به صدا در آمدن آژیر بدن!
سردرد به ما چه می‌گوید؟
وقتی سر و كله‌اش پیدا میشود، زندگی آدم را به‌هم می‌ریزد مخصوصا در شرایطی كه شدتش هم زیاد باشد، حسابی دردسرساز خواهد شد. كسی را نمی‌توان پیدا كرد كه تجربه‌اش نكرده باشد، دردی ناخوشایند كه هزار و یك علت برای بروز آن می‌توان بیان كرد.
قطعا شما هم بارها دچار سردرد شده و با آن كنار آمده‌اید تا خودش برطرف شود اما همه سردردها به این راحتی‌ها از بین نمی‌روند و نباید آنها را نادیده گرفت. سردرد در واقع بیماری نیست و نشانه‌ای است كه ما را از یك مشكل داخلی در بدن آگاه می‌كند، مشكلی كه شاید ساده و به‌راحتی درمان شود یا آنقدر پیچیده باشد كه درمان آن، چندان به آسانی صورت نگیرد.
دكتر عبدالرسول صداقت، متخصص رادیولوژی و رئیس شورای سیاست‌گذاری انجمن رادیولوژی ایران، شما را با انواع سردرد و ضرورت تصویربرداری در شرایط خاص برای تشخیص دلیل آن آشنا می‌كند.
بهاره جلالوند
سردرد بیماری است؟
شاید برخی افراد تصور كنند سردرد بیماری به حساب می‌آید در حالی‌كه سردرد یك نشانه است كه به ما می‌گوید مشكلی در بدن می‌تواند وجود داشته باشد. البته سردرد همیشه نشان دهنده یك بیماری بسیار جدی نیست و دلایل زیادی در بروز آن دخیل هستند ولی تشخیص دقیق علت سردرد به ویژه در سردردهای خاص و طولانی مدت به‌عهده پزشك است.
علت‌های دیگری هم وجود دارد
دلایل بروز سردرد به استرس منتهی نمیشود و موارد دیگری چون كم خوابی، مطالعه زیاد، كار كردن بیش از اندازه با تلفن همراه، كامپیوتر یا دیدن طولانی مدت تلویزیون نیز می‌توانند در بروز سردرد نقش داشته باشد. حتی گرسنگی در برخی افراد می‌تواند باعث بروز سردرد شود و در ماه مبارك رمضان، افرادی هستند كه در روزهای اول به‌دلیل عدم تطبیق بدن با شرایط جدید و گرسنگی دچار سردردمی‌شوند و به مرور وضعیت‌شان بهبود پیدا می‌كند. دسته دیگری از سردردها، سردردهای میگرنی است كه علت اصلی ایجاد آنها تقریبا نامشخص است، به همین دلیل درمان این نوع از سردردها نیز پیچیده‌تر خواهد شد.
رابطه سردرد با چشم، گوش و عضله!
آن دسته از افرادی كه به مشكلات بینایی به ویژه آستیگماتیسم دچار هستند و از عینك مناسب استفاده نمی‌كنند، می‌توانند به سردرد دچار شوند. علاوه بر این، گاهی عفونت گوش نیز در ابتلا به سردرد نقش دارد. یكی دیگر از دلایلی كه می‌تواند به سردرد منجر شود، گرفتگی و مشكلات عضلات گردن است، این نوع سردرد بیشتر پشت سر را درگیر می‌كند. گاهی علت بروز سردرد، مرتبط با ساختمان محوطه دهان و دندان است. برای مثال، درد دندان و درد در ناحیه حلق و حنجره می‌تواند به بروز سردرد منجر شود. دلایل بروز سردرد به این موارد خلاصه نمیشود و بسیار گسترده است.
سردردهای بسیار جدی
سردرد به دلایل دیگری چون ضربه به سر (تروما)، تصادفات، شكستگی استخوان جمجمه و خونریزی داخل مغز نیز می‌تواند به وجود بیاید. علاوه بر این، تومور داخل مغز نیز می‌تواند فشار داخل جمجمه را بالا ببرد و باعث سردرد شود. چنانچه مشكلاتی در ساختمان اطراف جمجمه مانند سینوس‌ها به وجود بیاید، باز هم احتمال بروز سردردهای شدید وجود دارد. سینوزیت از علل شایع سردرد، به ویژه در فصل پاییز و زمستان محسوب میشود.
سردردهای ناشی از استرس
سردرد در سراسر جهان بسیار شایع است و همه افراد حداقل یك‌بار در طول عمر خود آن را تجربه می‌كنند. این‌كه سردرد به چه دلیل ایجاد میشود، سوالی است كه پاسخ به آن می‌تواند بسیار گسترده باشد ولی به‌طور كلی، برای سردرد چند عامل را می‌توان مد نظر قرار داد. یكی از دلایل سردرد، به استرس‌هایی كه در طول روز همراه افراد هستند، برمی‌گردد كه این نوع سردرد در افراد ساكن شهرهای بزرگ بیشتر دیده میشود چون محل زندگی و سبك زندگی این دسته از افراد به گونه‌ای است كه می‌تواند احتمال بروز این نوع سردرد را افزایش بدهد.
گاهی فرد هنگام خوابیدن به دلیل استرس و خواب‌های آشفته‌ای كه می‌بیند دچار سردرد میشود و بعد از بیدار شدن از خواب، سردرد همچنان همراه فرد است. سردردهایی كه در خواب یا بیداری به دلیل استرس بروز كند، سردردهای تنشی یا عصبی نام دارد.
وقت تصویربرداری است؟
پزشكان نباید فردی را كه دچار سردرد بدون عامل خاص (ضربه و...)، است سریعا به مراكز تصویربرداری ارجاع بدهند و معاینات باید با دقت بیشتری صورت بگیرد.
تقریبا از حدود هر صد بیماری كه برای سردرد به مراكز تصویربرداری ارجاع داده میشود، 90 نفر از آنها سی.تی.اسكن (CT scan ) و ام.آر.آی (MRI) طبیعی دارند. ارجاع برای تصویربرداری باید در مواقعی صورت بگیرد كه علت مشخصی برای سردرد تشخیص داده نشده باشد، ضمن این‌كه معاینه دقیق برای بیمار انجام شود. علاوه بر این، به‌رغم درمان مناسب، سردرد بهبود نیافته و به اصطلاح سردرد مقاوم به درمان باشد. اما در سایر موارد سردرد، مانند ضربه به سر به ویژه در تصادفات (حتی در شرایطی كه سردرد مطرح نباشد، تصویربرداری باید انجام شود)، ابتلا به سرطان پروستات، ریه یا پستان باید حتما تصویربرداری انجام شود. چنانچه سردرد در بیماران نقص سیستم ایمنی و بیماران كلیوی بروز كند، برای تصویربرداری ارجاع داده خواهند شد. همچنین در بیماران مبتلا به ایدز یا آن دسته از افرادی كه همراه با سردرد دچار اختلال در بینایی هستند و دو‌بینی دارند، تصویربرداری ضروری است.
چنانچه در معاینه علائمی چون دردگردن به همراه سردرد وجود داشته باشد، ممكن است تصویربرداری از این ناحیه به همراه تصویربرداری از مغز هم انجام شود البته در برخی موارد هر دو تصویربرداری الزامی ندارد كه تشخیص آن به‌عهده پزشك است.
تصویربرداری ترس ندارد
فردی كه دچار سردرد میشود باید عواملی را كه می‌تواند در بروز سردرد نقش داشته باشد، شناسایی كند. برای مثال، استفاده بیش از حد از تلفن همراه در كودكان می‌تواند دلیلی برای ابتلا به سردرد آنها باشد و با حذف عامل به وجود آورنده، سردرد از بین خواهد رفت. اگر سردرد با برطرف‌كردن عوامل احتمالی به‌وجود آورنده آن (گرسنگی، استرس و...) از بین نرود، باید برای بررسی در وهله اول به پزشك عمومی مراجعه كرد تا در صورت لزوم فرد به متخصص ارجاع داده شود.
در صورتی‌كه تصویربرداری بنا بر هر دلیل ضروری تشخیص داده شود جای هیچ نگرانی نیست، چون امروزه تصویربرداری‌ها با مجهزترین دستگاه‌ها و با تمهیداتی خاص انجام میشود. در ام.آر.آی هیچ اشعه‌ای به بدن تابانده نمیشود و تزریق ماده حاجب در صورت لزوم نگران‌كننده نیست. سی.تی.اسكن با اشعه انجام میشود ولی اشعه خطری برای فرد ندارد به ویژه این‌كه قرار نیست فرد دائما در معرض این اشعه قرار بگیرد. تصویربرداری برای بیماران كلیوی، مبتلایان به دیابت و سایر بیماران با تمهیدات خاصی انجام میشود. همچنین سی‌تی‌اسكن برای خانم‌های باردار تا جای ممكن به بعد از بارداری موكول میشود. ام.آر.آی نیز در صورت ضرورت، بعد از سه ماهه اول بارداری صورت می‌گیرد و چنانچه اجبار برای تزریق ماده حاجب وجود داشته باشد، انجام این كار به بعد از بارداری موكول خواهد شد مگر در مواردی كه جان مادر تهدید شود.
شاید برخی افراد تصور كنند سردرد بیماری به حساب می‌آید در حالی‌كه سردرد یك نشانه است كه به ما می‌گوید مشكلی در بدن می‌تواند وجود داشته باشد. البته سردرد همیشه نشان دهنده یك بیماری بسیار جدی نیست و دلایل زیادی در بروز آن دخیل هستند ولی تشخیص دقیق علت سردرد به ویژه در سردردهای خاص و طولانی مدت به‌عهده پزشك است.
علت‌های دیگری هم وجود دارد
دلایل بروز سردرد به استرس منتهی نمیشود و موارد دیگری چون كم خوابی، مطالعه زیاد، كار كردن بیش از اندازه با تلفن همراه، كامپیوتر یا دیدن طولانی مدت تلویزیون نیز می‌توانند در بروز سردرد نقش داشته باشد. حتی گرسنگی در برخی افراد می‌تواند باعث بروز سردرد شود و در ماه مبارك رمضان، افرادی هستند كه در روزهای اول به‌دلیل عدم تطبیق بدن با شرایط جدید و گرسنگی دچار سردردمی‌شوند و به مرور وضعیت‌شان بهبود پیدا می‌كند. دسته دیگری از سردردها، سردردهای میگرنی است كه علت اصلی ایجاد آنها تقریبا نامشخص است، به همین دلیل درمان این نوع از سردردها نیز پیچیده‌تر خواهد شد.
رابطه سردرد با چشم، گوش و عضله!
آن دسته از افرادی كه به مشكلات بینایی به ویژه آستیگماتیسم دچار هستند و از عینك مناسب استفاده نمی‌كنند، می‌توانند به سردرد دچار شوند. علاوه بر این، گاهی عفونت گوش نیز در ابتلا به سردرد نقش دارد. یكی دیگر از دلایلی كه می‌تواند به سردرد منجر شود، گرفتگی و مشكلات عضلات گردن است، این نوع سردرد بیشتر پشت سر را درگیر می‌كند. گاهی علت بروز سردرد، مرتبط با ساختمان محوطه دهان و دندان است. برای مثال، درد دندان و درد در ناحیه حلق و حنجره می‌تواند به بروز سردرد منجر شود. دلایل بروز سردرد به این موارد خلاصه نمیشود و بسیار گسترده است.
سردردهای بسیار جدی
سردرد به دلایل دیگری چون ضربه به سر (تروما)، تصادفات، شكستگی استخوان جمجمه و خونریزی داخل مغز نیز می‌تواند به وجود بیاید. علاوه بر این، تومور داخل مغز نیز می‌تواند فشار داخل جمجمه را بالا ببرد و باعث سردرد شود. چنانچه مشكلاتی در ساختمان اطراف جمجمه مانند سینوس‌ها به وجود بیاید، باز هم احتمال بروز سردردهای شدید وجود دارد. سینوزیت از علل شایع سردرد، به ویژه در فصل پاییز و زمستان محسوب میشود.
سردردهای ناشی از استرس
سردرد در سراسر جهان بسیار شایع است و همه افراد حداقل یك‌بار در طول عمر خود آن را تجربه می‌كنند. این‌كه سردرد به چه دلیل ایجاد میشود، سوالی است كه پاسخ به آن می‌تواند بسیار گسترده باشد ولی به‌طور كلی، برای سردرد چند عامل را می‌توان مد نظر قرار داد. یكی از دلایل سردرد، به استرس‌هایی كه در طول روز همراه افراد هستند، برمی‌گردد كه این نوع سردرد در افراد ساكن شهرهای بزرگ بیشتر دیده میشود چون محل زندگی و سبك زندگی این دسته از افراد به گونه‌ای است كه می‌تواند احتمال بروز این نوع سردرد را افزایش بدهد.
گاهی فرد هنگام خوابیدن به دلیل استرس و خواب‌های آشفته‌ای كه می‌بیند دچار سردرد میشود و بعد از بیدار شدن از خواب، سردرد همچنان همراه فرد است. سردردهایی كه در خواب یا بیداری به دلیل استرس بروز كند، سردردهای تنشی یا عصبی نام دارد.
وقت تصویربرداری است؟
پزشكان نباید فردی را كه دچار سردرد بدون عامل خاص (ضربه و...)، است سریعا به مراكز تصویربرداری ارجاع بدهند و معاینات باید با دقت بیشتری صورت بگیرد.
تقریبا از حدود هر صد بیماری كه برای سردرد به مراكز تصویربرداری ارجاع داده میشود، 90 نفر از آنها سی.تی.اسكن (CT scan ) و ام.آر.آی (MRI) طبیعی دارند. ارجاع برای تصویربرداری باید در مواقعی صورت بگیرد كه علت مشخصی برای سردرد تشخیص داده نشده باشد، ضمن این‌كه معاینه دقیق برای بیمار انجام شود. علاوه بر این، به‌رغم درمان مناسب، سردرد بهبود نیافته و به اصطلاح سردرد مقاوم به درمان باشد. اما در سایر موارد سردرد، مانند ضربه به سر به ویژه در تصادفات (حتی در شرایطی كه سردرد مطرح نباشد، تصویربرداری باید انجام شود)، ابتلا به سرطان پروستات، ریه یا پستان باید حتما تصویربرداری انجام شود. چنانچه سردرد در بیماران نقص سیستم ایمنی و بیماران كلیوی بروز كند، برای تصویربرداری ارجاع داده خواهند شد. همچنین در بیماران مبتلا به ایدز یا آن دسته از افرادی كه همراه با سردرد دچار اختلال در بینایی هستند و دو‌بینی دارند، تصویربرداری ضروری است.
چنانچه در معاینه علائمی چون دردگردن به همراه سردرد وجود داشته باشد، ممكن است تصویربرداری از این ناحیه به همراه تصویربرداری از مغز هم انجام شود البته در برخی موارد هر دو تصویربرداری الزامی ندارد كه تشخیص آن به‌عهده پزشك است.
تصویربرداری ترس ندارد
فردی كه دچار سردرد میشود باید عواملی را كه می‌تواند در بروز سردرد نقش داشته باشد، شناسایی كند. برای مثال، استفاده بیش از حد از تلفن همراه در كودكان می‌تواند دلیلی برای ابتلا به سردرد آنها باشد و با حذف عامل به وجود آورنده، سردرد از بین خواهد رفت. اگر سردرد با برطرف‌كردن عوامل احتمالی به‌وجود آورنده آن (گرسنگی، استرس و...) از بین نرود، باید برای بررسی در وهله اول به پزشك عمومی مراجعه كرد تا در صورت لزوم فرد به متخصص ارجاع داده شود.
در صورتی‌كه تصویربرداری بنا بر هر دلیل ضروری تشخیص داده شود جای هیچ نگرانی نیست، چون امروزه تصویربرداری‌ها با مجهزترین دستگاه‌ها و با تمهیداتی خاص انجام میشود. در ام.آر.آی هیچ اشعه‌ای به بدن تابانده نمیشود و تزریق ماده حاجب در صورت لزوم نگران‌كننده نیست. سی.تی.اسكن با اشعه انجام میشود ولی اشعه خطری برای فرد ندارد به ویژه این‌كه قرار نیست فرد دائما در معرض این اشعه قرار بگیرد. تصویربرداری برای بیماران كلیوی، مبتلایان به دیابت و سایر بیماران با تمهیدات خاصی انجام میشود. همچنین سی‌تی‌اسكن برای خانم‌های باردار تا جای ممكن به بعد از بارداری موكول میشود. ام.آر.آی نیز در صورت ضرورت، بعد از سه ماهه اول بارداری صورت می‌گیرد و چنانچه اجبار برای تزریق ماده حاجب وجود داشته باشد، انجام این كار به بعد از بارداری موكول خواهد شد مگر در مواردی كه جان مادر تهدید شود.