قرار بود تا سال 1404 ایران شاهد ورود 20میلیون گردشگر باشد اما هنوز به 5میلیون هم نرسیده است
پای لنگ «گردشگری» برای رسیدن به سند چشم‌انداز
سازمان گردشگری جهانی وابسته به سازمان ملل آماری از کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا را منتشر کرد که نشان می‌دهد پس از گذر از دوره کووید و برگزاری جام‌جهانی در کشور قطر وضعیت گردشگری در خاورمیانه به‌طور مؤثری بهبود یافته است.
آمارهایی که ثابت می‌کند ایران هنوز راه زیادی برای رسیدن به اهداف از پیش تعیین‌شده‌اش در این صنعت دارد. این موضوع وقتی حساس‌تر می‌شود که بدانیم بی‌برنامگی و بی‌خیالی‌ها در ایران در حالی رقم می‌خورد که همسایگان دور و نزدیکش به‌شدت برای جذب گردشگر و درآمدزایی از این راه برنامه‌ریزی کرده و رقابت سختی با یکدیگر دارند.بر همین اساس ترکیه با جدب 30میلیون گردشگر و با اختلاف زیادی در صدر جدول قرار دارد و عربستان با 18میلیون گردشگر ورودی، از قطر و امارات عبور و در رتبه دوم جای خوش کرده است اما ایران با چهارمیلیون و 300 هزار گردشگر خارجی در رتبه هشتم قرار دارد. این در حالی است که قرار بود براساس سند چشم‌انداز 1404 صنعت گردشگری ایران شاهد ورود 20میلیون مسافر خارجی باشد!
صنعت گردشگری، بزرگ‌ترین و متنوع‌ترین صنعت در دنیا به‌حساب می‌آید. تأثیر گردشگری بر افزایش میزان اشتغال و درآمدهای ارزی، رونق صنایع داخلی، گسترش همکاری‌های بین‌المللی موجب شده است تا نگرش کشورهای دنیا به مرز آن تغییریافته و جایگاه مهمی در سیاست‌گذاری دولت‌ها پیدا کند.
در بسیاری از کشورهای دارای پتانسیل طبیعی و تاریخی، گردشگری ابزار اصلی توسعه اقتصادی برای جوامع و دولت‌های محلی محسوب می‌شود. به‌رغم این‌که ایران از نظر جاذبه‌های گردشگری یکی از 10کشور نخست جهان محسوب می‌شود، متأسفانه آمارهای جهانی در طول سال‌های گذشته حکایت از روند بسیار کند رشد ورود جهانگردان به کشور و به‌دنبال آن سهم ناچیز این صنعت در میزان درآمد ناخالص ملی دارد. از مهم‌ترین مشکلات موجود که مانع از رشد این صنعت شده است می‌توان به ایران هراسی و عدم ثبات سیاست‌ها، کمبود زیرساخت‌ها، وجود موانع بر سر راه سرمایه‌گذاری، مشکلات صدور روادید، تعدد مراکز تصمیم‌گیری در حوزه گردشگری و به‌ویژه عدم وجود برنامه عملیاتی ملاک عمل و نبود آمار و اطلاعات دقیق در حوزه گردشگری، اشاره کرد. لذا در صورت تداوم وضعیت کنونی، دستیابی به هدف ورود 20میلیون گردشگر به ایران، براساس سند چشم‌انداز 1404 بعید به نظر می‌رسد.
ارتباط رشد اقتصادی و گردشگری
بی‌شک با گزارشی که سازمان‌های بین‌المللی منتشر می‌کنند، مشخص شده تقریبا دستیابی به اهداف توسعه گردشگری در چشم‌انداز 1404 غیرممکن است، ولی نباید فراموش کرد که صنعت گردشگری از جمله صنایعی است که هر مقدار به آن توجه شود، به همان اندازه سودآور است.
دکتر حمید موسوی، کارشناس حوزه گردشگری با بیان این‌که اگر قرار است در ایران کاری صورت گیرد، قبل از هرچیز باید سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی در زمینه ایجاد تأسیسات مورد نیاز گردشگری صورت گیرد، به جام‌جم می‌گوید: «سال 93 بود که مطابق برآوردهای صورت گرفته اعلام شد، اگر می‌خواهیم در سال 1404 به ورود 20میلیون گردشگر برسیم لازم است طی 10 سال مجموعا حدود 65 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مرتبط با این حوزه انجام شود. از این رقم 60درصد سهم بخش خصوصی داخلی، 25درصد سهم سرمایه‌گذاری خارجی، 10درصد سهم سازمان‌ها و وزارتخانه‌های وابسته به دولت و 5درصد هم سهم سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری بود.»
وی با تاکید بر این‌که امروز و حدود دو سال مانده به 1404 ایران با زور به ورود چهارمیلیون و 300هزار گردشگر رسیده و در خوشبینانه‌ترین حالت نمی‌توان این عدد را طی دوسال حتی دو برابر کرد چه برسد به پنج برابر، ادامه می‌دهد: «بین رشد اقتصادی و گردشگری و رشد اقتصادی و توسعه مالی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. توسعه مالی همچون گردش مالی راحت در کشور مبدا و استفاده ساده از ابزارهای مالی در جهت تامین مالی برای گردشگران در رشد این صنعت نقش به‌سزایی دارد. همان‌گونه که افزایش توسعه مالی سبب رشد اقتصادی است، افزایش رشد اقتصادی نیز سبب بهبود زیرساخت‌ها و توسعه صنعت گردشگری می‌شود.»
چشم‌انداز رویایی همسایه‌ها
آمارهای موجود در گزارش سازمان گردشگری جهانی نشان از ثبات قدرت ترکیه در جذب توریست‌ها و رشد و جهش چشمگیر صنعت گردشگری در عربستان دارد.
وقتی کرونا به روزهای آخر خود رسید، اکثر کشورهای جهاد در گام اول به فکر بهبود شرایط گردشگری خود افتادند. صنعتی که در دوران جولان کووید ــ 19صدمات زیادی دیده بود. بر همین اساس قطر که میزبان جام‌جهانی 2022 بود، انتظار داشت بعد از این مسابقات خودش را به‌عنوان پیشرو در صنعت گردشگری خاورمیانه معرفی کند اما غافل از این‌که ترکیه و عربستان سعودی به آرامی مشغول برنامه‌ریزی جهت کشاندن توریست‌ها به سمت خود هستند و امروز به گواه آمار و ارقام، این دو کشور گوی سبقت را از قطر ربوده و با سرعت چشمگیری پیش می‌روند.
ترکیه که سال‌هاست در آسیا در صدر جدول جذب گردشگر قرار دارد ورود 30میلیون توریست را به ثبت رسانده تا رتبه پنجم جهان از نظر مقاصد گردشگری از آن خود کند.
ترکیه که در مرز آسیا و اروپا قرار دارد، تاریخش تحت تأثیر ایرانیان، یونانی‌ها و رومیان دوران باستان، امپراتوری عثمانی و تجارت بین قاره‌هاست اما بیشتر گردشگران این کشور از روسیه و آلمان می‌آیند.
با این تفاسیر و به گواه کارشناسان حوزه گردشگری، ظرفیت‌ها و داشته‌های ترکیه در مقابل ایران اصلا قابل مقایسه نیست و آب‌و‌هوای چهار فصل و اقلیم‌های مختلف و مراکز تاریخی و باستانی و طبیعی و حتی تنوع اقوام و غذای ایرانی اجازه نمی‌دهد هیچ کشوری در این زمینه با آن مقایسه شود، چه برسد به رقابت.
اما متاسفانه بی‌برنامگی و سوء‌مدیریت‌ها و بی‌توجهی به این همه ظرفیت، موجب شده ایران در بین کشورهای خاورمیانه و کشورهای شمال آفریقا امسال با چهارمیلیون و 300هزار گردشگر رتبه هشتم را به خود اختصاص بدهد.
در حالی‌که ایران از برنامه چشم‌انداز 1404 به‌شدت عقب مانده و در زمینه گردشگری نیز برنامه خاصی برای اجرای طرح‌هایش ندارد، عربستان اعلام کرده تا پایان این دهه میلادی یعنی طی شش سال آینده، سالانه 100میلیون بازدیدکننده را هدف قرار داده است.
کرونا و تحریم و سقوط ورود گردشگر
براساس گزارش سازمان جهانی گردشگری سازمان ملل متحد، در سال 2022 در مجموع چهارمیلیون و 100هزار گردشگر از ایران بازدید کردند که نشان‌دهنده افزایش 315درصدی نسبت به سال قبل‌تر است.اما این رقم در مقایسه با سال 2019 که در اوج ورود گردشگران حدود 10میلیون نفر به ایران آمده بودند بسیار ناچیز و کمرنگ است.داده‌های UNWTO نشان می‌دهد که ورود مسافران پس از پیک 2019 تا سال 2021 روندی کاهشی داشته که به شروع مجدد تحریم‌ها علیه ایران و همه‌گیری جهانی مربوط می‌شود.سیاست خارجی، اقتصاد، اهمیت تاریخی یا فرهنگی، امنیت، دین و مذهب و فناوری و همه از عوامل مؤثر بر توسعه صنعت گردشگری یک کشور هستند. کشورهای پیشران صنعت گردشگری نشان داده‌اند که تقریبا در همه این موارد اصول اولیه‌ای را رعایت می‌کنند و می‌توانند نیازهای گردشگران را تا حدود زیادی رفع کنند.جالب است بدانیم براساس گزارش سازمان جهانی جهانگردی، ایران رتبه دهم جاذبه‌های باستانی و رتبه پنجم جاذبه‌های طبیعی جهان را دارد که به‌دلیل عدم‌آماده‌سازی زیرساخت‌ها درآمد و سهمش از توریسم جهانی بسیار ناچیز است.
آرزوهای برباد رفته
برای آگاهی از این‌که اجرا نشدن برنامه‌های سند چشم‌انداز تا چه حد کشور را عقب نگه داشته باید به اوایل دهه 90 برگردیم. در آن زمان عنوان شده بود تعداد گردشگر ورودی به ایران در سال 1393 حدود پنج‌میلیون و 40هزار نفر بوده که برمبنای سند چشم‌انداز و پیش‌بینی منطقی رشد تعداد گردشگران در هر سال، تعداد گردشگران ورودی در سال 1399 یعنی پایان برنامه ششم توسعه باید به حدود 9میلیون و 250هزار نفر می‌رسید و در سال 1404 برابر با 20میلیون گردشگر می‌شد که هدف اصلی برنامه بود.
حالا اگر این برنامه به‌درستی اجرا می‌شد از نظر میزان اشتغال نیز باید در سال 1404 حدود 550هزار شغل مستقیم و یک‌میلیون و 650 هزار شغل غیرمستقیم در صنعت گردشگری ایران فراهم می‌شد.
ضمن این‌که در این سال میزان درآمد مستقیم حاصل از ورود گردشگر 21 میلیارد دلار برآورد شده بود که با تقویت برخی شاخص‌ها به‌ویژه در حوزه حمل‌و‌نقل بین‌المللی توسط خطوط هوایی ایرانی و توسعه تجارت چمدانی همین رقم افزایش قابل‌توجهی می‌یافت.
سجاد مرسلی - گروه ایران
صنعت گردشگری، بزرگ‌ترین و متنوع‌ترین صنعت در دنیا به‌حساب می‌آید. تأثیر گردشگری بر افزایش میزان اشتغال و درآمدهای ارزی، رونق صنایع داخلی، گسترش همکاری‌های بین‌المللی موجب شده است تا نگرش کشورهای دنیا به مرز آن تغییریافته و جایگاه مهمی در سیاست‌گذاری دولت‌ها پیدا کند.
در بسیاری از کشورهای دارای پتانسیل طبیعی و تاریخی، گردشگری ابزار اصلی توسعه اقتصادی برای جوامع و دولت‌های محلی محسوب می‌شود. به‌رغم این‌که ایران از نظر جاذبه‌های گردشگری یکی از 10کشور نخست جهان محسوب می‌شود، متأسفانه آمارهای جهانی در طول سال‌های گذشته حکایت از روند بسیار کند رشد ورود جهانگردان به کشور و به‌دنبال آن سهم ناچیز این صنعت در میزان درآمد ناخالص ملی دارد. از مهم‌ترین مشکلات موجود که مانع از رشد این صنعت شده است می‌توان به ایران هراسی و عدم ثبات سیاست‌ها، کمبود زیرساخت‌ها، وجود موانع بر سر راه سرمایه‌گذاری، مشکلات صدور روادید، تعدد مراکز تصمیم‌گیری در حوزه گردشگری و به‌ویژه عدم وجود برنامه عملیاتی ملاک عمل و نبود آمار و اطلاعات دقیق در حوزه گردشگری، اشاره کرد. لذا در صورت تداوم وضعیت کنونی، دستیابی به هدف ورود 20میلیون گردشگر به ایران، براساس سند چشم‌انداز 1404 بعید به نظر می‌رسد.
ارتباط رشد اقتصادی و گردشگری
بی‌شک با گزارشی که سازمان‌های بین‌المللی منتشر می‌کنند، مشخص شده تقریبا دستیابی به اهداف توسعه گردشگری در چشم‌انداز 1404 غیرممکن است، ولی نباید فراموش کرد که صنعت گردشگری از جمله صنایعی است که هر مقدار به آن توجه شود، به همان اندازه سودآور است.
دکتر حمید موسوی، کارشناس حوزه گردشگری با بیان این‌که اگر قرار است در ایران کاری صورت گیرد، قبل از هرچیز باید سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی در زمینه ایجاد تأسیسات مورد نیاز گردشگری صورت گیرد، به جام‌جم می‌گوید: «سال 93 بود که مطابق برآوردهای صورت گرفته اعلام شد، اگر می‌خواهیم در سال 1404 به ورود 20میلیون گردشگر برسیم لازم است طی 10 سال مجموعا حدود 65 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مرتبط با این حوزه انجام شود. از این رقم 60درصد سهم بخش خصوصی داخلی، 25درصد سهم سرمایه‌گذاری خارجی، 10درصد سهم سازمان‌ها و وزارتخانه‌های وابسته به دولت و 5درصد هم سهم سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری بود.»
وی با تاکید بر این‌که امروز و حدود دو سال مانده به 1404 ایران با زور به ورود چهارمیلیون و 300هزار گردشگر رسیده و در خوشبینانه‌ترین حالت نمی‌توان این عدد را طی دوسال حتی دو برابر کرد چه برسد به پنج برابر، ادامه می‌دهد: «بین رشد اقتصادی و گردشگری و رشد اقتصادی و توسعه مالی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. توسعه مالی همچون گردش مالی راحت در کشور مبدا و استفاده ساده از ابزارهای مالی در جهت تامین مالی برای گردشگران در رشد این صنعت نقش به‌سزایی دارد. همان‌گونه که افزایش توسعه مالی سبب رشد اقتصادی است، افزایش رشد اقتصادی نیز سبب بهبود زیرساخت‌ها و توسعه صنعت گردشگری می‌شود.»
چشم‌انداز رویایی همسایه‌ها
آمارهای موجود در گزارش سازمان گردشگری جهانی نشان از ثبات قدرت ترکیه در جذب توریست‌ها و رشد و جهش چشمگیر صنعت گردشگری در عربستان دارد.
وقتی کرونا به روزهای آخر خود رسید، اکثر کشورهای جهاد در گام اول به فکر بهبود شرایط گردشگری خود افتادند. صنعتی که در دوران جولان کووید ــ 19صدمات زیادی دیده بود. بر همین اساس قطر که میزبان جام‌جهانی 2022 بود، انتظار داشت بعد از این مسابقات خودش را به‌عنوان پیشرو در صنعت گردشگری خاورمیانه معرفی کند اما غافل از این‌که ترکیه و عربستان سعودی به آرامی مشغول برنامه‌ریزی جهت کشاندن توریست‌ها به سمت خود هستند و امروز به گواه آمار و ارقام، این دو کشور گوی سبقت را از قطر ربوده و با سرعت چشمگیری پیش می‌روند.
ترکیه که سال‌هاست در آسیا در صدر جدول جذب گردشگر قرار دارد ورود 30میلیون توریست را به ثبت رسانده تا رتبه پنجم جهان از نظر مقاصد گردشگری از آن خود کند.
ترکیه که در مرز آسیا و اروپا قرار دارد، تاریخش تحت تأثیر ایرانیان، یونانی‌ها و رومیان دوران باستان، امپراتوری عثمانی و تجارت بین قاره‌هاست اما بیشتر گردشگران این کشور از روسیه و آلمان می‌آیند.
با این تفاسیر و به گواه کارشناسان حوزه گردشگری، ظرفیت‌ها و داشته‌های ترکیه در مقابل ایران اصلا قابل مقایسه نیست و آب‌و‌هوای چهار فصل و اقلیم‌های مختلف و مراکز تاریخی و باستانی و طبیعی و حتی تنوع اقوام و غذای ایرانی اجازه نمی‌دهد هیچ کشوری در این زمینه با آن مقایسه شود، چه برسد به رقابت.
اما متاسفانه بی‌برنامگی و سوء‌مدیریت‌ها و بی‌توجهی به این همه ظرفیت، موجب شده ایران در بین کشورهای خاورمیانه و کشورهای شمال آفریقا امسال با چهارمیلیون و 300هزار گردشگر رتبه هشتم را به خود اختصاص بدهد.
در حالی‌که ایران از برنامه چشم‌انداز 1404 به‌شدت عقب مانده و در زمینه گردشگری نیز برنامه خاصی برای اجرای طرح‌هایش ندارد، عربستان اعلام کرده تا پایان این دهه میلادی یعنی طی شش سال آینده، سالانه 100میلیون بازدیدکننده را هدف قرار داده است.
کرونا و تحریم و سقوط ورود گردشگر
براساس گزارش سازمان جهانی گردشگری سازمان ملل متحد، در سال 2022 در مجموع چهارمیلیون و 100هزار گردشگر از ایران بازدید کردند که نشان‌دهنده افزایش 315درصدی نسبت به سال قبل‌تر است.اما این رقم در مقایسه با سال 2019 که در اوج ورود گردشگران حدود 10میلیون نفر به ایران آمده بودند بسیار ناچیز و کمرنگ است.داده‌های UNWTO نشان می‌دهد که ورود مسافران پس از پیک 2019 تا سال 2021 روندی کاهشی داشته که به شروع مجدد تحریم‌ها علیه ایران و همه‌گیری جهانی مربوط می‌شود.سیاست خارجی، اقتصاد، اهمیت تاریخی یا فرهنگی، امنیت، دین و مذهب و فناوری و همه از عوامل مؤثر بر توسعه صنعت گردشگری یک کشور هستند. کشورهای پیشران صنعت گردشگری نشان داده‌اند که تقریبا در همه این موارد اصول اولیه‌ای را رعایت می‌کنند و می‌توانند نیازهای گردشگران را تا حدود زیادی رفع کنند.جالب است بدانیم براساس گزارش سازمان جهانی جهانگردی، ایران رتبه دهم جاذبه‌های باستانی و رتبه پنجم جاذبه‌های طبیعی جهان را دارد که به‌دلیل عدم‌آماده‌سازی زیرساخت‌ها درآمد و سهمش از توریسم جهانی بسیار ناچیز است.
آرزوهای برباد رفته
برای آگاهی از این‌که اجرا نشدن برنامه‌های سند چشم‌انداز تا چه حد کشور را عقب نگه داشته باید به اوایل دهه 90 برگردیم. در آن زمان عنوان شده بود تعداد گردشگر ورودی به ایران در سال 1393 حدود پنج‌میلیون و 40هزار نفر بوده که برمبنای سند چشم‌انداز و پیش‌بینی منطقی رشد تعداد گردشگران در هر سال، تعداد گردشگران ورودی در سال 1399 یعنی پایان برنامه ششم توسعه باید به حدود 9میلیون و 250هزار نفر می‌رسید و در سال 1404 برابر با 20میلیون گردشگر می‌شد که هدف اصلی برنامه بود.
حالا اگر این برنامه به‌درستی اجرا می‌شد از نظر میزان اشتغال نیز باید در سال 1404 حدود 550هزار شغل مستقیم و یک‌میلیون و 650 هزار شغل غیرمستقیم در صنعت گردشگری ایران فراهم می‌شد.
ضمن این‌که در این سال میزان درآمد مستقیم حاصل از ورود گردشگر 21 میلیارد دلار برآورد شده بود که با تقویت برخی شاخص‌ها به‌ویژه در حوزه حمل‌و‌نقل بین‌المللی توسط خطوط هوایی ایرانی و توسعه تجارت چمدانی همین رقم افزایش قابل‌توجهی می‌یافت.
سجاد مرسلی - گروه ایران