مروری بر تاكیدهای پی در پی رهبر انقلاب درباره اهمیت پاسداری از زبان فارسی
دغدغه زبان
آنقدر تكرار شده كه دیگر نیازی به تكرار ما نباشد. كافی است برای درك میزان اهمیت قضیه بروید در همین پایگاه اینترنتی خامنه‌ای دات آی آر و عبارت «زبان فارسی» را در بخش جست‌وجوی صفحه اول وارد كنید تا 34 صفحه نتایج فقط در زیرحوزه بیانات برای شما ردیف شود. این حجم از نتایج به اندازه كافی عجیب هست.
این‌که یک شخصیت سیاسی که در عین حال یک فقیه و عالم دینی هم محسوب می‌شود این‌همه در طول این سال‌ها بر زبان فارسی تاکید کرده است. این را بگذارید كنار این قضیه كه این شخصیت سیاسی در عین حال یك فقیه و عالم دینی هم هست. به عبارتی این تصور پیش می‌آید كه طبعا چنین فردی باید با زبان عربی بیشتر مانوس داشته باشد.
در این گزارش دغدغه‌های رهبر انقلاب را درباره اهمیت زبان فارسی مرور كرده‌ایم. شخصیتی كه البته بعد فرهنگی‌اش زیر سایه جایگاه سیاسی‌اش رفته و كمتر مورد توجه قرار گرفته است.
«یك وقت یك نخست‌وزیر عرب‌زبان، در زمان ریاست‌جمهوری بنده آمده بود ملاقات؛ یادم نیست رئیس‌جمهور بود یا نخست‌وزیر؛ وزیر خارجه‌اش هم كنارش نشسته بود. با من عربی صحبت می‌كرد، خواست یك جمله را بگوید، مفهومش را نتوانست در عربی پیدا كند!
هرچه فكر كرد، دید یادش نمی‌آید. از وزیر خارجه‌اش به فرانسوی پرسید معنای این چه می‌شود؟ وزیر خارجه هم آن مفهوم را به لغت فرانسوی و عربی معادلش را به رئیس گفت. آن وقت ایشان به من گفت!
جالب اینجاست كه من به‌عنوان مخاطب او كه زبانم هم عربی نبود، آن معادل را می‌دانستم و برایم سخت نبود! من فارسی زبان بودم و آن آقا لغت عربی خودش را بلد نبود و از راه لغت‌معنی فرانسوی ـ عربی، از وزیر خارجه‌اش پرسید!
توی دلم گفتم بیخود نیست این‌قدر بدبختید ؛ زبان خودتان را هم بلد نیستید؛ در حالی كه رئیس كشورش بود!» این حرف‌های 21 سال قبل آیت‌ا... خامنه‌ای در جمعی از مسؤولان كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان زده بود. دیداری كه تقریبا یك سوم آن درباره زبان فارسی و اهمیت حفظ و ضرورت آن صحبت شده است. صحبت‌ها و حرف‌ها و دیدگاه‌هایی كه هنوز هم خواندنی است.
اسفند 1377
حتی الان هم هنوز بین خیلی از افراد و حتی چهره‌های فرهنگی و فكری ما بحث ایرانی بودن و اسلامی بودن داغ است و خط تمایز جدی وجود دارد. در چنین دعوایی اولین اتفاقی كه می‌افتد ذبح شدن زبان فارسی به نفع فرهنگ ثانوی است. جالب است كه در نگاه رهبری، زبان فارسی علاوه بر این‌كه یكی از شاخصه‌های هویتی و ملی مردم ایران محسوب می‌شود، اما در عین حال، حامل معارف تمدن اسلامی هم هست. این دیدگاه را بگذارید كنار دیدگاهی كه با ادعای تعظیم به معارف اسلامی، سهمی برای زبان فارسی قائل نمی‌شوند.
شاید مرور دیدگاه‌های ایشان در دیدار با اعضای دومین مجمع بین‌المللی زبان فارسی در اسفند 1377 جالب باشد: «زبان فارسی توانسته است در ایران، بیشترین تلاش را برای گسترش و تحكیم اسلام انجام دهد. اسلام، به زبان عربی وارد ایران شد؛ اما به زبان فارسی ترویج پیدا كرد و در طول قرن‌های متمادی بیشترین معارف اسلامی و سخنان حكمت آموز به وسیله ایرانیان فارسی زبان در میان ملت‌ها انتشار یافت، بنابراین زبان فارسی در این بخش از جهان از حقوق واضحی در جهت گسترش اسلام و فرهنگ و تمدن بشری برخوردار است... اكنون زبان فارسی بهترین حامل و رسانه برای معارف، افكار، نوآوری و تمدن عمیق اسلامی محسوب می‌شود و بر این اساس وظیفه ما در قبال زبان فارسی بسیار سنگین است.»
آذر 1370
بخشی از انتقادات رهبر انقلاب درباره كم‌لطفی به زبان فارسی صریحا به سازمان صدا و سیما اشاره دارد. شاید بد نباشد كه سوزنی هم به همكاران‌مان در رسانه ملی بزنیم. آیت‌ا... خامنه‌ای در آذرماه 1370 در دیدار اعضای شورای‌عالی ویرایش زبان فارسی سازمان صدا و سیما هم به نكات جالبی اشاره كرده است. هرچند 28 سال از آن روز می‌گذرد اما انگار هنوز تازه و خواندنی است. لابه‌لای حرف‌ها اشارات و نقدهای تندی هم از همان زمان به بعضی برنامه‌های رادیو و تلویزیون داشته‌اند:
«مسأله زبان در رادیو و تلویزیون، مسأله بسیار مهمی است. البته اول خبر است؛ لیكن از خبر كه بگذریم، این برنامه‌های زنده هم كه پخش می‌شود، همین‌طور است؛ مثل همین برنامه روزنه كه شما گفتید، یا آن برنامه عصرانه، یا آن برنامه سلام صبح بخیر كه خیلی هم شنونده دارد. آیا شما برنامه سلام صبح بخیر را می‌شنوید یا نه؟ وقتی آدم این برنامه را می‌شنود، واقعا دلش خون می‌شود!
حرف‌هایی می‌زنند و تعبیراتی به كار می‌برند كه آدم واقعا غصه‌اش می‌شود! باید كاری كرد، باید فكری كرد، باید معیارهایی گذاشت. آن جوانی كه آنجا نشسته و دارد برنامه اجرا می‌كند هم تقصیری ندارد؛ او همه وسع خودش را دارد مصرف می‌كند؛ باید به او وسع و توان و سواد داد. ان‌شاءا... همه اینها باید اصلاح بشود، تا بتوانیم زبان را عرضه بكنیم.»
اردیبهشت 1375
حالا البته درست است كه ما بحث خودانتقادی را در صداوسیما باز كردیم، ولی جالب است بدانید كه در بحث زبان، حفظ و پاسداری از آن اقشار مختلفی مورد خطاب هستند؛ از فرهنگستان زبان فارسی گرفته تا مطبوعات و نخبگان و استادان دانشگاه. مثلا به این صحبت‌ها كه در اردیبهشت 1375 و در جمع تعدادی از مدیران و مسؤولان مطبوعات كشور ایراد شده، توجه كنید: «كاغذی كه شما در هیأت روزنامه یا مجله به دست خواننده می‌دهید، برای او زبان معیار می‌شود. این را چگونه می‌خواهید تهیه كنید؟ آن وقت ناله سر می‌دهیم كه زبان فارسی چنین و چنان شد! مگر نه این‌كه از مطبوعات باید زبان فارسی را درست كرد؟ مطبوعات، از این جهت از صدا و سیما مهم‌تر است.
من البته راجع به زبان فارسی، سال‌هاست كه با صدا و سیما بحث و بگو مگو دارم؛ برای این‌كه در آن زمینه پیشرفت كنند؛ كارهایی بكنند و اشكالات را بر طرف سازند.
اما روزنامه‌ها، از این جهت از صدا و سیما مهم‌ترند. چون مخاطبان آن رسانه، در زمینه زبان فارسی و نكات و ظرایف زبانی و دستوری، فقط از طریق گوش ارتباط دارند و مواردی كه عنوان می‌شود، لحظه‌ای و گذراست. امّا مطبوعات در خانه و كاشانه ما برای مدت‌ها می‌مانند؛ افراد متعدّدی آن را می‌خوانند و در آن تعمّق می‌كنند.»
مرداد 1392
حالا شاید برایتان سؤال شود مثلا استادان دانشگاه یا یك استاد رشته فنی و برق و مكانیك یا فلسفه و حقوق و پزشكی این وسط چه ربطی به زبان فارسی و پاسداری از آن دارند؟ شاید بهترین پاسخ به این سؤال، درخواستی باشد كه مرداد 1392 آیت‌ا... خامنه‌ای از استادان دانشگاه داشته‌اند: «از پیشرفت علمی در كشور برای گسترش و نفوذ زبان فارسی استفاده شود. اهمیت زبان ملی یك كشور برای خیلی‌ها هنوز دانسته و شناخته نیست. زبان فارسی باید گسترش پیدا كند. باید نفوذ فرهنگی زبان فارسی در سطح جهان روزبه‌روز بیشتر شود. فارسی بنویسید، فارسی واژه‌سازی كنید و اصطلاح ایجاد كنید. كاری كنیم كه در آینده، آن كسانی كه از پیشرفت‌های علمی كشور ما استفاده می‌كنند، ناچار شوند بروند زبان فارسی را یاد بگیرند. این افتخاری نیست كه ما بگوییم حتما زبان علمی كشور ما فلان زبان خارجی است. زبان فارسی این‌قدر ظرفیت و گنجایش دارد كه دقیق‌ترین و ظریف‌ترین علوم و دانش‌ها می‌توانند با این زبان بیان شوند. ما زبان پرظرفیتی داریم. كمااین‌كه بعضی از كشورهای اروپایی هم نگذاشتند زبان انگلیسی تبدیل شود به زبان علمی آنها ـ مثل فرانسه، مثل آلمان ـ اینها زبان خودشان را به عنوان زبان علمی در دانشگاه‌هایشان حفظ كردند. مسأله زبان، مسأله بسیار مهمی است؛ واقعاً احتیاج دارد به این كه حمیت به‌خرج دهید.»
بازگشت به خویشتن
مرور همین چند بند شاید تا حدی مشخص كرده باشد كه چرا جست‌وجوی عبارت زبان فارسی در پایگاه اینترنتی خامنه‌ای دات آی آر، مخاطب را با این حجم از نتایج روبه‌رو می‌كند. در نگاه شخصیت سیاسی سوژه این گزارش كه از قضا یك عالم و فقیه دینی هم هست، زبان فارسی فقط یك زبان و هویت ملی نیست.
محمل و گاهواره‌ای است كه یك تمدن، فكر و جهان‌بینی را با همه عظمت در خود جای داده است. فقیه و عالم و شخصیت سیاسی سوژه گزارش ما، پاسداری از این محمل را با پاسداری از این تمدن و فكر و جهان‌بینی یكسان می‌دانند.
هرچه فكر كرد، دید یادش نمی‌آید. از وزیر خارجه‌اش به فرانسوی پرسید معنای این چه می‌شود؟ وزیر خارجه هم آن مفهوم را به لغت فرانسوی و عربی معادلش را به رئیس گفت. آن وقت ایشان به من گفت!
جالب اینجاست كه من به‌عنوان مخاطب او كه زبانم هم عربی نبود، آن معادل را می‌دانستم و برایم سخت نبود! من فارسی زبان بودم و آن آقا لغت عربی خودش را بلد نبود و از راه لغت‌معنی فرانسوی ـ عربی، از وزیر خارجه‌اش پرسید!
توی دلم گفتم بیخود نیست این‌قدر بدبختید ؛ زبان خودتان را هم بلد نیستید؛ در حالی كه رئیس كشورش بود!» این حرف‌های 21 سال قبل آیت‌ا... خامنه‌ای در جمعی از مسؤولان كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان زده بود. دیداری كه تقریبا یك سوم آن درباره زبان فارسی و اهمیت حفظ و ضرورت آن صحبت شده است. صحبت‌ها و حرف‌ها و دیدگاه‌هایی كه هنوز هم خواندنی است.
اسفند 1377
حتی الان هم هنوز بین خیلی از افراد و حتی چهره‌های فرهنگی و فكری ما بحث ایرانی بودن و اسلامی بودن داغ است و خط تمایز جدی وجود دارد. در چنین دعوایی اولین اتفاقی كه می‌افتد ذبح شدن زبان فارسی به نفع فرهنگ ثانوی است. جالب است كه در نگاه رهبری، زبان فارسی علاوه بر این‌كه یكی از شاخصه‌های هویتی و ملی مردم ایران محسوب می‌شود، اما در عین حال، حامل معارف تمدن اسلامی هم هست. این دیدگاه را بگذارید كنار دیدگاهی كه با ادعای تعظیم به معارف اسلامی، سهمی برای زبان فارسی قائل نمی‌شوند.
شاید مرور دیدگاه‌های ایشان در دیدار با اعضای دومین مجمع بین‌المللی زبان فارسی در اسفند 1377 جالب باشد: «زبان فارسی توانسته است در ایران، بیشترین تلاش را برای گسترش و تحكیم اسلام انجام دهد. اسلام، به زبان عربی وارد ایران شد؛ اما به زبان فارسی ترویج پیدا كرد و در طول قرن‌های متمادی بیشترین معارف اسلامی و سخنان حكمت آموز به وسیله ایرانیان فارسی زبان در میان ملت‌ها انتشار یافت، بنابراین زبان فارسی در این بخش از جهان از حقوق واضحی در جهت گسترش اسلام و فرهنگ و تمدن بشری برخوردار است... اكنون زبان فارسی بهترین حامل و رسانه برای معارف، افكار، نوآوری و تمدن عمیق اسلامی محسوب می‌شود و بر این اساس وظیفه ما در قبال زبان فارسی بسیار سنگین است.»
آذر 1370
بخشی از انتقادات رهبر انقلاب درباره كم‌لطفی به زبان فارسی صریحا به سازمان صدا و سیما اشاره دارد. شاید بد نباشد كه سوزنی هم به همكاران‌مان در رسانه ملی بزنیم. آیت‌ا... خامنه‌ای در آذرماه 1370 در دیدار اعضای شورای‌عالی ویرایش زبان فارسی سازمان صدا و سیما هم به نكات جالبی اشاره كرده است. هرچند 28 سال از آن روز می‌گذرد اما انگار هنوز تازه و خواندنی است. لابه‌لای حرف‌ها اشارات و نقدهای تندی هم از همان زمان به بعضی برنامه‌های رادیو و تلویزیون داشته‌اند:
«مسأله زبان در رادیو و تلویزیون، مسأله بسیار مهمی است. البته اول خبر است؛ لیكن از خبر كه بگذریم، این برنامه‌های زنده هم كه پخش می‌شود، همین‌طور است؛ مثل همین برنامه روزنه كه شما گفتید، یا آن برنامه عصرانه، یا آن برنامه سلام صبح بخیر كه خیلی هم شنونده دارد. آیا شما برنامه سلام صبح بخیر را می‌شنوید یا نه؟ وقتی آدم این برنامه را می‌شنود، واقعا دلش خون می‌شود!
حرف‌هایی می‌زنند و تعبیراتی به كار می‌برند كه آدم واقعا غصه‌اش می‌شود! باید كاری كرد، باید فكری كرد، باید معیارهایی گذاشت. آن جوانی كه آنجا نشسته و دارد برنامه اجرا می‌كند هم تقصیری ندارد؛ او همه وسع خودش را دارد مصرف می‌كند؛ باید به او وسع و توان و سواد داد. ان‌شاءا... همه اینها باید اصلاح بشود، تا بتوانیم زبان را عرضه بكنیم.»
اردیبهشت 1375
حالا البته درست است كه ما بحث خودانتقادی را در صداوسیما باز كردیم، ولی جالب است بدانید كه در بحث زبان، حفظ و پاسداری از آن اقشار مختلفی مورد خطاب هستند؛ از فرهنگستان زبان فارسی گرفته تا مطبوعات و نخبگان و استادان دانشگاه. مثلا به این صحبت‌ها كه در اردیبهشت 1375 و در جمع تعدادی از مدیران و مسؤولان مطبوعات كشور ایراد شده، توجه كنید: «كاغذی كه شما در هیأت روزنامه یا مجله به دست خواننده می‌دهید، برای او زبان معیار می‌شود. این را چگونه می‌خواهید تهیه كنید؟ آن وقت ناله سر می‌دهیم كه زبان فارسی چنین و چنان شد! مگر نه این‌كه از مطبوعات باید زبان فارسی را درست كرد؟ مطبوعات، از این جهت از صدا و سیما مهم‌تر است.
من البته راجع به زبان فارسی، سال‌هاست كه با صدا و سیما بحث و بگو مگو دارم؛ برای این‌كه در آن زمینه پیشرفت كنند؛ كارهایی بكنند و اشكالات را بر طرف سازند.
اما روزنامه‌ها، از این جهت از صدا و سیما مهم‌ترند. چون مخاطبان آن رسانه، در زمینه زبان فارسی و نكات و ظرایف زبانی و دستوری، فقط از طریق گوش ارتباط دارند و مواردی كه عنوان می‌شود، لحظه‌ای و گذراست. امّا مطبوعات در خانه و كاشانه ما برای مدت‌ها می‌مانند؛ افراد متعدّدی آن را می‌خوانند و در آن تعمّق می‌كنند.»
مرداد 1392
حالا شاید برایتان سؤال شود مثلا استادان دانشگاه یا یك استاد رشته فنی و برق و مكانیك یا فلسفه و حقوق و پزشكی این وسط چه ربطی به زبان فارسی و پاسداری از آن دارند؟ شاید بهترین پاسخ به این سؤال، درخواستی باشد كه مرداد 1392 آیت‌ا... خامنه‌ای از استادان دانشگاه داشته‌اند: «از پیشرفت علمی در كشور برای گسترش و نفوذ زبان فارسی استفاده شود. اهمیت زبان ملی یك كشور برای خیلی‌ها هنوز دانسته و شناخته نیست. زبان فارسی باید گسترش پیدا كند. باید نفوذ فرهنگی زبان فارسی در سطح جهان روزبه‌روز بیشتر شود. فارسی بنویسید، فارسی واژه‌سازی كنید و اصطلاح ایجاد كنید. كاری كنیم كه در آینده، آن كسانی كه از پیشرفت‌های علمی كشور ما استفاده می‌كنند، ناچار شوند بروند زبان فارسی را یاد بگیرند. این افتخاری نیست كه ما بگوییم حتما زبان علمی كشور ما فلان زبان خارجی است. زبان فارسی این‌قدر ظرفیت و گنجایش دارد كه دقیق‌ترین و ظریف‌ترین علوم و دانش‌ها می‌توانند با این زبان بیان شوند. ما زبان پرظرفیتی داریم. كمااین‌كه بعضی از كشورهای اروپایی هم نگذاشتند زبان انگلیسی تبدیل شود به زبان علمی آنها ـ مثل فرانسه، مثل آلمان ـ اینها زبان خودشان را به عنوان زبان علمی در دانشگاه‌هایشان حفظ كردند. مسأله زبان، مسأله بسیار مهمی است؛ واقعاً احتیاج دارد به این كه حمیت به‌خرج دهید.»
بازگشت به خویشتن
مرور همین چند بند شاید تا حدی مشخص كرده باشد كه چرا جست‌وجوی عبارت زبان فارسی در پایگاه اینترنتی خامنه‌ای دات آی آر، مخاطب را با این حجم از نتایج روبه‌رو می‌كند. در نگاه شخصیت سیاسی سوژه این گزارش كه از قضا یك عالم و فقیه دینی هم هست، زبان فارسی فقط یك زبان و هویت ملی نیست.
محمل و گاهواره‌ای است كه یك تمدن، فكر و جهان‌بینی را با همه عظمت در خود جای داده است. فقیه و عالم و شخصیت سیاسی سوژه گزارش ما، پاسداری از این محمل را با پاسداری از این تمدن و فكر و جهان‌بینی یكسان می‌دانند.