و با توجه به نبود کانتینرهای یخچالدار در کشور نمی‌توان به توسعه صادرات محصولات کشاورزی امیدوار باشیم.»
آزمایشگاه‌ها نیازمند تجهیز
یکی از بازارهای قدرتمند برای جذب محصولات کشاورزی ایران، روسیه بود. جایی که سال‌ها بخشی از تولیدات باغات استان‌های مختلف را به سمت خود جذب کرده بود اما طی یکی دو سال اخیر و به علل مختلف، بسیاری از کانتینرها از این کشور مرجوع و محصولات کشاورزی به کشور برمی‌گشتند. اوایل تابستان بود که اعلام شد یکسان‌سازی استانداردهای محصولات کشاورزی از سوی ایران و روسیه منعقد شده است؛ اتفاقی که باعث شد عده‌ای فکر کنند این موضوع می‌تواند عاملی برای افزایش صادرات محصولات کشاورزی به این کشور باشد اما حقیقت این است که زیرساخت‌های این مهم در ایران آماده نشده و برای تحقق آن نخست باید آزمایشگاه‌ها مجهز شوند تا بتوانند به‌موقع و با سرعت گواهی بهداشت را صادر کنند. مشکل آنجاست که آزمایشگاه‌های ایران در این بخش محدودند و نمی‌تواند تمام محصولات تولیدی را در استان‌های مختلف پوشش بدهد. حالا سه ماه بیشتر از سال باقی نمانده که شواهد و قرائن نشان می‌دهد زیرساخت‌ها در این بخش تغییری نکرده و مشکل صادرات محصولات گلخانه‌ای همچنان پابرجاست.
الگوی کشت نداریم
علاوه بر نبود امکانات لجستیکی و کانتینرهای یخچالدار، محصولات کشاورزی ایران در بسته‌بندی نیز ضعف دارند. ضعف بازاریابی در کشورهای همسایه باعث شده تا تولیدات استان‌های مختلف که با نام مشترک ایران صادر می‌شوند به مراتب ارزان‌‌‌‌‌‌‌تر از محصولات مشابه دیگر کشورها باشد. اما مشکل اصلی در داخل کشور است. متاسفانه کشاورزان الگوی کشت مناسب ندارند و نمی‌دانند چگونه باید کاشت و چگونه محصولات خود را برداشت و به بازار عرضه کنند. به‌عنوان مثال، با وجود بحران و تنش‌های آبی در بیشتر مناطق ایران، هنوز هندوانه‌ای کاشت و صادر می‌شود که برای هر کیلوی آن ۳۰۰ لیتر آب مصرف می‌شود. با تمام زحماتی که بر کشاورزان تحمیل می‌شود، برگشت چند محموله محصولات کشاورزی در سال گذشته بیانگر بی برنامگی در تولید و نحوه صادرات بود. البته به این مشکلات، باید لجستیک سنتی را نیز افزود که تقریبا تلفات محصولات را به‌مراتب بیشتر از استانداردهای بین‌المللی می‌کند.
تاکید وزیر بر رفع موانع صادرات
خرداد سال جاری بود که وزیر جهاد کشاورزی بر لزوم تقویت حمایت‌های لازم از صادرات محصولات این بخش و رفع موانع پیش‌روی آن و نیز لزوم ایجاد بازارهای جدید صادراتی تاکید‌کرد.
سید جواد ساداتی‌نژاد بر حذف موانع و محدودیت‌های صادرات محصولات کشاورزی، اصلاح و بازبینی تعرفه‌های صادراتی این بخش، تدوین و اعلام برنامه بلندمدت میزان صادرات محصولات با هدف پیش‌بینی‌پذیر شدن این بخش، پیش‌بینی بسته‌های حمایتی و تشویقی صادرات، ایجاد بازارهای جدید صادراتی و راه‌اندازی پایانه‌های صادرات محصولات کشاورزی تاکید کرد. به گفته این مسئول، صادرکنندگان محصولات کشاورزی جزو خانواده وزارت جهادکشاورزی هستند و تصمیمات و سیاست‌گذاری این بخش با مشارکت و هماهنگی انجام خواهد شد. ضمن این‌که افزایش بهره‌وری و تولید محصولات باکیفیت کشاورزی، ساماندهی الگوی کشت، مدیریت بهینه مصرف آب و مدیریت عرضه و تقاضای داخلی محصولات کشاورزی نیز در زمینه پایداری صادرات بخش کشاورزی دارای اهمیت است.
فقدان تخصص مسئولان در صادرات
در حال حاضر برای محصولات کشاورزی ایران که به کشورهای مختلف صادر می‌شود، اشکالات زیادی گرفته شده و بخش اعظمی از آنها مرجوع می‌شود. در یک کلام وضعیت صادرات محصولات کشاورزی بسیار مخاطره آمیز است اما اگر محصولات ایران مشکل دارند، چرا از طریق کشورهای ثالث امکان صادرات وجود دارد؟
به عقیده کارشناسان، فقدان تخصص مسئولان حفظ و نباتات کشور به امر صادرات، این بحران را متوجه صادرکنندگان کرده است.
صادرکنندگان برای حفظ بازار در اروپا و کشورهای مشترک‌المنافع بسیار زحمت کشیده‌اند اما در کمال تاسف و به‌علت مدیریت غلط بازارهایی را که به سختی به‌دست آمده، به راحتی از دست می‌دهیم. جالب است بدانیم قوانین حفظ نباتات کشور که هم اکنون در حال اجراست، در سال ۱۳۴۲ تدوین شده و بجاست حداقل مجلس شورای اسلامی یک‌بار آن را مورد بازنگری قرار دهد. چطور می‌توان با قوانین نیم قرن پیش به بازارهای امروز فکر کرد.
ناهماهنگی بین دستگاهی
رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان سمنان با بیان این‌که سال‌های متمادی است مشکل حمل و نقل گریبانگیر صادرکنندگان است، می‌گوید: «ضعف بزرگ سیستم لجستیکی، نبود کانتینر یخچالدار و خرده مالکی در نظام ترابری، صادرات را با موانع مواجه کرده است.»
علی اصغر جمعه‌ای ادامه می‌دهد: «حمل و نقل دریایی با قیومت شرکت کشتیرانی ملی در زمان تحریم نهایت موانع را در مقابل صادرکنندگان ایجاد کرد و از آنجا که به علت تحریم، شرکت‌های کشتیرانی بین‌المللی نمی‌توانند به صادرکنندگان خدمات ارائه کنند، انحصار خدمات در این شرکت به وجود آمد.»
به گفته این صادرکننده، اگر استانداردهای صادرات کالاهای کشاورزی در ماه‌های قبل به سفارت اعلام شده، چرا بخش اقتصادی سفارت این ملاحظات را به صادرکنندگان اعلام نکرد، اطلاع‌رسانی مورد فوق، جلوی ضرر و زیان صادرکنندگان را می‌گرفت و از آن مهم‌تر سهم خود را در بازار روسیه از دست نمی‌دادیم.
سجاد مرسلی - گروه ایران