گفت‌وگو با «محمد نخستین» درباره نقش شهید دکتر چمران در شکل‌گیری ستاد جنگ‌های نامنظم
چریک خستگی‌ناپذیر
مصطفی چمران از 15سالگی در درس تفسیر قرآن آیتا... طالقانی و درس فلسفه و منطق شهید مرتضی مطهری شرکت می‌کرد و از اولین اعضای انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران بود. او سال1337 به آمریکا اعزام شد و در جمع معروفترین دانشمندان جهان با ممتازترین درجه علمی مدرک دکترای الکترونیک و فیزیک پلاسما اخذ کرد. چمران به کمک امام موسیصدر، سازمان «امل» را براساس اصول و مبانی اسلامی در لبنان پیریزی کرد. پس از پیروزی انقلاب به ایران بازگشت. «محمد نخستین» از همراهان دکتر چمران در خوزستان بود که به ذکر خاطراتی از این شهید نستوه پرداخته‌است.
آشنایی شما با دکتر مصطفی چمران از چه زمانی آغاز شد؟
به واسطه اتفاقاتی که مرداد 58 رخ داد و شهر پاوه به محاصره گروه‌های ضدانقلاب افتاد، نقش و چهره آقای چمران در اذهان مردم ایران ثبت و ضبط شد. من از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی به عضویت کمیته‌های انقلاب درآمدم و پس از مدتی که کردستان دچار اغتشاش شد به آن منطقه اعزام شدم. به همین دلیل همان روزها که جریانات پاوه رخ داد، من در سنندج حضور داشتم. به‌دلیل حفاظت از فرودگاه شهر سنندج، ما در همان شهر ماندیم. اما در رفت و آمدهایی که آقای چمران به سنندج داشت، ایشان را از نزدیک می‌دیدم. در همان مواجهه ابتدایی با ایشان، متوجه شخصیت باوقار و مبارز آقای چمران شدم. حالا در کردستان خیلی کمتر اما بعدها در طول جنگ تحمیلی زمانی که در خوزستان کنار ایشان بودم به غیر از شجاعت از آقای چمران چیزی ندیدم. یعنی در تمام لحظاتی که به همراه ایشان بودیم، آقای چمران جلوتر از همه نیروها در خط مقدم حضور داشت و علنا خودش را به خطر می‌انداخت.
مقداری در مورد نقش ستاد جنگ‌های نامنظم برای‌مان بگویید.
زمانی که از کردستان به خرمشهر آمدیم، 14 نفر بودیم که 14 سلاح ژه3 داشتیم. وقتی به اهواز رفتیم مقداری امکانات‌مان بیشتر شد. نیروها حتی پوتین نداشتند و با کتانی در میدان نبرد حاضر می‌شدند. برای تامین غذای نیروها هم یک تعدادی از بازاریان تهران مواد غذایی و آشپز به منطقه اعزام کرده‌بودند که آنها برای نیروهایی که در دسترس بودند پخت می‌کردند و مابقی نیروها که دسترسی به آنها سخت بود با کنسرو روز خودشان را سپری می‌کردند. البته کنسرو هم اکثرا تاریخ گذشته‌بود و از طریق ارتش به ستاد می‌رسید. خب عراقی‌ها برای تجهیز ارتش خود سال‌ها تلاش کرده‌بودند و زمانی که به ایران حمله کردند کاملا آماده بودند اما از این طرف پس از پیروزی انقلاب اسلامی ارتش لطمه‌های زیادی دیده‌بود، آقای چمران همان سال‌ها به این موضوع اشاراتی داشت. از یک‌سو افراد وابسته به رژیم طاغوت از ارتش تصفیه شدند، برخی نیز خود را بازنشسته کردند. آن روزها این ارتش حتی نیروی خوبش هم روحیه جنگیدن نداشت. ما آنجا از نزدیک با این دوستان زندگی می‌کردیم و می‌دیدیم که روحیه ندارند. از دیگرسو سپاه‌پاسداران هم نیروی باتجربه آنچنانی نداشت. چند پایگاه داشت با 30 الی 40 نیرو که باید مقابل ضدانقلاب هم می‌ایستاد و از سوی ضدانقلاب هم نیروهای سپاه ترور می‌شد. قبل از آغاز دفاع‌مقدس بیشتر نیروهای سپاه در کردستان حضور داشتند و تعداد محدودی در خرمشهر و مناطق جنوب فعال بودند که کم‌کم آنها هم در خوزستان گسترش پیدا کردند. به‌همین‌دلیل ستاد جنگ‌های نامنظم می‌توانست خلأ ایجادشده در جنوب را به فرماندهی دکتر مصطفی چمران تا حدود زیادی جبران کند.
نحوه جذب نیرو در ستاد جنگ‌های نامنظم چگونه بود؟
هر فردی می‌توانست به ستاد مراجعه و ثبت‌نام کند اما هرکسی را به جبهه و خط‌مقدم راه نمی‌دادند. مثلا من زمانی که از غرب می‌خواستم به جبهه جنوب بروم، فرماندار ایلام معرفی‌نامه‌ای صادر کرد و مرا به‌عنوان فرمانده محور یکی خطوط غرب معرفی نمود. یعنی مرا به‌عنوان مامور از غرب به جنوب فرستادند و مسلح بودم. بااین‌حال زمانی که وارد ستاد جنگ‌های نامنظم شدم، ابتدا مرا به اردوگاهی فرستادند جهت گزینش. همان‌جا متوجه می‌شدم که توسط فرماندهان ستاد مورد نظر و توجه هستم و میزان نظامی بودن افراد کاملا مشخص می‌شد. بعد از گذراندن این دوران به من اجازه داده شد تا به گروهی از برادران ارتشی که از تیپ نوهد آمده‌بودند، ملحق شوم.
در خاطرات رزمندگان درباره ابتکارات شهید‌چمران مطالبی عنوان شده‌است. شما از نزدیک با این ماجرا آشنا هستید؟
زمانی که ماجرای سوسنگرد به پایان رسید، دکتر چمران از ناحیه پا مجروح شده‌بود اما با همین وضعیت در ستاد حضور داشت و نیروها را فرماندهی می‌کرد. دشمن هنوز در دب حردان حضور داشت. شهید چمران به دلیل کمبود نیرو می‌خواست با آب جلوی بعثی‌ها را بگیرد؛ بنابراین روی رودخانه کرخه کور سد احداث کرد که مسئولیت آن به‌عهده مهندس شریفی بود. ما را به‌عنوان نگهبان از این سد به منطقه بردند. سپس آب را پمپاژ کرد که تعدادی از تانک‌های بعثی‌ها غرق شدند؛ لذا آنها حدودا چند کیلومتر عقب نشینی کردند و یک خاکریز بلند به ارتفاع شش متر احداث کرده، پشت آن پدافند کردند. این خاکریز آن قدر قطور و بزرگ بود که بالای آن به‌صورت جاده بود و از نزدیکی سوسنگرد تا جاده خرمشهر اهواز امتداد داشت و با میدان مین، تیربار و... از آن حفاظت می‌شد. همین خاکریز از پیش‌روی ارتش بعث هم جلوگیری می‌کرد.
نوع تعامل بنی‌صدر با ستاد جنگ‌های نامنظم وشهید چمران چگونه بود؟
آقای چمران مقطعی وزیر دفاع بود و حتی به‌عنوان نماینده در دوره اول مجلس شورای اسلامی حضور داشت. به همین دلیل ارتباطات خود را در سیستم کاملا حفظ کرده‌بود و ارتباط خوبی با ارتش داشت به‌صورتی که ستاد جنگ‌های نامنظم دارای 4 رکن بود که فرمانده همه آنها از ارتش آمده‌بودند. اتفاقاتی در این میان افتاد که قابل‌تأمل بود؛ مثلا به دستور رئیس‌جمهور از ارتش برای ستاد سلاح ارسال می‌شد اما چه سلاحی؟ برنو و ام‌یک، سلاحی که در جنگ جهانی از آن استفاده می‌شد! از سوی دیگر چون برای همه مسجل شده‌بود که بنی‌صدر رابطه خوبی با سپاه پاسداران ندارد، شهید چمران به نیروهایش دستور داده‌بود که هر چه نیروهای سپاه امکانات می‌خواهند به آنها بدهید. بعد از مدتی بنی‌صدر متوجه همکاری ستاد با نیروهای سپاه شد، به همین دلیل دیگر به ما هم سلاح نمی‌داد. دکتر چمران با تاملاتی که با فرماندهان ارتش داشت، از آنها سلاح می‌گرفت. من یادم هست شهید چمران برای نیروهای ستاد جنگ‌های نامنظم سخنرانی کرد و آنجا گفت: «ارتش به‌دلیل مسائلی که برایش در انقلاب شکل گرفته، چند مرتبه زیر و رو شده و از طرفی هم سپاه چون تازه شکل گرفته‌است تجربه آنچنانی ندارد به همین دلیل نیروهای ستاد جنگ‌های نامنظم آن‌قدر باید بجنگند تا این دو نیرو قوای اصلی خود را پیدا کنند.» در اصل شهید چمران هم برای ارتش و هم سپاه یک فرجه یک‌ساله ایجاد کرد تا این دو نیرو قوای اصلی خود را بازسازی کنند.
در جمع نیروها در مورد امام خمینی هم صحبت‌می‌کردند؟
من چون در بخش ادوات ستاد جنگ‌های نامنظم مشغول بودم، همیشه التماس‌دعا داشتم که تجهیزات به ما نمی‌رسد. هر بار آقای چمران را می‌دیدیم به ایشان می‌گفتیم چرا در گزارش‌های‌تان به امام خمینی، این مشکلات را منعکس نمی‌کنید؟ دکتر در پاسخ می‌گفت: ما اینجا آمده‌ایم که مشکلات کشور و امام را حل کنیم نه این‌که یک بار بر دوش امام اضافه کنیم.
درمورد شهادت دکتر چمران خاطره‌ای دارید؟
دو روز قبل از شهادت دکتر چمران، نماز صبح را خواندم و بعد خوابیدم. حدود ساعت ۹ صبح روز بعد بود که بلند شدم. با خط مقدم با بی‌سیم تماس گرفتم. به جای سیروس، شخص دیگری که بعدا فهمیدم یکی از بچه‌‌های ستاد جنگ‌های نامنظم بود، جواب داد. گفتم: خبری در خط نیست؟ گفت نه، خبری نیست و بچهها استراحت کنند. با اطمینان از آرام بودن خط به بچهها گفتم به عقب و سوسنگرد می‌روم تا رستمی را قبل از انتقال از سوسنگرد ببینم. در این فاصله بچهها از شهادت سروان رستمی باخبر شده‌بودند، ولی نمی‌دانستیم در همان زمان دکتر چمران به خط مقدم آمده و بعد از سخنرانی برای بچهها، هدف خمپاره قرار گرفته‌است. او را زخمی به سمت سوسنگرد برده‌بودند. من از سمت سبحانیه به اهواز رفتم. در همان زمان دکتر چمران را از سمت دیگر یعنی جاده دهلاویه به سوسنگرد رسانده‌بودند. دکتر چمران در همان زمان شهید شده‌بود و او را به اهواز بردند. بچهها گفته‌بودند رستمی را به اهواز انتقال داده‌اند و به خاطر خستگی شب قبل، آن قدر گیج بودم که متوجه نشدم مسأله مهم‌تری نیز پیش آمده و دکتر چمران نیز شهید شده‌است. از آنجا با ماشینِ خراب به سمت اهواز رفتم. وارد ستاد شدم. در راهرو با حاج آقا علی اکبری مسئول قبلی تدارکات روبه‌رو شدم که گریه می‌کرد. من که هنوز از شهادت دکتر چمران خبر نداشتم؛ گفتم: چرا گریه می‌کنی؟ مگر رستمی همیشه نمی‌گفت این راه ما سرانجامش شهادت است و اگر کسی زنده بماند، فقط تصادف محض است و عمرش باقی‌است. چرا گریه می‌کنی؟ اینجا بود که متوجه شد من از شهادت دکتر چمران خبر ندارم. گفت مسأله‌‌ای بزرگ‌تر پیش آمده و دکتر چمران شهید شده‌است. من ناباورانه به او نگاه کردم. سرم گیج رفت و روی زمین نشستم. خبر داشتم دکتر چمران روز قبل، بعد از رفتن از خط به تهران رفته ولی خبر نداشتم ساعت ۲ نیمه شب از تهران با هواپیما برگشته و صبح بعد از شنیدن خبر شهادت سروان رستمی، مقدم را از طراح خواسته‌بود و به اتفاق به خط آمده‌اند. ساعت ۹ که من با بی‌سیم از خط راجع به چگونگی خط پرسیده‌بودم، کسی که جواب داده‌بود «اقارب پرست» از همراهان دکتر چمران بود که گفت «خبری نیست». یعنی زمانی که من با آهوی خراب به سمت سوسنگرد می‌رفتم، دکتر چمران در دهلاویه ترکش خورده و به اتفاق حداد و مقدم به سوسنگرد و بلافاصله از آنجا به اهواز منتقل شده‌بود. وقتی من به اهواز رسیدم هنوز همسر دکتر چمران هم از شهادت او خبر نداشت. من گیج و منگ از بار سنگین این غم، در کنج آشپزخانه ستاد نشسته و زانوی غم به بغل گرفته‌بودم. حاج رضا عبدا...زاده آمد و گفت زمان نشستن نیست؛ خانم دکتر چمران خبر ندارد که او شهید شده‌است؛ بیا برویم و او را به بیمارستان ببریم تا جنازه دکتر را ببیند چون ممکن است صبح برای تشییع جنازه دیگر فرصتی برای دیدن دکتر چمران نباشد. نمی‌توانستم کاری کنم. رفتیم و همسر دکتر چمران را به بهانه زخمی شدن دکتر به سمت بیمارستان بردیم. در بیمارستان وقتی او را از در اصلی نبردیم و از در عقب به سمت سردخانه وارد شدیم، همه چیز را فهمید. پرسنل بیمارستان تابوت پیکر شهید چمران را بیرون آوردند. من پلاستیک روی آن را باز کردم و خانم دکتر صورت دکتر را دید.
خاطره خوب از شهید چمران
یک عکسی از دکتر چمران هست که شاید دیده‌باشید؛ خندان می‌دود و دو سه نفر پشت سرش هستند. اینجا درست جایی بود که من و آقای کاظم اخوان به همراه دکتر چمران و سروان رستمی با هم رفتیم و به یک جایی رسیدیم، از قایق پیاده شدیم. یک کانال آبی بود، عراق ما را دید و با توپ و تانک و هر چه داشت ما را می‌زد. رستمی و دکتر چمران دوتایی رفتند و اصلا خم هم نشدند. اما من و کاظم اخوان تا خواستیم بلند شویم، عراق مرتب می‌زد و هر کاری کردیم، نتوانستیم از جایمان تکان بخوریم. دکتر چمران و رستمی رفتند شناسایی و برگشتند و بعد وقتی به آن محل که ما آنجا نشسته‌بودیم، رسیدند، دوباره عراق بیشتر شلیک کرد. دیدم ایشان دارد خندان زیر آن همه گلوله به سمت ما می‌دود. این عکس را کاظم اخوان از شهید چمران گرفته‌است. او در حالت نشسته یا خوابیده این عکس را از دکتر گرفت. دکتر در آن لحظات که زیر گلوله می‌دوید با خوشحالی می‌گفت: «اینها اینجا هستن». فکر می‌کرد یا گم شدیم یا تیر خورده و جایی افتاده‌ایم. دکتر چنین شجاعتی داشت که در جایی که به‌دلیل آن همه گلوله مجبور شدیم بخوابیم، سرپا می‌دوید و از دیدن ما که سالم هستیم خوشحال بود و می‌خندید.
به واسطه اتفاقاتی که مرداد 58 رخ داد و شهر پاوه به محاصره گروه‌های ضدانقلاب افتاد، نقش و چهره آقای چمران در اذهان مردم ایران ثبت و ضبط شد. من از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی به عضویت کمیته‌های انقلاب درآمدم و پس از مدتی که کردستان دچار اغتشاش شد به آن منطقه اعزام شدم. به همین دلیل همان روزها که جریانات پاوه رخ داد، من در سنندج حضور داشتم. به‌دلیل حفاظت از فرودگاه شهر سنندج، ما در همان شهر ماندیم. اما در رفت و آمدهایی که آقای چمران به سنندج داشت، ایشان را از نزدیک می‌دیدم. در همان مواجهه ابتدایی با ایشان، متوجه شخصیت باوقار و مبارز آقای چمران شدم. حالا در کردستان خیلی کمتر اما بعدها در طول جنگ تحمیلی زمانی که در خوزستان کنار ایشان بودم به غیر از شجاعت از آقای چمران چیزی ندیدم. یعنی در تمام لحظاتی که به همراه ایشان بودیم، آقای چمران جلوتر از همه نیروها در خط مقدم حضور داشت و علنا خودش را به خطر می‌انداخت.
مقداری در مورد نقش ستاد جنگ‌های نامنظم برای‌مان بگویید.
زمانی که از کردستان به خرمشهر آمدیم، 14 نفر بودیم که 14 سلاح ژه3 داشتیم. وقتی به اهواز رفتیم مقداری امکانات‌مان بیشتر شد. نیروها حتی پوتین نداشتند و با کتانی در میدان نبرد حاضر می‌شدند. برای تامین غذای نیروها هم یک تعدادی از بازاریان تهران مواد غذایی و آشپز به منطقه اعزام کرده‌بودند که آنها برای نیروهایی که در دسترس بودند پخت می‌کردند و مابقی نیروها که دسترسی به آنها سخت بود با کنسرو روز خودشان را سپری می‌کردند. البته کنسرو هم اکثرا تاریخ گذشته‌بود و از طریق ارتش به ستاد می‌رسید. خب عراقی‌ها برای تجهیز ارتش خود سال‌ها تلاش کرده‌بودند و زمانی که به ایران حمله کردند کاملا آماده بودند اما از این طرف پس از پیروزی انقلاب اسلامی ارتش لطمه‌های زیادی دیده‌بود، آقای چمران همان سال‌ها به این موضوع اشاراتی داشت. از یک‌سو افراد وابسته به رژیم طاغوت از ارتش تصفیه شدند، برخی نیز خود را بازنشسته کردند. آن روزها این ارتش حتی نیروی خوبش هم روحیه جنگیدن نداشت. ما آنجا از نزدیک با این دوستان زندگی می‌کردیم و می‌دیدیم که روحیه ندارند. از دیگرسو سپاه‌پاسداران هم نیروی باتجربه آنچنانی نداشت. چند پایگاه داشت با 30 الی 40 نیرو که باید مقابل ضدانقلاب هم می‌ایستاد و از سوی ضدانقلاب هم نیروهای سپاه ترور می‌شد. قبل از آغاز دفاع‌مقدس بیشتر نیروهای سپاه در کردستان حضور داشتند و تعداد محدودی در خرمشهر و مناطق جنوب فعال بودند که کم‌کم آنها هم در خوزستان گسترش پیدا کردند. به‌همین‌دلیل ستاد جنگ‌های نامنظم می‌توانست خلأ ایجادشده در جنوب را به فرماندهی دکتر مصطفی چمران تا حدود زیادی جبران کند.
نحوه جذب نیرو در ستاد جنگ‌های نامنظم چگونه بود؟
هر فردی می‌توانست به ستاد مراجعه و ثبت‌نام کند اما هرکسی را به جبهه و خط‌مقدم راه نمی‌دادند. مثلا من زمانی که از غرب می‌خواستم به جبهه جنوب بروم، فرماندار ایلام معرفی‌نامه‌ای صادر کرد و مرا به‌عنوان فرمانده محور یکی خطوط غرب معرفی نمود. یعنی مرا به‌عنوان مامور از غرب به جنوب فرستادند و مسلح بودم. بااین‌حال زمانی که وارد ستاد جنگ‌های نامنظم شدم، ابتدا مرا به اردوگاهی فرستادند جهت گزینش. همان‌جا متوجه می‌شدم که توسط فرماندهان ستاد مورد نظر و توجه هستم و میزان نظامی بودن افراد کاملا مشخص می‌شد. بعد از گذراندن این دوران به من اجازه داده شد تا به گروهی از برادران ارتشی که از تیپ نوهد آمده‌بودند، ملحق شوم.
در خاطرات رزمندگان درباره ابتکارات شهید‌چمران مطالبی عنوان شده‌است. شما از نزدیک با این ماجرا آشنا هستید؟
زمانی که ماجرای سوسنگرد به پایان رسید، دکتر چمران از ناحیه پا مجروح شده‌بود اما با همین وضعیت در ستاد حضور داشت و نیروها را فرماندهی می‌کرد. دشمن هنوز در دب حردان حضور داشت. شهید چمران به دلیل کمبود نیرو می‌خواست با آب جلوی بعثی‌ها را بگیرد؛ بنابراین روی رودخانه کرخه کور سد احداث کرد که مسئولیت آن به‌عهده مهندس شریفی بود. ما را به‌عنوان نگهبان از این سد به منطقه بردند. سپس آب را پمپاژ کرد که تعدادی از تانک‌های بعثی‌ها غرق شدند؛ لذا آنها حدودا چند کیلومتر عقب نشینی کردند و یک خاکریز بلند به ارتفاع شش متر احداث کرده، پشت آن پدافند کردند. این خاکریز آن قدر قطور و بزرگ بود که بالای آن به‌صورت جاده بود و از نزدیکی سوسنگرد تا جاده خرمشهر اهواز امتداد داشت و با میدان مین، تیربار و... از آن حفاظت می‌شد. همین خاکریز از پیش‌روی ارتش بعث هم جلوگیری می‌کرد.
نوع تعامل بنی‌صدر با ستاد جنگ‌های نامنظم وشهید چمران چگونه بود؟
آقای چمران مقطعی وزیر دفاع بود و حتی به‌عنوان نماینده در دوره اول مجلس شورای اسلامی حضور داشت. به همین دلیل ارتباطات خود را در سیستم کاملا حفظ کرده‌بود و ارتباط خوبی با ارتش داشت به‌صورتی که ستاد جنگ‌های نامنظم دارای 4 رکن بود که فرمانده همه آنها از ارتش آمده‌بودند. اتفاقاتی در این میان افتاد که قابل‌تأمل بود؛ مثلا به دستور رئیس‌جمهور از ارتش برای ستاد سلاح ارسال می‌شد اما چه سلاحی؟ برنو و ام‌یک، سلاحی که در جنگ جهانی از آن استفاده می‌شد! از سوی دیگر چون برای همه مسجل شده‌بود که بنی‌صدر رابطه خوبی با سپاه پاسداران ندارد، شهید چمران به نیروهایش دستور داده‌بود که هر چه نیروهای سپاه امکانات می‌خواهند به آنها بدهید. بعد از مدتی بنی‌صدر متوجه همکاری ستاد با نیروهای سپاه شد، به همین دلیل دیگر به ما هم سلاح نمی‌داد. دکتر چمران با تاملاتی که با فرماندهان ارتش داشت، از آنها سلاح می‌گرفت. من یادم هست شهید چمران برای نیروهای ستاد جنگ‌های نامنظم سخنرانی کرد و آنجا گفت: «ارتش به‌دلیل مسائلی که برایش در انقلاب شکل گرفته، چند مرتبه زیر و رو شده و از طرفی هم سپاه چون تازه شکل گرفته‌است تجربه آنچنانی ندارد به همین دلیل نیروهای ستاد جنگ‌های نامنظم آن‌قدر باید بجنگند تا این دو نیرو قوای اصلی خود را پیدا کنند.» در اصل شهید چمران هم برای ارتش و هم سپاه یک فرجه یک‌ساله ایجاد کرد تا این دو نیرو قوای اصلی خود را بازسازی کنند.
در جمع نیروها در مورد امام خمینی هم صحبت‌می‌کردند؟
من چون در بخش ادوات ستاد جنگ‌های نامنظم مشغول بودم، همیشه التماس‌دعا داشتم که تجهیزات به ما نمی‌رسد. هر بار آقای چمران را می‌دیدیم به ایشان می‌گفتیم چرا در گزارش‌های‌تان به امام خمینی، این مشکلات را منعکس نمی‌کنید؟ دکتر در پاسخ می‌گفت: ما اینجا آمده‌ایم که مشکلات کشور و امام را حل کنیم نه این‌که یک بار بر دوش امام اضافه کنیم.
درمورد شهادت دکتر چمران خاطره‌ای دارید؟
دو روز قبل از شهادت دکتر چمران، نماز صبح را خواندم و بعد خوابیدم. حدود ساعت ۹ صبح روز بعد بود که بلند شدم. با خط مقدم با بی‌سیم تماس گرفتم. به جای سیروس، شخص دیگری که بعدا فهمیدم یکی از بچه‌‌های ستاد جنگ‌های نامنظم بود، جواب داد. گفتم: خبری در خط نیست؟ گفت نه، خبری نیست و بچهها استراحت کنند. با اطمینان از آرام بودن خط به بچهها گفتم به عقب و سوسنگرد می‌روم تا رستمی را قبل از انتقال از سوسنگرد ببینم. در این فاصله بچهها از شهادت سروان رستمی باخبر شده‌بودند، ولی نمی‌دانستیم در همان زمان دکتر چمران به خط مقدم آمده و بعد از سخنرانی برای بچهها، هدف خمپاره قرار گرفته‌است. او را زخمی به سمت سوسنگرد برده‌بودند. من از سمت سبحانیه به اهواز رفتم. در همان زمان دکتر چمران را از سمت دیگر یعنی جاده دهلاویه به سوسنگرد رسانده‌بودند. دکتر چمران در همان زمان شهید شده‌بود و او را به اهواز بردند. بچهها گفته‌بودند رستمی را به اهواز انتقال داده‌اند و به خاطر خستگی شب قبل، آن قدر گیج بودم که متوجه نشدم مسأله مهم‌تری نیز پیش آمده و دکتر چمران نیز شهید شده‌است. از آنجا با ماشینِ خراب به سمت اهواز رفتم. وارد ستاد شدم. در راهرو با حاج آقا علی اکبری مسئول قبلی تدارکات روبه‌رو شدم که گریه می‌کرد. من که هنوز از شهادت دکتر چمران خبر نداشتم؛ گفتم: چرا گریه می‌کنی؟ مگر رستمی همیشه نمی‌گفت این راه ما سرانجامش شهادت است و اگر کسی زنده بماند، فقط تصادف محض است و عمرش باقی‌است. چرا گریه می‌کنی؟ اینجا بود که متوجه شد من از شهادت دکتر چمران خبر ندارم. گفت مسأله‌‌ای بزرگ‌تر پیش آمده و دکتر چمران شهید شده‌است. من ناباورانه به او نگاه کردم. سرم گیج رفت و روی زمین نشستم. خبر داشتم دکتر چمران روز قبل، بعد از رفتن از خط به تهران رفته ولی خبر نداشتم ساعت ۲ نیمه شب از تهران با هواپیما برگشته و صبح بعد از شنیدن خبر شهادت سروان رستمی، مقدم را از طراح خواسته‌بود و به اتفاق به خط آمده‌اند. ساعت ۹ که من با بی‌سیم از خط راجع به چگونگی خط پرسیده‌بودم، کسی که جواب داده‌بود «اقارب پرست» از همراهان دکتر چمران بود که گفت «خبری نیست». یعنی زمانی که من با آهوی خراب به سمت سوسنگرد می‌رفتم، دکتر چمران در دهلاویه ترکش خورده و به اتفاق حداد و مقدم به سوسنگرد و بلافاصله از آنجا به اهواز منتقل شده‌بود. وقتی من به اهواز رسیدم هنوز همسر دکتر چمران هم از شهادت او خبر نداشت. من گیج و منگ از بار سنگین این غم، در کنج آشپزخانه ستاد نشسته و زانوی غم به بغل گرفته‌بودم. حاج رضا عبدا...زاده آمد و گفت زمان نشستن نیست؛ خانم دکتر چمران خبر ندارد که او شهید شده‌است؛ بیا برویم و او را به بیمارستان ببریم تا جنازه دکتر را ببیند چون ممکن است صبح برای تشییع جنازه دیگر فرصتی برای دیدن دکتر چمران نباشد. نمی‌توانستم کاری کنم. رفتیم و همسر دکتر چمران را به بهانه زخمی شدن دکتر به سمت بیمارستان بردیم. در بیمارستان وقتی او را از در اصلی نبردیم و از در عقب به سمت سردخانه وارد شدیم، همه چیز را فهمید. پرسنل بیمارستان تابوت پیکر شهید چمران را بیرون آوردند. من پلاستیک روی آن را باز کردم و خانم دکتر صورت دکتر را دید.
خاطره خوب از شهید چمران
یک عکسی از دکتر چمران هست که شاید دیده‌باشید؛ خندان می‌دود و دو سه نفر پشت سرش هستند. اینجا درست جایی بود که من و آقای کاظم اخوان به همراه دکتر چمران و سروان رستمی با هم رفتیم و به یک جایی رسیدیم، از قایق پیاده شدیم. یک کانال آبی بود، عراق ما را دید و با توپ و تانک و هر چه داشت ما را می‌زد. رستمی و دکتر چمران دوتایی رفتند و اصلا خم هم نشدند. اما من و کاظم اخوان تا خواستیم بلند شویم، عراق مرتب می‌زد و هر کاری کردیم، نتوانستیم از جایمان تکان بخوریم. دکتر چمران و رستمی رفتند شناسایی و برگشتند و بعد وقتی به آن محل که ما آنجا نشسته‌بودیم، رسیدند، دوباره عراق بیشتر شلیک کرد. دیدم ایشان دارد خندان زیر آن همه گلوله به سمت ما می‌دود. این عکس را کاظم اخوان از شهید چمران گرفته‌است. او در حالت نشسته یا خوابیده این عکس را از دکتر گرفت. دکتر در آن لحظات که زیر گلوله می‌دوید با خوشحالی می‌گفت: «اینها اینجا هستن». فکر می‌کرد یا گم شدیم یا تیر خورده و جایی افتاده‌ایم. دکتر چنین شجاعتی داشت که در جایی که به‌دلیل آن همه گلوله مجبور شدیم بخوابیم، سرپا می‌دوید و از دیدن ما که سالم هستیم خوشحال بود و می‌خندید.
حمید انصاری - گروه تاریخ