printlogo


نقدی کوتاه به کتاب «نفوذ در عصر پهلوی» از انتشارات خط مقدم
تاریخ‌خوانی مقدمه تاریخ‌نگاری است!
کتاب «نفوذ در عصر پهلوی» تلاش کرده است که به‌صورت فشرده اما پرحجم مطالبی مرتبط با نفوذ در این دوران تاریک تاریخ معاصر ایران را به مخاطب ارائه دهد. اگر چه تلاش مؤلفان محترم برای نگارش این کتاب شایسته قدردانی است اما نباید فراموش کرد که تالیف کتابی با موضوع حساس و همه‌جانبه نفوذ در کنار دقت‌های فراوان تاریخی، نیاز به تلاشی مضاعف و بیشتر از تالیف یک کتاب معمولی دارد؛ موضوعی که به نظر می‌رسد در این کتاب مورد توجه جدی قرار نگرفته است. آنچه می‌خوانید حاصل نگاهی کوتاه و اندک به صفحات فراوان این کتاب است.

مقوله نفوذ، اگرچه غالبا برای ابعاد جاسوسی و فعالیت‌های نظامی واطلاعاتی استفاده می‌شود اما همگان می‌دانند که نفوذ، ابعادی متنوع از مقوله‌های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی را شامل می‌شود، اما آنچه در این میان، بیش و پیش از هر چیز، باید مورد توجه قرار گیرد، نفوذ برای تغییر باورهای فرهنگی، اعتقادی واجتماعی درنگاه یک فرد یا گروه است که حاصل این تغییر، آسان کردن راه و هموار‌ کردن مسیر، برای رساندن بیگانگان به اهداف خود درخاک کشور مقصد است. با این مقدمه راحت‌تر می‌توان مفهوم «نفوذ» در نگاه نویسنده محترم کتاب «نفوذ درعصر پهلوی» را شناخت. به نظر می‌رسد که با این زاویه دید، بسیاری از افراد حکومت، سعی می‌کنند تمامی تلاش خود را براساس باورها و گرایش‌های انحرافی، به کار گیرند؛ گرایش‌هایی که حاصل آن نفوذ با هدف گسترش و توسعه منافع کشورهای استعماری با تاکید بر انگلیس، آمریکا و اسرائیل در ایران بوده و نویسنده محترم میان کسانی که به عنوان نمایندگان دارای ارتباط رسمی با این کشورها و به عنوان یک نیروی نفوذی، اهداف آنان را دنبال می‌کردند و گروهی که براساس باورهای انحرافی ایجاد‌شده در فرهنگ و اجتماع و به تعبیر مقام رهبری «نفوذ در اذهان و افکار به وسیله عوامل نفوذی»، انجام این خدمات برای کشورهای بیگانه را نوعی خدمت به کشور می‌دانستند، تفاوتی قائل نشده است، اگر چه تفکیک میان این دو، به سادگی ممکن نیست، اما می‌توان با بررسی دقیق و شناخت بیشتر شباهت‌ها‌ و تفاوت‌های میان این دو گروه رابازشناسی کرد. همان‌گونه که مولفان محترم نیز در صفحه 760 اشاره‌ای به این تفاوت می‌کنند، اما نمونه‌هایی از هر دو گروه را معرفی نمی‌کنند.
ازسوی دیگر، اگر چه عنوان کلی کتاب نفوذ در عصر پهلوی بوده اما پژوهشگر محترم، نفوذ را تنها محدود به نفوذ برخی ‌کشورها مانند انگلیس، آمریکا و اسرائیل کرده و از نفوذ برخی ‌کشورهای دیگر مانند نفوذ شوروی، به عنوان نمونه در پرونده سرلشگر مقربی، یا نفوذ برخی‌ نیروهای مذهبی در ساختار نظامی ارتش، مانند حضور شهید سرلشگر قرنی ‌یا نفوذ نظامی و فرهنگی برخی‌ کشورهای عربی مانند عراق و مصر در ایران دوران شاهنشاهی غفلت کرده است. موضوعاتی که حتی شاه نیز در برخی سخنان خویش به آن اشاره کرده بود و این نفوذ را آن‌چنان گسترده می‌دانست که قیامی ملی و مردمی در 15 خرداد را به جمال عبدالناصر منسوب کرد!‌
   
فقدان فهرست اعلام 
علاوه بر این نکته اساسی، مهم‌ترین نقص این کتاب تاریخی825صفحه‌ای، نداشتن فهرست‌های اشخاص و اماکن برای دسترسی آسان محققان به مطالب است، به گونه‌ای که اگر کسی بخواهد دیدگاه مولفان این اثر درمورد فردی از شخصیت‌های تاریخی را بداند، چاره‌ای جز مطالعه حدود 800صفحه مطلب ندارد!! تا شاید بتواند، بخشی ازمطالب مورد نظر را در این کتاب پیدا کند.استفاده از برخی‌ منابع دست چندم وگاه بی‌ارزش درفعالیت‌های پژوهشی تاریخی مانند آثار محمود طلوعی نیز از موضوعاتی است که قابل توجه است.
   
غلط‌های نگارشی و ویرایشی 
غلط‌های فراوان ویرایشی نیز در بسیاری از صفحات کتاب دیده می‌شود که مهم‌ترین آنها، یکسان نبودن نگارش واژه‌ها، مانند نام «علی محمد» که در صفحه 448 دوبار به صورت «علیمحمد» ویک بار به صورت «علی محمد» آمده است، عدم رعایت نیم‌فاصله، استفاده از ویرگول یا نقطه ویرگول در مکان‌های نامناسب و موارد دیگر است. جالب این است که برخی‌ نکات ویرایشی که احتمالا توسط نمونه‌خوان یا مصحح برای اصلاح نوشته شده نیز عینا در متن کتاب آمده است!‌ به عنوان نمونه درصفحه 833، ردیف 88 جمله «مولف خودش نیست» در مورد کتاب دختر یتیم زندگی فرح پهلوی، یا در صفحه 837 ردیف 157 جمله «برود در ردیف سین» یا در صفحه 839 ردیف 188 جمله «براساس اسم اثر قرار گیرد».
غلط‌های املایی فراوانی در این کتاب دیده می‌شود مثلا در صفحه 31، عدد پاورقی یک وجود ندارد یا کلمه «رور» به جای کلمه «روز» در صفحه 503، کلمه «ضرور» به جای «ضروری» در صفحه 673، کلمه «تاج الموک» به جای «تاج الملوک» در صفحه 842 ردیف 82، کلمه «شواری» به جای کلمه «شورای» درص 848 ردیف 333.
در پایان نباید فراموش کرد که تدوین این مجموعه و تالیف کتابی در این حجم، نشانگر دغدغه جدی مولفان و تلاش ویژه ناشر برای نشر بوده و قطعا با پژوهش بیشتر و بازبینی محتوایی، رفع اغلاط تاریخی و تصحیح موارد نگارشی و ویرایشی و حتی طراحی مجدد صفحات و تفکیک مطالب نگاشته شده توسط مولفان و مطالب نقل شده از منابع مختلف، می‌توان شاهد کتابی موثر در روند شناسایی شبکه‌های نفوذ دردوران حکومت پهلوی بود.

سیدعلی‌اصغر حسینی - محقق و پژوهشگر