راهبردهای سیاسی حضرت امام عسکری(ع) در پاسداری از دین
ائمه اطهار(ع) برای صیانت از دین، از تدابیر و مواضع سیاسی سنجیده‌ای بهره بردند. مواضع امام علی(ع)، صلح امام حسن(ع)، قیام امام حسین(ع) در برابر معاویه و یزید، و نیز روشنگری‌های امام سجاد(ع) تا امام هادی(ع)، همگی نشانگر هوشمندی و درایت است و هرکدام به‌طور جداگانه شایسته تحقیق و تحلیل است.
امیرعلی حسنلو - پژوهشگر تاریخ اسلام
امام هادی(ع) تدابیری برای شرایط زمان خود داشت که امام عسکری(ع)نیز با تداوم آن، این مسیر را ادامه داد و این برنامه را به غایت رساند و برای آماده‌سازی شیعه به پذیرش و تحمل دوره غیبت حضرت صاحب(عج) آماده کرد. امام عسکری(ع) که به ابن‌الرضا نیز معروف بود با وجود همه این فشارها و کنترل‌ها و مراقبت‌های بیوقفه حکومت عباسی، رابطه خود را با شیعیان و نقاط شیعه، با روش‌ها و تدابیر مختلف برقرار ساخت؛ پایه‌ریزی تمدن مهدوی با تدابیر و پیش‌بینی‌های امام عسکری(ع) محقق شد و تمامیت شیعه و آینده آن به اقدامات امام بستگی داشت.
توسعه و نهادینه‌کردن شبکه‌های نمایندگی
آغاز این حرکت از دوران امام کاظم(ع) بود. سپس امام هادی(ع) گام‌های بعدی را برداشت و نهایتا امام عسکری(ع) آن را به سرانجام رساند و میراثی بی‌همتا برای شیعه در دوران غیبت به یادگار نهاد. شیوه مدیریت و ارتباط و اداره جامعه و حفظ پیروان مکتب و روحیه آنان و انسجام و به‌روز کردن باورها در هر شرایط سخت در زمان امام حسن عسکری(ع) انجام گرفت.
استفاده از ابزار مختلف برای ارسال پیام و پیک پنهان
امروزه با گسترش شبکه‌های ارتباطی، مساله ارتباط، جز کنترل سیستماتیک از سوی متولیان شبکه، مشکل چندانی ندارد. اما در زمان امام عسکری(ع)، امام برای حفظ پیروان از لو رفتن در دستگاه مخوف عباسیان و نظامیان آنان در گستره قلمرو وسیع، شگردهای بی‌همتایی داشت. او از طریق اعزام پیک‌ها و ارسال پیام‌های استتارشده در لابه‌‌لای ابزاری چون چوب و در پوشش دستفروشی، با پیروان خود ارتباط برقرار می‌ساخت و از این رهگذر مشکلات آنان را برطرف می‌کرد. در این زمینه به‌عنوان نمونه می‌توان از فعالیت‌های «ابوالادیان»، یکی از نزدیک‌ترین یاران امام یاد کرد. او نامه‌ها و پیام‌های امام را به پیروان آن حضرت می‌رساند و متقابلا نامه‌ها، سؤال‌ها، مشکلات، خمس، و دیگر وجوه ارسالی شیعیان را دریافت می‌کرد و در سامرا تحویل محضر امام عسکری(ع) می‌داد. گذشته از پیک‌ها، امام از طریق مکاتبه نیز با شیعیان ارتباط داشت و از این رهگذر آنان را زیر چتر هدایت خویش قرار می‌داد. نامهای که امام حسن عسکری(ع) به «ابن بابویه» نوشته نمونه از این نامه‌هاست.
تاسیس نمایندگی در مراکز مختلف
امام حسن عسکری(ع) نوع دیگری از ارتباط با شیعیان را از طریق فعالیت‌های مخفی نزدیک‌ترین یاران خود برقرار می‌کرد. بدین منظور، افرادی مورد اعتماد را به‌عنوان نماینده در نقاطی چون بغداد و مراکز مهم جمعیتی می‌گماشت. این نمایندگان نیز خود با افرادی در مناطق و مراکز دیگر در ارتباط بودند. از جمله این یاران، «عثمان بن سعید عمری» بود که از نزدیک‌ترین و صمیمی‌ترین اصحاب امام به‌شمار می‌رفت و زیر پوشش روغن‌فروشی فعالیت می‌کرد. شیعیان و پیروان حضرت عسکری(ع) اموال و وجوهی را که می‌خواستند به امام تحویل دهند به او می‌دادند و عثمان آنها را در ظرف‌ها و مشک‌های روغن قرار داده و به حضور امام می‌رساند.
ارتباط از طریق نمایندگانی از مردم
تماس مستقیم با امام، با فرستادن افرادی از طرف شیعیان به محضر آن حضرت، نوع دیگری از وجود ارتباط میان امام و دوستانش بود. از جعفر بن شریف جرجانی نقل شده است که گفت: به زیارت خانه خدا مشرف شدم و در سامرا خدمت امام حسن عسکری(ع) رسیدم، خواستم اموالی را که دوستان به وسیله من فرستاده بودند به آن حضرت بدهم، پیش از آن‌که بپرسم، به چه کسی بدهم امام فرمود: آنچه را همراه آوردهای به مبارک، خادم من بسپار. انعکاس تلاش‌های امام عسکری(ع) و شناخت ابعاد و نتایج آن، فراتر از گنجایش یک مقاله محدود است. امام که همواره زیر نظر و مورد حسادت عباسیان بود، با تضعیف پایه‌های حکومت، فشار بر اهل‌بیت(ع) فزونی می‌یافت. او با وجود جایگاه والای معنوی، ناگزیر در دربار حاضر می‌شد و اعلام حضور می‌کرد. سرانجام این حسادت و حصر به جایی رسید که امام حسن عسکری(ع) در نخستین روز ربیع‌الاول سال ۲۶۰ قمری مسموم شد و در هشتم همان ماه، روز جمعه، در ۲۸ سالگی به شهادت رسید و در خانه‌اش در سامرا به خاک سپرده شد. همه این روش‌های امام در حفظ موجودیت شیعه و گسترش فرهنگ و تمدن شیعی الگو شد برای علمای بعد و شاگردان معدود حضرت و نواب که در جمع مبانی علمی شیعه کوشیدند.
توسعه و نهادینه‌کردن شبکه‌های نمایندگی
آغاز این حرکت از دوران امام کاظم(ع) بود. سپس امام هادی(ع) گام‌های بعدی را برداشت و نهایتا امام عسکری(ع) آن را به سرانجام رساند و میراثی بی‌همتا برای شیعه در دوران غیبت به یادگار نهاد. شیوه مدیریت و ارتباط و اداره جامعه و حفظ پیروان مکتب و روحیه آنان و انسجام و به‌روز کردن باورها در هر شرایط سخت در زمان امام حسن عسکری(ع) انجام گرفت.
استفاده از ابزار مختلف برای ارسال پیام و پیک پنهان
امروزه با گسترش شبکه‌های ارتباطی، مساله ارتباط، جز کنترل سیستماتیک از سوی متولیان شبکه، مشکل چندانی ندارد. اما در زمان امام عسکری(ع)، امام برای حفظ پیروان از لو رفتن در دستگاه مخوف عباسیان و نظامیان آنان در گستره قلمرو وسیع، شگردهای بی‌همتایی داشت. او از طریق اعزام پیک‌ها و ارسال پیام‌های استتارشده در لابه‌‌لای ابزاری چون چوب و در پوشش دستفروشی، با پیروان خود ارتباط برقرار می‌ساخت و از این رهگذر مشکلات آنان را برطرف می‌کرد. در این زمینه به‌عنوان نمونه می‌توان از فعالیت‌های «ابوالادیان»، یکی از نزدیک‌ترین یاران امام یاد کرد. او نامه‌ها و پیام‌های امام را به پیروان آن حضرت می‌رساند و متقابلا نامه‌ها، سؤال‌ها، مشکلات، خمس، و دیگر وجوه ارسالی شیعیان را دریافت می‌کرد و در سامرا تحویل محضر امام عسکری(ع) می‌داد. گذشته از پیک‌ها، امام از طریق مکاتبه نیز با شیعیان ارتباط داشت و از این رهگذر آنان را زیر چتر هدایت خویش قرار می‌داد. نامهای که امام حسن عسکری(ع) به «ابن بابویه» نوشته نمونه از این نامه‌هاست.
تاسیس نمایندگی در مراکز مختلف
امام حسن عسکری(ع) نوع دیگری از ارتباط با شیعیان را از طریق فعالیت‌های مخفی نزدیک‌ترین یاران خود برقرار می‌کرد. بدین منظور، افرادی مورد اعتماد را به‌عنوان نماینده در نقاطی چون بغداد و مراکز مهم جمعیتی می‌گماشت. این نمایندگان نیز خود با افرادی در مناطق و مراکز دیگر در ارتباط بودند. از جمله این یاران، «عثمان بن سعید عمری» بود که از نزدیک‌ترین و صمیمی‌ترین اصحاب امام به‌شمار می‌رفت و زیر پوشش روغن‌فروشی فعالیت می‌کرد. شیعیان و پیروان حضرت عسکری(ع) اموال و وجوهی را که می‌خواستند به امام تحویل دهند به او می‌دادند و عثمان آنها را در ظرف‌ها و مشک‌های روغن قرار داده و به حضور امام می‌رساند.
ارتباط از طریق نمایندگانی از مردم
تماس مستقیم با امام، با فرستادن افرادی از طرف شیعیان به محضر آن حضرت، نوع دیگری از وجود ارتباط میان امام و دوستانش بود. از جعفر بن شریف جرجانی نقل شده است که گفت: به زیارت خانه خدا مشرف شدم و در سامرا خدمت امام حسن عسکری(ع) رسیدم، خواستم اموالی را که دوستان به وسیله من فرستاده بودند به آن حضرت بدهم، پیش از آن‌که بپرسم، به چه کسی بدهم امام فرمود: آنچه را همراه آوردهای به مبارک، خادم من بسپار. انعکاس تلاش‌های امام عسکری(ع) و شناخت ابعاد و نتایج آن، فراتر از گنجایش یک مقاله محدود است. امام که همواره زیر نظر و مورد حسادت عباسیان بود، با تضعیف پایه‌های حکومت، فشار بر اهل‌بیت(ع) فزونی می‌یافت. او با وجود جایگاه والای معنوی، ناگزیر در دربار حاضر می‌شد و اعلام حضور می‌کرد. سرانجام این حسادت و حصر به جایی رسید که امام حسن عسکری(ع) در نخستین روز ربیع‌الاول سال ۲۶۰ قمری مسموم شد و در هشتم همان ماه، روز جمعه، در ۲۸ سالگی به شهادت رسید و در خانه‌اش در سامرا به خاک سپرده شد. همه این روش‌های امام در حفظ موجودیت شیعه و گسترش فرهنگ و تمدن شیعی الگو شد برای علمای بعد و شاگردان معدود حضرت و نواب که در جمع مبانی علمی شیعه کوشیدند.