روستاها، قلب تپنده امنیت غذایی و توسعه پایدار
تا‌حدود یک قرن پیش روستاهای ایران سهم ۷۲درصدی از جمعیت کشور را به خود اختصاص داده بودند، رقمی که حالا به کمتر از ۲۶ درصد کاهش یافته است.این روند نگران‌کننده نه‌تنها تعادل جمعیتی را برهم زده بلکه امنیت غذایی، تولیدات کشاورزی و الگوی توسعه پایدار را با تهدیدی جدی مواجه کرده است.
براساس آخرین آمارها، بیش از ۳۱ هزار روستا یعنی نزدیک به ۵۰ درصد مناطق روستایی، متروکه شده‌اند و استان‌های شمالی مانند گیلان نیز با پدیده «پیرسَرا»یی یا همان روستاهای فاقد جمعیت جوان دست‌وپنجه نرم می‌کنند.آمارها وضع بسیار هشدار‌دهنده‌ای پیدا کرده‌اند و از نرخ رشد منفی تا ناامنی غذایی خبر می‌دهند. نرخ رشد سالانه جمعیت روستایی از سال ۱۳۴۵ تا ۱۳۹۵ به منفی 0.68درصد رسیده است. پیش‌بینی می‌شود ایران تا ۲۰۵۰ در فهرست ۱۰ کشور نخست جهان با سریع‌ترین روند کاهش جمعیت روستایی قرارگیرد. ۹دهک اول روستایی با ناامنی غذایی مواجه‌اند ومتوسط فاصله درآمدی شهر و روستا در ۱۵ سال اخیر به بیش از ۹۰ درصد افزایش یافته است.تبدیل روستاها به شهرها معضلی است که گریبان استان‌ها را چسبیده است. تعداد شهرها از ۶۱۲ شهر درسال۱۳۷۵ به 1243 شهر در سال ۱۳۹۵ رسیده که به گفته مسئولان، این سیاست «آفتی برای کشور» محسوب می‌شود.شاید از دلایل تبدیل روستاها به شهرها مهم‌ترین مورد، فقر زیرساختی و معیشتی باشد. کمبود امکانات آموزشی، بهداشتی و حمل ونقل درمناطق مرکزی، شرقی و غربی ایران موجب شده جوانان همیشه نیم‌نگاهی به شهرهاداشته باشند.وابستگی سنتی به کشاورزی و دامداری عامل دیگرعدم شکوفایی روستاهاست. درحالی‌که تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی موجب بروز بحران درکشت محصولات شده، هزینه‌های تولید هم به شدت افزایش یافته‌اند. تبدیل روستاهای مرکز بخش‌ها به شهر بدون درنظرگرفتن ظرفیت‌های اقتصادی، منجر‌به جذب مهاجران به شهرهای کوچک و متوسط شده است. همچنین تمرکز سرمایه‌گذاری‌ها و فرصت‌های شغلی در کلانشهرها و تصور غلط از رفاه شهری هم بسیاری از روستاییان را به سمت شهرها روانه کرده است. در همین راستا نمی‌توان از تغییر سبک زندگی جوانان و کاهش تمایل به فعالیت در بخش‌های کشاورزی را نادیده گرفت.
از تهدید امنیت غذایی تا بحران حاشیه‌نشینی
باوجود سهم 27.5درصدی روستاییان در تولید ناخالص ملی کشاورزی،خالی‌شدن روستاها امنیت غذایی راتضعیف می‌کند. حاشیه‌نشینی در شهرهایی مانند تهران، تبریز و مشهد به‌دلیل مهاجرت روستاییان افزایش یافته و رشد جمعیت در حریم کلانشهرها ۶ درصد است، درحالی‌که متوسط رشد کشوری 1.29درصد گزارش شده است.با این اوصاف کارشناسان معتقدند می‌توان با راهکارهای درست جلوی این روند را گرفته و به وضعیت کنونی سروسامان بخشید.
تدوین سیاست‌های حمایتی فوری اولین کاری است که دکتر غلامرضا مقدم، جامعه‌شناس روی آن تاکید دارد و می‌گوید: «سرمایه‌گذاری در زمینه زیرساخت‌های آبی، ایجاد مشاغل غیرکشاورزی و تقویت صنایع روستایی در کنار توسعه متوازن منطقه‌ای و جلوگیری از تبدیل بی‌رویه روستاها به شهر و بازتعریف سیاست‌های مهاجرتی بسیار مهم است.»
او ادامه می‌دهد: «حمایت از کشاورزی خُرد، وظیفه نهادها و سازمان‌ها و وزارتخانه است. ارائه تسهیلات کم‌بهره و بیمه‌های حمایتی برای کاهش ریسک فعالیت‌های کشاورزی نباید به بعد موکول شود.»
به‌گفته این جامعه‌شناس، ادامه این روند تا ۲۰۵۰ می‌تواند ایران را با بحران‌های عمیق‌تری از لحاظ تعادل جمعیتی، افزایش وابستگی به واردات غذایی و تشدید ناآرامی‌های اجتماعی روبه‌رو کند.
سجاد مرسلی - گروه ایران
از تهدید امنیت غذایی تا بحران حاشیه‌نشینی
باوجود سهم 27.5درصدی روستاییان در تولید ناخالص ملی کشاورزی،خالی‌شدن روستاها امنیت غذایی راتضعیف می‌کند. حاشیه‌نشینی در شهرهایی مانند تهران، تبریز و مشهد به‌دلیل مهاجرت روستاییان افزایش یافته و رشد جمعیت در حریم کلانشهرها ۶ درصد است، درحالی‌که متوسط رشد کشوری 1.29درصد گزارش شده است.با این اوصاف کارشناسان معتقدند می‌توان با راهکارهای درست جلوی این روند را گرفته و به وضعیت کنونی سروسامان بخشید.
تدوین سیاست‌های حمایتی فوری اولین کاری است که دکتر غلامرضا مقدم، جامعه‌شناس روی آن تاکید دارد و می‌گوید: «سرمایه‌گذاری در زمینه زیرساخت‌های آبی، ایجاد مشاغل غیرکشاورزی و تقویت صنایع روستایی در کنار توسعه متوازن منطقه‌ای و جلوگیری از تبدیل بی‌رویه روستاها به شهر و بازتعریف سیاست‌های مهاجرتی بسیار مهم است.»
او ادامه می‌دهد: «حمایت از کشاورزی خُرد، وظیفه نهادها و سازمان‌ها و وزارتخانه است. ارائه تسهیلات کم‌بهره و بیمه‌های حمایتی برای کاهش ریسک فعالیت‌های کشاورزی نباید به بعد موکول شود.»
به‌گفته این جامعه‌شناس، ادامه این روند تا ۲۰۵۰ می‌تواند ایران را با بحران‌های عمیق‌تری از لحاظ تعادل جمعیتی، افزایش وابستگی به واردات غذایی و تشدید ناآرامی‌های اجتماعی روبه‌رو کند.
سجاد مرسلی - گروه ایران