بررسی نقش اقدامات دولت در احیای دریاچه ارومیه با توجه به بارش‌های اخیر
چه كسی دریاچه را زنده کرد؟
به كویر می‌مانست، به همان اندازه هول انگیز، یك پهنه خشك، مثل كف دست صاف و پرچین و شكن. دریاچه ارومیه از آسمان سال‌ها این شكلی بود، اوایل كه دریاچه داشت كم كم خشك می‌شد البته نه، ولی دهه 80 كه به آخرش رسید و دهه 90 سررسید نگین آبی آذربایجان شد یك تكه زمین خشك، یك نمكزار و هم آلود كه قلبت تند تند می‌زد وقتی سوار هواپیما از فراز آسمان بارها چشمت می‌افتاد به دریاچه‌ای كه نبود، به زشتی پهن شده در بسترش، به ساحل نشینان سال‌های نه چندان دور كه فقط آه می‌كشیدند و به هكتارها باغ میوه كه رخ به رخ شده بودند با این همه نمك ِ ویلان و سرگردان.
ارومیه آن‌قدر آب رفت كه عده‌ای گفتند داستان دریاچه آرال است كه تكرار می‌شود، گفتند خداحافظ ارومیه و نوشتند سلام سونامی و توفان نمك و اضافه كردند خداحافظ زندگی و سلام مهاجرت. نگرانی‌ها كه به اوج رسید ستاد احیای دریاچه ارومیه تشكیل شد، سال 92 بود، ستادی در دولت یازدهم.
این ستاد می‌خواست همه غلط‌هایی را كه در برخورد با دریاچه شده، پاك كند و جایش دیكته درست را بنویسد. می‌خواست ساخت پل در وسط دریاچه را كه آن را به دو بخش شمالی وجنوبی تقسیم كرده، ساخت خاكریزی 15 كیلومتری كه ارومیه را در جهت شرقی غربی به دو نیم كرده، ساخت حداقل 25 سد بزرگ روی رودخانه‌های اصلی حوضه دریاچه ارومیه و توسعه بی بند و بار كشاورزی و شهرنشینی درآن حوالی را رفع و رجوع كند تا ارومیه دوباره بشود ارومیه.
ستاد احیا همیشه گفته در این پنج سال و اندی كه از آمدنش می‌گذرد، خیلی ازغلط‌ها را تصحیح كرده و خیلی كارها كرده تا نگذارد ارومیه بمیرد. حتی رئیس‌جمهور هم بارها براین تلاش‌ها صحه گذاشته و تثبیت دریاچه را از بزرگ‌ترین دستاوردهای دولتش خوانده، از دو روز پیش هم كه به آذربایجان غربی سفر كرده در مراسم گشایش سد سیلوه پیرانشهر و بهره‌برداری ازطرح‌های توسعه منابع آب و خاك نواحی مرزی باز هم همین مضمون را تكرار كرده و گفته است خوشحالیم حال دریاچه ارومیه خوب است.
حال ارومیه كه خوب باشد حال همه مردم ایران خوب است، اما آیا واقعا حال دریاچه خوب است، آیا واقعا احیا رخ داده و این
جان گرفتن‌های دریاچه دائمی است یا بازهم كار بارش‌هاست كه ارومیه را هم مثل خیلی جاهای دیگر، مثل خیلی از تالاب‌های به نفس افتاده ایران جان بخشیده؟
مرور یك عكس
یادمان نرود فروردین سه سال پیش را كه هنوزمعصومه ابتكار رئیس سازمان حفاظت محیط زیست بود و در دیدار نوروزی اعضای هیات دولت عكسی از دریاچه ارومیه و بازگشت فلامینگوها به این دریاچه را نشان رئیس جمهور داد و
خوش خبری كرد كه دریاچه احیا شده است. خیلی‌ها به ابتكار خرده گرفتند عكسی را كه نشان داده قدیمی است و مربوط به امروز دریاچه نیست، ولی عكاسی كه این عكس را ثبت كرده بود گواهی داد عكس درست است و انكار نشدنی، نتیجه نیز این شد كه دریاچه زیبای آذربایجان نفسش بالا آمده و به زودی همانی می‌شود كه بود.
اما پس از این اتفاق، ایران دوباره به خشكسالی خورد و حال ارومیه دوباره وخیم شد، دوباره تراز آب دریاچه پایین آمد و وحشت كانون نمك شدن ارومیه و نیست شدن زندگی‌های آن اطراف به جان مردم افتاد؛ ارومیه احیا نشده بود، ماجرا این بود.
آنچه ستاد احیا كرد و نكرد
دیروز كه ابرهای خوشگل بهاری داشتند آسمان تهران را با رگبارهای تند می‌شستند، سایت شركت سهامی آب منطقه‌ای آذربایجان غربی هم نشان می‌داد وسعت دریاچه ارومیه 3262 كیلومتر، تراز سطح آبش 1271 متر و حجم آب موجود درآن 3/5 میلیارد مترمكعب است، یعنی اوضاع لااقل نسبت به سال 97 بهتر است كه وسعت دریاچه 2379 كیلومتر بود و حجم آب موجود درآن 2/2 میلیارد مترمكعب.
ستاد احیای دریاچه ارومیه دراین چند سال همیشه همین نظر را داشته و همواره به این آمارها استناد كرده تا جایی كه فروردین امسال فرهاد سرخوش، رئیس دفتر استانی ستاد احیا درگفت‌وگو با ایرنا از افزایش
36 سانتی متری تراز آب دریاچه درمقایسه با مدت مشابه پارسال خبر داد و گفت دریاچه‌ای كه ترازش سالانه به‌طورمتوسط 40 سانتی‌متر كم می‌شد با برنامه ریزی و تخصیص اعتبار از خطرخشك شدن جسته است. او روز سه‌شنبه نیز در جریان بهره‌برداری از كانال 5/22 كیلومتری كه آب سد سیلوه را به دریاچه ارومیه می‌برد نیز حرف‌های مشابهی زد و گفت این كانال در عین حال كه آب كشاورزی2600 هكتار از اراضی كشاورزی جلدیان و سروكانی را تامین می‌كند هر سال نیز بیش از95 میلیون مترمكعب آب به پیكر نگین آبی آذربایجان می‌ریزد. این طرح‌های انتقال آب و لایروبی رودخانه‌هایی همچون گدارِ 17 كیلومتری نیز از اقداماتی است كه ستاد احیا آنها را به بالا آمدن سطح آب دریاچه ارومیه ربط می‌دهد و آن را عامل احیای این دریاچه می‌داند.
بسیاری از كارشناسان اما نظر دیگری دارند و همه چیز را تا این حد خوب و امیدواركننده نمی‌دانند. آنها حال ارومیه را که این روزها بهتر ازسال‌های گذشته به نظر می‌رسد، به بارندگی‌های خوب امسال نسبت می‌دهند و درباره این كه این حال نسبتا خوب دائمی باشد و نتیجه تدبیر ستاد احیا، تردید دارند.
تردیدها جدی است
حجت میان آبادی، پژوهشگر دیپلماسی آب و استادیار دانشكده كشاورزی دانشگاه تربیت مدرس را خیلی‌ها می‌شناسند كه صاحب‌نظرحوزه آب است. او درگفت‌وگو با جام‌جم ابتدا سنگش را وا می‌كند كه باید بررسی كرد این شوكی كه این روزها به دریاچه ارومیه وارد شده آیا حاصل از بارندگی‌هاست یا ناشی از اقدامات دولت. می‌گوید پس اول باید اثبات كرد دریاچه احیا شده كه اگر احیا شده باشد در تابستان خشك، دیگر باره نباید حال دریاچه وخیم شود. او اما متعجب است از این كه امروز حرف از احیای دریاچه ارومیه وسط می‌آید در حالی كه سال پیش دبیر ستاد احیای دریاچه گفته بود احیایی در كار نیست چون هم بارندگی‌ها كم است و هم بودجه‌ای در كار نیست. محمد درویش، دبیرسیاست محیط‌زیست درمركز بررسی‌های راهبردی نهاد ریاست جمهوری نیز ترجیح می‌دهد به مساله احیای دریاچه ارومیه چندان خوشبین نباشد و برای هر تفسیری نگاهش به آسمان باشد. او به ما می‌گوید وضعیت دریاچه تا پاییز 96 بسیار نگران‌كننده بود، اما بعد از این كه در سال آبی 97-96 در حالی كه همه كشور درگیرخشكسالی بود، حوضه آبریز دریاچه ارومیه 44 تا 46 درصد میانگین بارش‌های 50 سال گذشته را دریافت كرد، توانست از خشكی كامل نجات یابد.
او می‌گوید: امسال در سراسر كشور ترسالی اتفاق افتاده و وضعیت حوضه آبریز دریاچه ارومیه از لحاظ ریزش‌های آسمانی بهتر از حوضه‌های دیگر است، بنابراین اكنون دو سال است كه این حوضه آبریز ترسالی را تجربه می‌كند و این باعث شده تراز آبی‌اش در 12سال گذشته بی‌سابقه باشد.
درویش یك «اما» به جمله‌اش اضافه می‌كند و ادامه می‌دهد كه اگر فقط میزان بارانی را كه مستقیما به سطح 500 هزار هكتاری دریاچه ریخته است، حساب كنیم، به رقمی بین 5/2 تا سه میلیارد متر مكعب می‌رسیم یعنی عملا میزان بسیار كمی آب از حوضه آبریز دریاچه ارومیه وارد این دریاچه شده كه می‌توان نتیجه گرفت فعالیت‌های ستاد احیای دریاچه ارومیه در این زمینه كم‌اثر بوده و نه تنها كم‌اثر بوده بلكه وسعت چغندركاری، باغ‌های سیب و دیگر مزارع كشاورزی اطراف دریاچه كه قرار بود كمتر شود نیز افزایش یافته است. در واقع خلاصه حرف‌های درویش این است كه اگر بارندگی‌های خوب در دو سال متوالی نبود، عملا هیچ اتفاق مثبتی در دریاچه ارومیه رخ نمی‌داد و برای این كه بیش از اندازه بدبین قلمداد نشود، می‌گوید باید صبر كرد و دید اگر سال آینده، میزان بارندگی‌ها نرمال شود، باز هم وضع دریاچه ارومیه خوب می‌ماند یا خیر.
احیای ناپایدار، موضوعی است كه این كارشناسان از آن هراس دارند، یك احیای موقتی و شكننده كه در واقع احیا نیست ولی به احیا تعبیر می‌شود. داستان دریاچه ارومیه به غایت پیچیده است، آن‌قدر كه با مصلحت‌اندیشی و سیاسی‌كاری مشكلش حل نمی‌شود، غلط‌های رخ داده در آن نیز آن‌قدر زیاد است كه پاك شدنشان وقت می‌برد و همت می‌خواهد؛ مخصوصا سدهایی كه روی رودخانه‌های اصلی حوضه آبریز دریاچه ارومیه علم شده‌اند؛ آمند، بافتان، گادوش‌آباد، ینگجه، قلعه‌چای، هفت‌چشمه، علویان، لیلان، سنجاق، مهاباد، حسنلو، چپرآباد، شهرچای، نازلو، زولا و ...
این ستاد می‌خواست همه غلط‌هایی را كه در برخورد با دریاچه شده، پاك كند و جایش دیكته درست را بنویسد. می‌خواست ساخت پل در وسط دریاچه را كه آن را به دو بخش شمالی وجنوبی تقسیم كرده، ساخت خاكریزی 15 كیلومتری كه ارومیه را در جهت شرقی غربی به دو نیم كرده، ساخت حداقل 25 سد بزرگ روی رودخانه‌های اصلی حوضه دریاچه ارومیه و توسعه بی بند و بار كشاورزی و شهرنشینی درآن حوالی را رفع و رجوع كند تا ارومیه دوباره بشود ارومیه.
ستاد احیا همیشه گفته در این پنج سال و اندی كه از آمدنش می‌گذرد، خیلی ازغلط‌ها را تصحیح كرده و خیلی كارها كرده تا نگذارد ارومیه بمیرد. حتی رئیس‌جمهور هم بارها براین تلاش‌ها صحه گذاشته و تثبیت دریاچه را از بزرگ‌ترین دستاوردهای دولتش خوانده، از دو روز پیش هم كه به آذربایجان غربی سفر كرده در مراسم گشایش سد سیلوه پیرانشهر و بهره‌برداری ازطرح‌های توسعه منابع آب و خاك نواحی مرزی باز هم همین مضمون را تكرار كرده و گفته است خوشحالیم حال دریاچه ارومیه خوب است.
حال ارومیه كه خوب باشد حال همه مردم ایران خوب است، اما آیا واقعا حال دریاچه خوب است، آیا واقعا احیا رخ داده و این
جان گرفتن‌های دریاچه دائمی است یا بازهم كار بارش‌هاست كه ارومیه را هم مثل خیلی جاهای دیگر، مثل خیلی از تالاب‌های به نفس افتاده ایران جان بخشیده؟
مرور یك عكس
یادمان نرود فروردین سه سال پیش را كه هنوزمعصومه ابتكار رئیس سازمان حفاظت محیط زیست بود و در دیدار نوروزی اعضای هیات دولت عكسی از دریاچه ارومیه و بازگشت فلامینگوها به این دریاچه را نشان رئیس جمهور داد و
خوش خبری كرد كه دریاچه احیا شده است. خیلی‌ها به ابتكار خرده گرفتند عكسی را كه نشان داده قدیمی است و مربوط به امروز دریاچه نیست، ولی عكاسی كه این عكس را ثبت كرده بود گواهی داد عكس درست است و انكار نشدنی، نتیجه نیز این شد كه دریاچه زیبای آذربایجان نفسش بالا آمده و به زودی همانی می‌شود كه بود.
اما پس از این اتفاق، ایران دوباره به خشكسالی خورد و حال ارومیه دوباره وخیم شد، دوباره تراز آب دریاچه پایین آمد و وحشت كانون نمك شدن ارومیه و نیست شدن زندگی‌های آن اطراف به جان مردم افتاد؛ ارومیه احیا نشده بود، ماجرا این بود.
آنچه ستاد احیا كرد و نكرد
دیروز كه ابرهای خوشگل بهاری داشتند آسمان تهران را با رگبارهای تند می‌شستند، سایت شركت سهامی آب منطقه‌ای آذربایجان غربی هم نشان می‌داد وسعت دریاچه ارومیه 3262 كیلومتر، تراز سطح آبش 1271 متر و حجم آب موجود درآن 3/5 میلیارد مترمكعب است، یعنی اوضاع لااقل نسبت به سال 97 بهتر است كه وسعت دریاچه 2379 كیلومتر بود و حجم آب موجود درآن 2/2 میلیارد مترمكعب.
ستاد احیای دریاچه ارومیه دراین چند سال همیشه همین نظر را داشته و همواره به این آمارها استناد كرده تا جایی كه فروردین امسال فرهاد سرخوش، رئیس دفتر استانی ستاد احیا درگفت‌وگو با ایرنا از افزایش
36 سانتی متری تراز آب دریاچه درمقایسه با مدت مشابه پارسال خبر داد و گفت دریاچه‌ای كه ترازش سالانه به‌طورمتوسط 40 سانتی‌متر كم می‌شد با برنامه ریزی و تخصیص اعتبار از خطرخشك شدن جسته است. او روز سه‌شنبه نیز در جریان بهره‌برداری از كانال 5/22 كیلومتری كه آب سد سیلوه را به دریاچه ارومیه می‌برد نیز حرف‌های مشابهی زد و گفت این كانال در عین حال كه آب كشاورزی2600 هكتار از اراضی كشاورزی جلدیان و سروكانی را تامین می‌كند هر سال نیز بیش از95 میلیون مترمكعب آب به پیكر نگین آبی آذربایجان می‌ریزد. این طرح‌های انتقال آب و لایروبی رودخانه‌هایی همچون گدارِ 17 كیلومتری نیز از اقداماتی است كه ستاد احیا آنها را به بالا آمدن سطح آب دریاچه ارومیه ربط می‌دهد و آن را عامل احیای این دریاچه می‌داند.
بسیاری از كارشناسان اما نظر دیگری دارند و همه چیز را تا این حد خوب و امیدواركننده نمی‌دانند. آنها حال ارومیه را که این روزها بهتر ازسال‌های گذشته به نظر می‌رسد، به بارندگی‌های خوب امسال نسبت می‌دهند و درباره این كه این حال نسبتا خوب دائمی باشد و نتیجه تدبیر ستاد احیا، تردید دارند.
تردیدها جدی است
حجت میان آبادی، پژوهشگر دیپلماسی آب و استادیار دانشكده كشاورزی دانشگاه تربیت مدرس را خیلی‌ها می‌شناسند كه صاحب‌نظرحوزه آب است. او درگفت‌وگو با جام‌جم ابتدا سنگش را وا می‌كند كه باید بررسی كرد این شوكی كه این روزها به دریاچه ارومیه وارد شده آیا حاصل از بارندگی‌هاست یا ناشی از اقدامات دولت. می‌گوید پس اول باید اثبات كرد دریاچه احیا شده كه اگر احیا شده باشد در تابستان خشك، دیگر باره نباید حال دریاچه وخیم شود. او اما متعجب است از این كه امروز حرف از احیای دریاچه ارومیه وسط می‌آید در حالی كه سال پیش دبیر ستاد احیای دریاچه گفته بود احیایی در كار نیست چون هم بارندگی‌ها كم است و هم بودجه‌ای در كار نیست. محمد درویش، دبیرسیاست محیط‌زیست درمركز بررسی‌های راهبردی نهاد ریاست جمهوری نیز ترجیح می‌دهد به مساله احیای دریاچه ارومیه چندان خوشبین نباشد و برای هر تفسیری نگاهش به آسمان باشد. او به ما می‌گوید وضعیت دریاچه تا پاییز 96 بسیار نگران‌كننده بود، اما بعد از این كه در سال آبی 97-96 در حالی كه همه كشور درگیرخشكسالی بود، حوضه آبریز دریاچه ارومیه 44 تا 46 درصد میانگین بارش‌های 50 سال گذشته را دریافت كرد، توانست از خشكی كامل نجات یابد.
او می‌گوید: امسال در سراسر كشور ترسالی اتفاق افتاده و وضعیت حوضه آبریز دریاچه ارومیه از لحاظ ریزش‌های آسمانی بهتر از حوضه‌های دیگر است، بنابراین اكنون دو سال است كه این حوضه آبریز ترسالی را تجربه می‌كند و این باعث شده تراز آبی‌اش در 12سال گذشته بی‌سابقه باشد.
درویش یك «اما» به جمله‌اش اضافه می‌كند و ادامه می‌دهد كه اگر فقط میزان بارانی را كه مستقیما به سطح 500 هزار هكتاری دریاچه ریخته است، حساب كنیم، به رقمی بین 5/2 تا سه میلیارد متر مكعب می‌رسیم یعنی عملا میزان بسیار كمی آب از حوضه آبریز دریاچه ارومیه وارد این دریاچه شده كه می‌توان نتیجه گرفت فعالیت‌های ستاد احیای دریاچه ارومیه در این زمینه كم‌اثر بوده و نه تنها كم‌اثر بوده بلكه وسعت چغندركاری، باغ‌های سیب و دیگر مزارع كشاورزی اطراف دریاچه كه قرار بود كمتر شود نیز افزایش یافته است. در واقع خلاصه حرف‌های درویش این است كه اگر بارندگی‌های خوب در دو سال متوالی نبود، عملا هیچ اتفاق مثبتی در دریاچه ارومیه رخ نمی‌داد و برای این كه بیش از اندازه بدبین قلمداد نشود، می‌گوید باید صبر كرد و دید اگر سال آینده، میزان بارندگی‌ها نرمال شود، باز هم وضع دریاچه ارومیه خوب می‌ماند یا خیر.
احیای ناپایدار، موضوعی است كه این كارشناسان از آن هراس دارند، یك احیای موقتی و شكننده كه در واقع احیا نیست ولی به احیا تعبیر می‌شود. داستان دریاچه ارومیه به غایت پیچیده است، آن‌قدر كه با مصلحت‌اندیشی و سیاسی‌كاری مشكلش حل نمی‌شود، غلط‌های رخ داده در آن نیز آن‌قدر زیاد است كه پاك شدنشان وقت می‌برد و همت می‌خواهد؛ مخصوصا سدهایی كه روی رودخانه‌های اصلی حوضه آبریز دریاچه ارومیه علم شده‌اند؛ آمند، بافتان، گادوش‌آباد، ینگجه، قلعه‌چای، هفت‌چشمه، علویان، لیلان، سنجاق، مهاباد، حسنلو، چپرآباد، شهرچای، نازلو، زولا و ...