جهش 800 درصدی صادرات دانش‌بنیان در ۴سال
صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان در سال‌های اخیر، به‌عنوان پیشران اصلی اقتصاد مبتنی بر فناوری اهمیت چشمگیری یافته است. این شرکت‌ها با تکیه بر دانش تخصصی، نوآوری و فناوری‌های پیشرفته، محصولاتی با ارزش افزوده بالا تولید می‌کنند که توان رقابت در بازارهای جهانی را دارند.
توسعه صادرات محصولات دانش‌بنیان نه‌تنها موجب افزایش درآمدهای ارزی می‌شود بلکه نقش مهمی در ارتقای برند ملی، انتقال فناوری و ایجاد اشتغال پایدار دارد. حمایت هدفمند، شبکه‌سازی بین‌المللی و شناخت دقیق نیازهای بازارهای خارجی از عوامل کلیدی موفقیت در این حوزه به‌شمار می‌روند.
حالا آمارهای رسمی گمرکی از جهشی بی‌سابقه در تجارت خارجی شرکت‌های دانش‌بنیان حکایت دارد. میزان صادرات این شرکت‌ها در چهار سال اخیر از ۲۹۶ میلیون دلار به دو میلیارد و ۶۹۰ میلیون دلار رسیده است که رشدی نزدیک به هشت برابری را نشان می‌دهد. در مقابل، واردات نیز با رقم چهار میلیارد و ۴۳۶ میلیون دلاری، اگرچه بیشتر از صادرات است اما کارشناسان معتقدند بخش عمده‌ای از این واردات به «مواد اولیه» اختصاص دارد که در نهایت مانع از خروج ارز برای واردات محصول نهایی می‌شود. با این حال، نگاهی به جزئیات این آمار نشان می‌دهد که «تمرکزگرایی» در صادرات و «پیچیدگی پایین» محصولات، دو چالش جدی پیش روی اکوسیستم دانش‌بنیان کشور است. بخش عمده‌ای از جهش صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان در چهار سال اخیر مربوط به برخی شرکت‌های بزرگ صادراتی در سال ۱۴۰۲ بوده و کاهش نرخ رشد صادرات در سال ۱۴۰۳ گویای این مسأله است. از طرف دیگر، میزان واردات شرکت‌های دانش‌بنیان چهار میلیارد و 436 میلیون دلار بوده که نشان‌دهنده بهبود تراز تجاری دانش‌بنیان‌هاست. البته این آمار مربوط به ۱۵۱۳ شرکت واردکننده و ۴۸۹ شرکت صادرکننده است و سایر شرکت‌ها فعالیت گمرکی نداشته‌اند.
تخمین صادرات محصولات دانش‌بنیان براساس شاخص پیچیدگی محصول، رقمی معادل ۵۴۴ میلیون دلار (۲۱ درصد از کل صادرات) را در سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد. مقایسه وضعیت شرکت‌ها از رشد ۷ درصدی در میزان صادرات آنها در سال ۱۴۰۳ حکایت دارد که با توجه به سهم بالای شرکت‌های با افزایش صادرات، می‌توان آن را به رشد واقعی صادرات این شرکت‌ها نسبت داد. از طرفی، ۶۵ شرکت دانش‌بنیان نیز برای نخستین بار تجربه صادرات پیدا کرده‌اند. با این حال تدوین برنامه‌ای حمایتی برای شرکت‌های صادرات‌اولیه، همچنین رفع موانع شرکت‌هایی که از میزان صادرات آنها کاسته شده است، می‌تواند در افزایش سهم صادرات دانش‌بنیان در کشور راهگشا باشد. تحلیل آمار صادراتی نشان می‌دهد که ۸۴ درصد از مجموع صادرات دانش‌بنیان توسط ۳۶ شرکت با صادرات بالای ۱۰میلیون دلار انجام می‌شود. این در حالی است که بیشتر شرکت‌های صادراتی (حدود ۷۰ درصد)، مجموع سهمی ۳ درصدی از صادرات دانش‌بنیان دارند. براساس اطلاعات گمرکی، این آمارها صرفا مربوط به صادرات و واردات رسمی بوده و شامل صادرات و واردات غیررسمی یا واسطه‌ای و نیز صادرات خدمات‌محور نمی‌شود.
در بخش واردات، ۶۷ درصد از کل واردات دانش‌بنیان توسط ۱۱۹ شرکت صورت می‌گیرد. در مقابل، بخش عمده‌ای از شرکت‌های وارداتی (حدود ۶۵ درصد) مجموع سهمی ۶ درصدی از کل واردات دانش‌بنیان دارند. بخش قابل‌توجهی از واردات 5/4میلیارد دلاری شرکت‌های دانش‌بنیان به عنوان مواد اولیه در زنجیره ارزش تولید محصولات نهایی کاربرد داشته و علاوه بر ایجاد ارزش افزوده، موجب جلوگیری از واردات محصول نهایی و کاهش ارزبری نیز شده است. هرچند بررسی سهم دقیق این موضوع نیاز به مطالعه بیشتر دارد.شاخص پیچیدگی محصول که توسط دانشگاه هاروارد توسعه یافته، میزان پیچیدگی تولیدات کشورها را با مقیاسی بین ۳- تا ۳+ برای هرکد گمرکی می‌سنجد. محصولات با امتیاز بالاتر، به دلیل دشواری در کپی‌برداری، توسط شرکت‌های محدودتری در جهان تولید می‌شوند. تطبیق این شاخص با داده‌های گمرکی نشان می‌دهد که بخش بزرگی از صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان، محصولاتی با پیچیدگی پایین است. در مقابل، بخش زیادی از واردات دانش‌بنیان از کالاهایی با پیچیدگی بالا تشکیل شده است. با در نظر گرفتن کالاهای با امتیاز بالاتر از 0.5 به عنوان محصولات دانش‌بنیان، میزان صادرات این محصولات حدود ۵۴۴ میلیون دلار تخمین زده می‌شود که ۲۱ درصد از کل صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان را شامل می‌شود.
۸۰ درصد تجارت خارجی دانش بنیان‌ها با آسیایی‌ها
طبق این گزارش، حدود ۸۰ درصد از تجارت خارجی شرکت‌های دانش‌بنیان با کشورهای آسیایی انجام می‌شود که نیمی از آن با امارات متحده عربی و چین است. با توجه به شرایط تحریمی، به نظر می‌رسد بخش عمده‌ای از تجارت با امارات شامل صادرات مجدد محصولات از مبادی دیگر و واردات مجدد به مقاصد کشورهای غیرآسیایی است. همچنین عمده صادرات به چین نیز مربوط به دو شرکت بزرگ صادراتی در حوزه مواد شیمیایی است.
حالا آمارهای رسمی گمرکی از جهشی بی‌سابقه در تجارت خارجی شرکت‌های دانش‌بنیان حکایت دارد. میزان صادرات این شرکت‌ها در چهار سال اخیر از ۲۹۶ میلیون دلار به دو میلیارد و ۶۹۰ میلیون دلار رسیده است که رشدی نزدیک به هشت برابری را نشان می‌دهد. در مقابل، واردات نیز با رقم چهار میلیارد و ۴۳۶ میلیون دلاری، اگرچه بیشتر از صادرات است اما کارشناسان معتقدند بخش عمده‌ای از این واردات به «مواد اولیه» اختصاص دارد که در نهایت مانع از خروج ارز برای واردات محصول نهایی می‌شود. با این حال، نگاهی به جزئیات این آمار نشان می‌دهد که «تمرکزگرایی» در صادرات و «پیچیدگی پایین» محصولات، دو چالش جدی پیش روی اکوسیستم دانش‌بنیان کشور است. بخش عمده‌ای از جهش صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان در چهار سال اخیر مربوط به برخی شرکت‌های بزرگ صادراتی در سال ۱۴۰۲ بوده و کاهش نرخ رشد صادرات در سال ۱۴۰۳ گویای این مسأله است. از طرف دیگر، میزان واردات شرکت‌های دانش‌بنیان چهار میلیارد و 436 میلیون دلار بوده که نشان‌دهنده بهبود تراز تجاری دانش‌بنیان‌هاست. البته این آمار مربوط به ۱۵۱۳ شرکت واردکننده و ۴۸۹ شرکت صادرکننده است و سایر شرکت‌ها فعالیت گمرکی نداشته‌اند.
تخمین صادرات محصولات دانش‌بنیان براساس شاخص پیچیدگی محصول، رقمی معادل ۵۴۴ میلیون دلار (۲۱ درصد از کل صادرات) را در سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد. مقایسه وضعیت شرکت‌ها از رشد ۷ درصدی در میزان صادرات آنها در سال ۱۴۰۳ حکایت دارد که با توجه به سهم بالای شرکت‌های با افزایش صادرات، می‌توان آن را به رشد واقعی صادرات این شرکت‌ها نسبت داد. از طرفی، ۶۵ شرکت دانش‌بنیان نیز برای نخستین بار تجربه صادرات پیدا کرده‌اند. با این حال تدوین برنامه‌ای حمایتی برای شرکت‌های صادرات‌اولیه، همچنین رفع موانع شرکت‌هایی که از میزان صادرات آنها کاسته شده است، می‌تواند در افزایش سهم صادرات دانش‌بنیان در کشور راهگشا باشد. تحلیل آمار صادراتی نشان می‌دهد که ۸۴ درصد از مجموع صادرات دانش‌بنیان توسط ۳۶ شرکت با صادرات بالای ۱۰میلیون دلار انجام می‌شود. این در حالی است که بیشتر شرکت‌های صادراتی (حدود ۷۰ درصد)، مجموع سهمی ۳ درصدی از صادرات دانش‌بنیان دارند. براساس اطلاعات گمرکی، این آمارها صرفا مربوط به صادرات و واردات رسمی بوده و شامل صادرات و واردات غیررسمی یا واسطه‌ای و نیز صادرات خدمات‌محور نمی‌شود.
در بخش واردات، ۶۷ درصد از کل واردات دانش‌بنیان توسط ۱۱۹ شرکت صورت می‌گیرد. در مقابل، بخش عمده‌ای از شرکت‌های وارداتی (حدود ۶۵ درصد) مجموع سهمی ۶ درصدی از کل واردات دانش‌بنیان دارند. بخش قابل‌توجهی از واردات 5/4میلیارد دلاری شرکت‌های دانش‌بنیان به عنوان مواد اولیه در زنجیره ارزش تولید محصولات نهایی کاربرد داشته و علاوه بر ایجاد ارزش افزوده، موجب جلوگیری از واردات محصول نهایی و کاهش ارزبری نیز شده است. هرچند بررسی سهم دقیق این موضوع نیاز به مطالعه بیشتر دارد.شاخص پیچیدگی محصول که توسط دانشگاه هاروارد توسعه یافته، میزان پیچیدگی تولیدات کشورها را با مقیاسی بین ۳- تا ۳+ برای هرکد گمرکی می‌سنجد. محصولات با امتیاز بالاتر، به دلیل دشواری در کپی‌برداری، توسط شرکت‌های محدودتری در جهان تولید می‌شوند. تطبیق این شاخص با داده‌های گمرکی نشان می‌دهد که بخش بزرگی از صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان، محصولاتی با پیچیدگی پایین است. در مقابل، بخش زیادی از واردات دانش‌بنیان از کالاهایی با پیچیدگی بالا تشکیل شده است. با در نظر گرفتن کالاهای با امتیاز بالاتر از 0.5 به عنوان محصولات دانش‌بنیان، میزان صادرات این محصولات حدود ۵۴۴ میلیون دلار تخمین زده می‌شود که ۲۱ درصد از کل صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان را شامل می‌شود.
۸۰ درصد تجارت خارجی دانش بنیان‌ها با آسیایی‌ها
طبق این گزارش، حدود ۸۰ درصد از تجارت خارجی شرکت‌های دانش‌بنیان با کشورهای آسیایی انجام می‌شود که نیمی از آن با امارات متحده عربی و چین است. با توجه به شرایط تحریمی، به نظر می‌رسد بخش عمده‌ای از تجارت با امارات شامل صادرات مجدد محصولات از مبادی دیگر و واردات مجدد به مقاصد کشورهای غیرآسیایی است. همچنین عمده صادرات به چین نیز مربوط به دو شرکت بزرگ صادراتی در حوزه مواد شیمیایی است.