سازوکاری علیه صلح
ساختار ناکارآمد سازمان ملل و به‌ویژه شورای امنیت، گرچه همواره مورد انتقاد کشورهای مختلف بوده اما هیچ‌گاه به اندازه مقطع فعلی، خود را نشان نداده بود تا جایی که حتی صدای برخی اعضای دائم شورای امنیت هم درآمده و نسبت به این ساختار انتقاد دارند.
از ابتدای جنگ غزه تاکنون که هشت ماه می‌گذرد آمریکا سه مرتبه قطعنامه‌هایی را که برای برقراری آتش‌بس ارائه شده بود وتو کرده است و یکبار هم قطعنامه‌ای که مربوط به عضویت کامل فلسطین در سازمان ملل بود از سوی واشنگتن وتو شد. در همین حال اکنون که برای نجات اسرائیل از باتلاق، طرحی از سوی رئیس‌جمهور آمریکا ارائه شده، واشنگتن بلافاصله این طرح را در قالب قطعنامه‌ای برای تصویب به شورای امنیت ارسال کرده است. نحوه رویکرد آمریکا به شورای امنیت این‌گونه به ذهن متبادر می‌کند که مقامات آمریکایی از شورای امنیت صرفا به‌عنوان ابزاری برای تحقق اهداف خود و متحدان‌شان استفاده می‌کنند و کوچک‌ترین اهمیتی به وظیفه‌های اصلی این نهاد نمی‌دهند.
اصلی‌ترین نقطه ضعف شورای امنیت
مهم‌ترین انتقادات به ساختار سازمان ملل و شورای امنیت، پیرامون حق وتو است که عملا باعث قفل‌شدن فعالیت‌های این نهاد بین‌المللی در بزنگاه‌های مهم شده و سازمان ملل را در مهم‌ترین وظیفه خود یعنی تحقق صلح و حفاظت از آن، ناکام گذاشته است.
در ساختار شورای امنیت، حق وتو برای کشورهای دائم این شورا به رسمیت شناخته‌شده تا راهکاری برای جلوگیری از بحث‌های طولانی و جلسات بدون نتیجه باشد اما نگاهی به گذشته و عملکرد این شورا در چند دهه گذشته، نشان می‌دهد استفاده از این حق باعث شده که هرگاه دارندگان حق وتو در منازعات بین‌المللی ذی‌نفع باشند، عملا شورای امنیت و سازمان ملل نمی‌تواند در فیصله دادن به این نزاع‌ها، نقش موثری ایفا کند و به‌جای این‌که عاملی برای حفظ صلح و امنیت بین‌المللی باشد به سازوکاری برای مدیریت منازعات و مخاصمات بین‌المللی به نفع اهداف کشورهای عضو این شورا بدل شده است.
تلاش برای افزایش وزن کشورهای غربی
در گذشته، اغلب انتقادهایی که از ساختار سازمان ملل و شورای امنیت صورت می‌گرفت از ناحیه کشورهایی بود که خارج از دایره بلوک‌بندی‌های رایج قدرت بودند اما دو جنگ غزه و اوکراین در مقطع فعلی باعث شده که حتی دارندگان حق وتو نیز نسبت به ناعادلانه بودن آن اعتراض کنند چراکه می‌بینند راه را بر تحقق منافع آنها بسته است؛ به‌ویژه در جنگ اوکراین که کشورهای غربی در مقابل روسیه در یک جبهه واحد ایستاده‌اند، تحمل وتوی قطعنامه‌های ضدروسی برای‌شان سخت است و بارها از عملکرد مسکو در این زمینه انتقاد کرده‌اند.البته این دسته از معترضان به حق وتو و ساختار شورای امنیت، نگاه حق‌گرایانه‌ای در این زمینه ندارند و به‌دنبال عادلانه‌شدن ساختار و حذف حق وتو نیستند، بلکه به‌دنبال محدود‌‌‌شدن حق کشورهایی نظیر روسیه یا افزایش وزن کشورهایی هستند که در مقابل مسکو صف‌بندی کرده‌اند. درهمین زمینه می‌توان به مواضع کشور فرانسه اشاره کرد که خودش از دارندگان حق وتو در شورای امنیت است. چند هفته قبل بود که مشاور حقوقی نمایندگی دائم فرانسه در سازمان ملل متحد اعلام کرد در مواجهه با بحران‌ها و درگیری‌ها، فرانسه نسبت به استفاده روزافزون از وتو که از پایان جنگ سرد به سطوح بی‌سابقه‌ای رسیده، متأسف است.دیارا دیم لابیی، مشاور حقوقی نمایندگی دائم فرانسه در سازمان ملل متحد عنوان کردکه ۱۱وتو در۱۲ماه گذشته درمورد پیش‌نویس قطعنامه‌ها به مسدود شدن کمک شورای امنیت منجر شده است. وی با اشاره به افزایش استفاده از وتو در بحران‌ها و درگیری‌ها، تأسف خود را در این‌باره ابراز کرد و افزود: فرانسه معتقد است که حق وتو یک امتیاز نیست، بلکه یک مسئولیت خاص برای اعضای دائمی محسوب می‌شود. فرانسه با این روحیه است که از سال ۱۹۴۵ فقط ۱۸بار از حق وتو استفاده کرده و اکنون ۳۰ سالی می‌شود که از آن استفاده نکرده است.مشاور حقوقی فرانسه در سازمان ملل تاکید کرد: برای تقویت سیستم امنیت جمعی، باید شورای امنیت را به‌طور گسترده‌تر اصلاح کنیم.
انتقاد عفو بین‌الملل
سازمان عفو بین‌الملل هم چندی قبل برای نخستین‌بار در گزارشی رسمی نسبت به رویکرد پنج کشور دارنده حق وتو در شورای امنیت سازمان ملل (روسیه، آمریکا، چین، فرانسه و انگلیس) در پیچیده‌تر‌‌‌کردن بحران‌های بین‌المللی اعتراض کرده و خواستار نادیده گرفتن این حق انحصاری شده است. سلیل شتی، دبیرکل عفو بین‌الملل در گزارش خود درباره وضعیت حقوق بشر در جهان در سال گذشته گفته است که شورای امنیت سازمان ملل به نحوی رقت‌آور در حمایت از غیرنظامیان گرفتار در مناطق درگیری مسلحانه شکست خورده‌است.او پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل را متهم کرده است که در مواردی به جای حمایت از حقوق بشر از جمله حقوق غیرنظامیان در مناطق درگیری نظامی، از حق وتو برای پیشبرد منافع و پیگیری اهداف سیاسی خود بهره‌برداری کرده‌اند. این سازمان توصیه کرده است که اعضای دائم شورای امنیت ــ آمریکا، انگلیس، چین، روسیه و فرانسه ــ در رأی‌گیری پیرامون قطعنامه‌هایی راجع به برخورد سازمان ملل متحد با کشتار جمعی و نسل‌کشی حق وتوی خود را نادیده بگیرند.
فلج شدن سازمان ملل
در روزهای گذشته و با گسترش جنایات اسرائیل در رفح و در شرایطی که آمریکا به استفاده از حق وتو در شورای امنیت، متوقف کردن این جنایات را غیرممکن کرده است، اعتراضات به ساختار معیوب سازمان ملل و شورای امنیت بار دیگر اوج گرفته و حتی برخی مقامات اروپایی نیز در این زمینه اعتراض کرده‌اند.جوزپ بورل، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا چند روز قبل از انفعال سازمان ملل درباره غزه انتقاد و تاکید کرد که حق وتو، سیستم این سازمان را فلج کرده است.وی با بیان این‌که جنگ غزه بزرگ‌ترین مسأله اخلاقی در حال حاضر به‌شمار می‌آید به تصمیمات شورای امنیت سازمان ملل انتقاد کرد و گفت حق وتو باعث ادامه‌دار شدن درگیری‌ها شده است.بورل تصریح کرد، آنچه در خاورمیانه در حال رخ دادن است، ما را در برابر آزمون نظم جهانی براساس قوانین بین‌المللی و نهادها قرار داده است.اشاره بورل به وتوی قطعنامه‌های پیشنهادی در شورای امنیت برای آتش‌بس در غزه از سوی آمریکاست.آمریکا تاکنون چهار قطعنامه برای توقف جنگ در غزه را وتو کرده و باعث انفعال شورای امنیت درباره تشدید درگیری‌ها در غزه شده است.
اصلی‌ترین نقطه ضعف شورای امنیت
مهم‌ترین انتقادات به ساختار سازمان ملل و شورای امنیت، پیرامون حق وتو است که عملا باعث قفل‌شدن فعالیت‌های این نهاد بین‌المللی در بزنگاه‌های مهم شده و سازمان ملل را در مهم‌ترین وظیفه خود یعنی تحقق صلح و حفاظت از آن، ناکام گذاشته است.
در ساختار شورای امنیت، حق وتو برای کشورهای دائم این شورا به رسمیت شناخته‌شده تا راهکاری برای جلوگیری از بحث‌های طولانی و جلسات بدون نتیجه باشد اما نگاهی به گذشته و عملکرد این شورا در چند دهه گذشته، نشان می‌دهد استفاده از این حق باعث شده که هرگاه دارندگان حق وتو در منازعات بین‌المللی ذی‌نفع باشند، عملا شورای امنیت و سازمان ملل نمی‌تواند در فیصله دادن به این نزاع‌ها، نقش موثری ایفا کند و به‌جای این‌که عاملی برای حفظ صلح و امنیت بین‌المللی باشد به سازوکاری برای مدیریت منازعات و مخاصمات بین‌المللی به نفع اهداف کشورهای عضو این شورا بدل شده است.
تلاش برای افزایش وزن کشورهای غربی
در گذشته، اغلب انتقادهایی که از ساختار سازمان ملل و شورای امنیت صورت می‌گرفت از ناحیه کشورهایی بود که خارج از دایره بلوک‌بندی‌های رایج قدرت بودند اما دو جنگ غزه و اوکراین در مقطع فعلی باعث شده که حتی دارندگان حق وتو نیز نسبت به ناعادلانه بودن آن اعتراض کنند چراکه می‌بینند راه را بر تحقق منافع آنها بسته است؛ به‌ویژه در جنگ اوکراین که کشورهای غربی در مقابل روسیه در یک جبهه واحد ایستاده‌اند، تحمل وتوی قطعنامه‌های ضدروسی برای‌شان سخت است و بارها از عملکرد مسکو در این زمینه انتقاد کرده‌اند.البته این دسته از معترضان به حق وتو و ساختار شورای امنیت، نگاه حق‌گرایانه‌ای در این زمینه ندارند و به‌دنبال عادلانه‌شدن ساختار و حذف حق وتو نیستند، بلکه به‌دنبال محدود‌‌‌شدن حق کشورهایی نظیر روسیه یا افزایش وزن کشورهایی هستند که در مقابل مسکو صف‌بندی کرده‌اند. درهمین زمینه می‌توان به مواضع کشور فرانسه اشاره کرد که خودش از دارندگان حق وتو در شورای امنیت است. چند هفته قبل بود که مشاور حقوقی نمایندگی دائم فرانسه در سازمان ملل متحد اعلام کرد در مواجهه با بحران‌ها و درگیری‌ها، فرانسه نسبت به استفاده روزافزون از وتو که از پایان جنگ سرد به سطوح بی‌سابقه‌ای رسیده، متأسف است.دیارا دیم لابیی، مشاور حقوقی نمایندگی دائم فرانسه در سازمان ملل متحد عنوان کردکه ۱۱وتو در۱۲ماه گذشته درمورد پیش‌نویس قطعنامه‌ها به مسدود شدن کمک شورای امنیت منجر شده است. وی با اشاره به افزایش استفاده از وتو در بحران‌ها و درگیری‌ها، تأسف خود را در این‌باره ابراز کرد و افزود: فرانسه معتقد است که حق وتو یک امتیاز نیست، بلکه یک مسئولیت خاص برای اعضای دائمی محسوب می‌شود. فرانسه با این روحیه است که از سال ۱۹۴۵ فقط ۱۸بار از حق وتو استفاده کرده و اکنون ۳۰ سالی می‌شود که از آن استفاده نکرده است.مشاور حقوقی فرانسه در سازمان ملل تاکید کرد: برای تقویت سیستم امنیت جمعی، باید شورای امنیت را به‌طور گسترده‌تر اصلاح کنیم.
انتقاد عفو بین‌الملل
سازمان عفو بین‌الملل هم چندی قبل برای نخستین‌بار در گزارشی رسمی نسبت به رویکرد پنج کشور دارنده حق وتو در شورای امنیت سازمان ملل (روسیه، آمریکا، چین، فرانسه و انگلیس) در پیچیده‌تر‌‌‌کردن بحران‌های بین‌المللی اعتراض کرده و خواستار نادیده گرفتن این حق انحصاری شده است. سلیل شتی، دبیرکل عفو بین‌الملل در گزارش خود درباره وضعیت حقوق بشر در جهان در سال گذشته گفته است که شورای امنیت سازمان ملل به نحوی رقت‌آور در حمایت از غیرنظامیان گرفتار در مناطق درگیری مسلحانه شکست خورده‌است.او پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل را متهم کرده است که در مواردی به جای حمایت از حقوق بشر از جمله حقوق غیرنظامیان در مناطق درگیری نظامی، از حق وتو برای پیشبرد منافع و پیگیری اهداف سیاسی خود بهره‌برداری کرده‌اند. این سازمان توصیه کرده است که اعضای دائم شورای امنیت ــ آمریکا، انگلیس، چین، روسیه و فرانسه ــ در رأی‌گیری پیرامون قطعنامه‌هایی راجع به برخورد سازمان ملل متحد با کشتار جمعی و نسل‌کشی حق وتوی خود را نادیده بگیرند.
فلج شدن سازمان ملل
در روزهای گذشته و با گسترش جنایات اسرائیل در رفح و در شرایطی که آمریکا به استفاده از حق وتو در شورای امنیت، متوقف کردن این جنایات را غیرممکن کرده است، اعتراضات به ساختار معیوب سازمان ملل و شورای امنیت بار دیگر اوج گرفته و حتی برخی مقامات اروپایی نیز در این زمینه اعتراض کرده‌اند.جوزپ بورل، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا چند روز قبل از انفعال سازمان ملل درباره غزه انتقاد و تاکید کرد که حق وتو، سیستم این سازمان را فلج کرده است.وی با بیان این‌که جنگ غزه بزرگ‌ترین مسأله اخلاقی در حال حاضر به‌شمار می‌آید به تصمیمات شورای امنیت سازمان ملل انتقاد کرد و گفت حق وتو باعث ادامه‌دار شدن درگیری‌ها شده است.بورل تصریح کرد، آنچه در خاورمیانه در حال رخ دادن است، ما را در برابر آزمون نظم جهانی براساس قوانین بین‌المللی و نهادها قرار داده است.اشاره بورل به وتوی قطعنامه‌های پیشنهادی در شورای امنیت برای آتش‌بس در غزه از سوی آمریکاست.آمریکا تاکنون چهار قطعنامه برای توقف جنگ در غزه را وتو کرده و باعث انفعال شورای امنیت درباره تشدید درگیری‌ها در غزه شده است.