به انگیزه روز جهانی «عصای سفید»، به بررسی جهش علمی کشورمان در حوزه چشم‌پزشکی و توسعه روش‌ها برای کنترل نابینایی پرداخته‌ایم
دانش چشم‌گشای ایرانی
تا بوده همین بوده است؛ این‌که هر سال و در بیست‌وسومین روز از مهرماه و روز «عصای سفید»، صفحات رسانه‌ها و تریبون‌ها، پر می‌شود از روایت مشکلات، رنج‌ها و دغدغه‌های جامعه نابینایان! اما شاید لازم باشد برای یک‌بار هم که شده، در کنار ادای احترام به این قشر و پرداختن به چالش‌های زندگی آنها در جامعه، زاویه دیدمان را تغییر دهیم پیش از آن‌که بینایی‌مان را از دست بدهیم، سراغ پیشگیری برویم و از مرور هشدارهای پزشکی و نشانه‌های پنهانی بگوییم که گاه بدون سروصدا به پدیده نابینایی منتهی می‌شوند؛ که اگر این اتفاق بیفتد و به هر‌کدام از این زنگ‌های خطر، به‌موقع توجه کنیم، یعنی روز عصای سفید را نه‌فقط با شعار که در عمل گرامی داشته‌ایم.
نرگس خانعلی‌زاده - جام جم آنلاین
اما چه نشانه‌هایی می‌توانند هشداری جدی برای از بین رفتن سوی چشمان افراد باشند؟ این سؤالی است که متخصصان چشم در گفت‌وگو با جام‌جم به آن پاسخ می‌دهند.
درمان به‌موقع را دریابید
نشانه‌های تهدیدکننده بینایی به دو دسته آشکار و پنهان تقسیم می‌شوند؛ موضوعی که دکتر محمدرضا فرتوک‌زاده، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران، در گفت‌وگو با جام‌جم آن را تایید می‌کند و درباره نشانه‌های هشداردهنده‌ای که می‌توانند به نابینایی ختم شوند، دسته‌بندی روشنی ارائه می‌دهد: «نشانه‌ها به دو نوع آشکار و پنهان تقسیم می‌شوند؛ نوع آشکار برای بیمار قابل‌تشخیص است، اما نوع پنهان تا مراحل پیشرفته بیماری بروز نمی‌کند.» به گفته این عضو مدعو فرهنگستان علوم پزشکی، نخستین و بارزترین نمونه از علائمی که بیمار متوجه آن می‌شود، آب‌مروارید است. در این عارضه، بینایی بیمار به‌تدریج تار می‌شود و فرد با مشاهده این تغییر به پزشک مراجعه می‌کند. دکتر فرتوک‌زاده تاکید می‌کند: «این درحالی‌است که اگر بیمار برای درمان آب‌مروارید به‌موقع اقدام نکند، این روند می‌تواند در نهایت به نابینایی منجر شود.»
ضرورت بررسی مداوم چشم
در نقطه مقابل، نشانه‌هایی برای تهدید بیماری و از دست رفتن آن وجود دارد که بیمار، خودش متوجه آنها نمی‌شود؛ بارزترین مثال در این زمینه بیماری آب‌سیاه است. در واقع این‌طور که دکتر فرتوک‌زاده، به جام‌جم می‌گوید، در این بیماری، فشار داخل چشم بالا می‌رود و به‌تدریج اطراف میدان دید، یعنی دید محیطی فرد کاهش پیدا می‌کند: «از آنجا که کاهش بینایی از حاشیه میدان دید آغاز می‌شود، بیمار در ابتدا متوجه آن نیست. بیماری به‌تدریج پیشرفت می‌کند و دید محیطی را از بین می‌برد و در موارد پیشرفته ممکن است به نابینایی کامل بینجامد.» این را دکتر فرتوک‌زاده می‌گوید و معتقد است که برای مقابله با آب‌سیاه و سایر بیماری‌هایی که تشخیص از عهده فرد بر نمی‌آید، تنها یک راه پیشگیری وجود دارد و آن هم چکاپ سالانه است: «افراد بالای ۴۰ سال باید سالانه معاینه شوند، فشار چشم خود را اندازه‌گیری کنند و در صورت بالا بودن آن، درمان را جدی بگیرند.»
آن چیزی که فکرش را نمی‌کنیم!
اما جالب است بدانید که بسیاری از آسیب‌های چشمی و حتی نابینایی‌ها، ریشه در بیماری‌هایی دارند که شاید در نگاه اول هیچ ارتباطی با چشم نداشته باشند. در واقع بخشی از خطرات تهدیدکننده بینایی، از بیماری‌های عمومی بدن سرچشمه می‌گیرد. به گفته دکتر فرتوک‌زاده، برخی بیماری‌ها در ظاهر هیچ ربطی به چشم ندارند، اما می‌توانند عامل ضعف شدید بینایی یا سکته‌های چشمی شوند: «افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی، فشارخون بالا یا اختلالات دریچه‌ای قلب، بیشتر در معرض خطر آمبولی هستند. این افراد باید داروهای تجویزشده، ازجمله آسپرین یا داروهای مشابه را طبق دستور پزشک و در زمان مقرر مصرف کنند؛ در غیر این صورت خطر سکته چشمی و نابینایی در کمین آنهاست.» از نظر محمدرضا فرتوک‌زاده، فلوشیپ قرنیه، قندخون بالا هم یکی دیگر از تهدیدهای جدی شبکیه است. بیماران دیابتی که دچار آسیب شبکیه شده‌اند، باید بنا بر توصیه پزشک معالج، تزریق‌ها و لیزرهای لازم را جدی بگیرند تا از بروز نابینایی جلوگیری شود.
جهش چشم‌پزشکی ایران
یک مرورز گذرا بر تاریخ کافی است که بفهمیم در دهه‌های گذشته، بسیاری از بیماری‌های چشمی، نتیجه‌ای جز کم‌بینایی شدید یا تاریکی مطلق نداشتند. اما امروز به کمک دانش روز و فناوری‌های نوین، معادلات درمان تغییر کرده و ایران هم در این تغییرات حوزه سلامت و درمان چشم، جایگاه درخشانی به‌دست آورده است. آن‌قدر که به گفته دکتر مسیح هاشمی، متخصص چشم‌پزشکی، فلوشیپ جراحی شبکیه و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی، ایران در میان کشورهای در حال توسعه، یکی از پیشروترین‌ها در حوزه کنترل نابینایی و درمان بیماری‌های تهدیدکننده چشم به‌شمار می‌رود. دکتر هاشمی معتقد است: «بسیاری از عارضه‌هایی که در گذشته به‌سادگی بینایی انسان را می‌گرفتند، امروزه به‌طور کامل مهارپذیر شده‌اند و حتی در بسیاری از موارد به درمان قطعی می‌رسند. سرآمد این بیماری‌ها، آب‌سیاه، آب‌مروارید و آسیب‌های عروقی شبکیه و عوارض ناشی از بیماری دیابت هستند.» این دانشیار دانشگاه علوم پزشکی ایران، به دستاوردهای کشور در مدیریت و درمان بیماری آب‌سیاه توضیح می‌دهد: «امروز به لطف دستگاه‌های پیشرفته میدان بینایی‌سنجی و تصویربرداری‌های اپتیکال از عصب بینایی، کنترل فشار چشم و پایش لحظه‌به‌لحظه بیمار با دقت بسیار بالایی انجام می‌شود. در کنار داروهای خط اول درمان، انجام جراحی‌های پیشرفته نظیر فیلترینگ هم موجب شده تا سیر تخریبی بیماری مهار شود.» به گفته او، با وجود پیشرفت‌های حاصل‌شده در درمان بیماری‌های تهدیدکننده بینایی، تشخیص به‌موقع و کنترل این بیماری‌ها همچنان به معاینات دوره‌ای و پیگیری درمان از سوی بیمار وابسته است. اما از نظر این متخصص چشم، موفقیت‌های مذکور در زمینه درمان بیماری تهدیدکننده آب‌مروارید هم صدق می‌کند: «اگر در سال‌های نه‌چندان دور، جراحی آب‌مروارید نیازمند برش‌های عمیق، بخیه‌های متعدد و دوران نقاهتی دشوار بود، امروز داستان به‌کلی متفاوت است. امروز، این عمل جراحی، با ظریف‌ترین تکنیک‌ها و تنها از طریق برش‌های میکروسکوپی حدود ۲میلی‌متری و بدون نیاز به حتی یک بخیه انجام می‌شود. همچنین با به‌کارگیری و کارگذاری نسل جدید لنزهای داخل چشمی، بیمار می‌تواند بلافاصله دیدی شفاف، پایدار و کم‌نظیر به‌دست‌آورد.» و این معنای حقیقی همان پیشرفتی است که ایران را به جایگاه درخشانی در این زمینه رسانده است.
درمان به‌موقع را دریابید
نشانه‌های تهدیدکننده بینایی به دو دسته آشکار و پنهان تقسیم می‌شوند؛ موضوعی که دکتر محمدرضا فرتوک‌زاده، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران، در گفت‌وگو با جام‌جم آن را تایید می‌کند و درباره نشانه‌های هشداردهنده‌ای که می‌توانند به نابینایی ختم شوند، دسته‌بندی روشنی ارائه می‌دهد: «نشانه‌ها به دو نوع آشکار و پنهان تقسیم می‌شوند؛ نوع آشکار برای بیمار قابل‌تشخیص است، اما نوع پنهان تا مراحل پیشرفته بیماری بروز نمی‌کند.» به گفته این عضو مدعو فرهنگستان علوم پزشکی، نخستین و بارزترین نمونه از علائمی که بیمار متوجه آن می‌شود، آب‌مروارید است. در این عارضه، بینایی بیمار به‌تدریج تار می‌شود و فرد با مشاهده این تغییر به پزشک مراجعه می‌کند. دکتر فرتوک‌زاده تاکید می‌کند: «این درحالی‌است که اگر بیمار برای درمان آب‌مروارید به‌موقع اقدام نکند، این روند می‌تواند در نهایت به نابینایی منجر شود.»
ضرورت بررسی مداوم چشم
در نقطه مقابل، نشانه‌هایی برای تهدید بیماری و از دست رفتن آن وجود دارد که بیمار، خودش متوجه آنها نمی‌شود؛ بارزترین مثال در این زمینه بیماری آب‌سیاه است. در واقع این‌طور که دکتر فرتوک‌زاده، به جام‌جم می‌گوید، در این بیماری، فشار داخل چشم بالا می‌رود و به‌تدریج اطراف میدان دید، یعنی دید محیطی فرد کاهش پیدا می‌کند: «از آنجا که کاهش بینایی از حاشیه میدان دید آغاز می‌شود، بیمار در ابتدا متوجه آن نیست. بیماری به‌تدریج پیشرفت می‌کند و دید محیطی را از بین می‌برد و در موارد پیشرفته ممکن است به نابینایی کامل بینجامد.» این را دکتر فرتوک‌زاده می‌گوید و معتقد است که برای مقابله با آب‌سیاه و سایر بیماری‌هایی که تشخیص از عهده فرد بر نمی‌آید، تنها یک راه پیشگیری وجود دارد و آن هم چکاپ سالانه است: «افراد بالای ۴۰ سال باید سالانه معاینه شوند، فشار چشم خود را اندازه‌گیری کنند و در صورت بالا بودن آن، درمان را جدی بگیرند.»
آن چیزی که فکرش را نمی‌کنیم!
اما جالب است بدانید که بسیاری از آسیب‌های چشمی و حتی نابینایی‌ها، ریشه در بیماری‌هایی دارند که شاید در نگاه اول هیچ ارتباطی با چشم نداشته باشند. در واقع بخشی از خطرات تهدیدکننده بینایی، از بیماری‌های عمومی بدن سرچشمه می‌گیرد. به گفته دکتر فرتوک‌زاده، برخی بیماری‌ها در ظاهر هیچ ربطی به چشم ندارند، اما می‌توانند عامل ضعف شدید بینایی یا سکته‌های چشمی شوند: «افراد مبتلا به بیماری‌های قلبی، فشارخون بالا یا اختلالات دریچه‌ای قلب، بیشتر در معرض خطر آمبولی هستند. این افراد باید داروهای تجویزشده، ازجمله آسپرین یا داروهای مشابه را طبق دستور پزشک و در زمان مقرر مصرف کنند؛ در غیر این صورت خطر سکته چشمی و نابینایی در کمین آنهاست.» از نظر محمدرضا فرتوک‌زاده، فلوشیپ قرنیه، قندخون بالا هم یکی دیگر از تهدیدهای جدی شبکیه است. بیماران دیابتی که دچار آسیب شبکیه شده‌اند، باید بنا بر توصیه پزشک معالج، تزریق‌ها و لیزرهای لازم را جدی بگیرند تا از بروز نابینایی جلوگیری شود.
جهش چشم‌پزشکی ایران
یک مرورز گذرا بر تاریخ کافی است که بفهمیم در دهه‌های گذشته، بسیاری از بیماری‌های چشمی، نتیجه‌ای جز کم‌بینایی شدید یا تاریکی مطلق نداشتند. اما امروز به کمک دانش روز و فناوری‌های نوین، معادلات درمان تغییر کرده و ایران هم در این تغییرات حوزه سلامت و درمان چشم، جایگاه درخشانی به‌دست آورده است. آن‌قدر که به گفته دکتر مسیح هاشمی، متخصص چشم‌پزشکی، فلوشیپ جراحی شبکیه و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی، ایران در میان کشورهای در حال توسعه، یکی از پیشروترین‌ها در حوزه کنترل نابینایی و درمان بیماری‌های تهدیدکننده چشم به‌شمار می‌رود. دکتر هاشمی معتقد است: «بسیاری از عارضه‌هایی که در گذشته به‌سادگی بینایی انسان را می‌گرفتند، امروزه به‌طور کامل مهارپذیر شده‌اند و حتی در بسیاری از موارد به درمان قطعی می‌رسند. سرآمد این بیماری‌ها، آب‌سیاه، آب‌مروارید و آسیب‌های عروقی شبکیه و عوارض ناشی از بیماری دیابت هستند.» این دانشیار دانشگاه علوم پزشکی ایران، به دستاوردهای کشور در مدیریت و درمان بیماری آب‌سیاه توضیح می‌دهد: «امروز به لطف دستگاه‌های پیشرفته میدان بینایی‌سنجی و تصویربرداری‌های اپتیکال از عصب بینایی، کنترل فشار چشم و پایش لحظه‌به‌لحظه بیمار با دقت بسیار بالایی انجام می‌شود. در کنار داروهای خط اول درمان، انجام جراحی‌های پیشرفته نظیر فیلترینگ هم موجب شده تا سیر تخریبی بیماری مهار شود.» به گفته او، با وجود پیشرفت‌های حاصل‌شده در درمان بیماری‌های تهدیدکننده بینایی، تشخیص به‌موقع و کنترل این بیماری‌ها همچنان به معاینات دوره‌ای و پیگیری درمان از سوی بیمار وابسته است. اما از نظر این متخصص چشم، موفقیت‌های مذکور در زمینه درمان بیماری تهدیدکننده آب‌مروارید هم صدق می‌کند: «اگر در سال‌های نه‌چندان دور، جراحی آب‌مروارید نیازمند برش‌های عمیق، بخیه‌های متعدد و دوران نقاهتی دشوار بود، امروز داستان به‌کلی متفاوت است. امروز، این عمل جراحی، با ظریف‌ترین تکنیک‌ها و تنها از طریق برش‌های میکروسکوپی حدود ۲میلی‌متری و بدون نیاز به حتی یک بخیه انجام می‌شود. همچنین با به‌کارگیری و کارگذاری نسل جدید لنزهای داخل چشمی، بیمار می‌تواند بلافاصله دیدی شفاف، پایدار و کم‌نظیر به‌دست‌آورد.» و این معنای حقیقی همان پیشرفتی است که ایران را به جایگاه درخشانی در این زمینه رسانده است.