«جام‌جم» در راستای پیام اخیر مقام معظم رهبری اهمیت علوم پایه و علوم انسانی در کشور را بررسی می‌کند
دو بال اقتدار علمی ایران
پیشرفت علمی را نمی‌توان فقط با تعداد محصولات فناورانه، کارخانه‌های پیشرفته یا دستاوردهای صنعتی سنجید؛ پشتوانه قدرت علمی هر کشور، توانایی تولید دانش، گشودن افق‌های تازه و شناخت دقیق مسائل جامعه است. در این میان، علوم پایه زیربنای شکل‌گیری فناوری‌های نوین‌اند و علوم انسانی با شناخت ابعاد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، مسیر بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت‌ها را هموار می‌کنند. تأکید رهبر معظم انقلاب بر تقویت علوم پایه و علوم انسانی، عبور از مرزهای دانش و میدان دادن به نخبگان، باردیگر این پرسش را پیش روی سیاست‌گذاران قرار می‌دهد که چگونه می‌توان ظرفیت علمی کشور را به پیشرفت پایدار و اقتدار فناورانه تبدیل کرد؟ پاسخ به این پرسش، تنها در تولید مقاله و دستاوردهای آزمایشگاهی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه به حمایت مستمر از پژوهش، پیوند مؤثر دانشگاه با صنعت و فراهم کردن زمینه نقش‌آفرینی نخبگان نیز وابسته است. دکتر مسعود میرزایی‌شهرابی، عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد و علیرضا نصراصفهانی، مدیر گروه آینده‌پژوهی مرکز پژوهش‌های مجلس در گفت‌وگو با جام‌جم، ابعاد مختلف این مسیر را بررسی کرده‌اند.
زهرا حامدی | جام‌جم آنلاین
تأکید آیت‌الله سید مجتبی حسینی‌خامنه‌ای بر اهمیت علوم پایه و ضرورت مرزشکنی علمی، نشان‌دهنده جایگاه دانش بنیادی در دستیابی کشور به اقتدار علمی است؛ چراکه بسیاری از فناوری‌های راهبردی، پیش از آن‌که به محصولی صنعتی تبدیل شوند، به سال‌ها پژوهش در حوزه‌هایی مانند ریاضیات، فیزیک، شیمی و علوم زیستی وابسته‌اند. دکتر مسعود میرزایی‌شهرابی در گفت‌وگو با جام‌جم با اشاره به این موضوع می‌گوید: بخش بزرگی از فناوری‌های پیشرفته جهان، از تراشه‌ها و فناوری‌های پزشکی گرفته تا انرژی‌های نو، فناوری هسته‌ای و هوش مصنوعی، بدون پشتوانه علوم پایه امکان توسعه نداشته‌اند. از این منظر، علوم پایه صرفا مقدمه‌ای برای فناوری نیست بلکه یکی از مهم‌ترین منابع تولید قدرت علمی به‌شمار می‌رود. این نگاه با تأکید رهبر انقلاب بر تقویت علوم پایه و حمایت از پیشرفت‌های علمی هم‌راستاست؛ زیرا پژوهش بنیادی ممکن است در کوتاه‌مدت محصولی مشخص تولید نکند اما می‌تواند زمینه شکل‌گیری فناوری‌های متعدد در آینده را فراهم سازد. به همین دلیل، ارزیابی این علوم صرفا براساس درآمدزایی فوری، تصویر کاملی از نقش آنها در توسعه کشور ارائه نمی‌دهد. میرزایی‌شهرابی علوم پایه، مهندسی، علوم انسانی، فناوری، نوآوری و ثروت‌آفرینی را حلقه‌های به‌هم‌پیوسته زنجیره پیشرفت می‌داند و تأکید می‌کند که تولید دانش زمانی به نتیجه اقتصادی و اجتماعی می‌رسد که ارتباط میان این حلقه‌ها برقرار باشد.
توسعه فناوری؛ از پژوهش تا تولید و تجاری‌سازی
تأکید رهبر انقلاب بر پیوند ظرفیت‌های علمی و فناورانه کشور با صنعت و شرکت‌های دانش‌بنیان، ضرورت عبور از تولید دانش صرف و حرکت به سمت کاربردی‌شدن دستاوردهای علمی را برجسته می‌کند. تحقق این هدف، مستلزم طی کردن مراحل مختلف توسعه فناوری و فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای تولید و تجاری‌سازی است. عضو هیأت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد با تشبیه توسعه فناوری به نردبانی که باید پله‌پله پیموده شود، توضیح می‌دهد که یک ایده علمی برای تبدیل شدن به محصولی قابل عرضه در بازار، باید مراحل پژوهش، آزمایش، ساخت نمونه اولیه، آزمون‌های عملیاتی و آمادگی تولید را پشت‌سر بگذارد. سطوح آمادگی فناوری (TRL) و آمادگی تولید (PRL) نیز برای ارزیابی میزان بلوغ فناوری و آمادگی آن برای ورود به مرحله تولید به‌کار می‌روند. از این رو، دستیابی سریع به فناوری‌های پیچیده بدون فراهم کردن مقدمات علمی، صنعتی و اقتصادی واقع‌بینانه نیست. در همین چارچوب، حمایت از پژوهش‌های بنیادی و مرزشکن باید در کنار توسعه زیرساخت‌های صنعتی، تجهیزات تخصصی و ظرفیت‌های اقتصادی قرار گیرد. البته کارشناسان معتقدند هزینه بالای تجهیزات پژوهشی اکنون یکی از موانع توسعه برخی حوزه‌های علمی است که ایجاد آزمایشگاه‌های مشترک، توسعه زیرساخت‌های ملی پژوهش و تقویت همکاری دانشگاه‌ها با بخش خصوصی می‌تواند به استفاده بهتر از منابع کمک کند. این اقدامات، در امتداد تأکید رهبر انقلاب بر تقویت پیوند میان دانشگاه، صنعت و شرکت‌های دانش‌بنیان، زمینه تبدیل دستاوردهای علمی به محصولات و خدمات را فراهم می‌کنند.
علوم انسانی؛ حلقه ضروری در توسعه علمی و اقتصادی
تأکید اخیر رهبر معظم انقلاب بر اهمیت علوم انسانی در کنار علوم پایه، نشان می‌دهد که پیشرفت کشور نباید تنها با توسعه فناوری‌های پیشرفته سنجیده شود. تولید دانش و دستیابی به فناوری زمانی به پیشرفت همه‌جانبه منجر می‌شود که شناخت مسائل جامعه، اصلاح سیاست‌ها و توجه به ابعاد فرهنگی و اجتماعی نیز در کنار آن قرار گیرد. میرزایی‌شهرابی با اشاره به این موضوع، علوم پایه و علوم انسانی را دو بال پیشرفت جامعه می‌داند و معتقد است: ضعف در هر یک از این دو حوزه می‌تواند تحقق اهداف توسعه‌ای کشور را با مشکل مواجه کند. در این میان یکی از چالش‌های تقویت علوم پایه، افزایش گرایش به رشته‌ها و فعالیت‌هایی است که در کوتاه‌مدت درآمد بیشتری ایجاد می‌کنند؛ مسأله‌ای که می‌تواند بر انتخاب رشته دانشجویان و آینده تربیت نیروی متخصص اثر بگذارد. علوم انسانی با بررسی عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مؤثر بر این انتخاب‌ها، می‌تواند به شناخت ریشه‌های مسأله و طراحی راهکارهای مؤثر کمک کند. حوزه‌هایی مانند اقتصاد علم، جامعه‌شناسی آموزش، روان‌شناسی و مطالعات سیاست‌گذاری همچنین می‌توانند در تحلیل مسائل حکمرانی و بررسی پیامدهای تصمیم‌های عمومی نقش داشته باشند. از این منظر، توجه به علوم انسانی در کنار علوم پایه، نه‌تنها یک ضرورت دانشگاهی، بلکه بخشی از مسیر دستیابی به توسعه متوازن و سیاست‌گذاری کارآمد است.
نخبگی؛ فراتر از مدرک و تعداد مقاله
رهبر معظم انقلاب همچنین بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان در عرصه‌های علمی، اجرایی و سیاست‌گذاری و ایجاد پیوند مؤثر میان دانشگاه، صنعت و بازار را از عوامل مهم پیشرفت کشور دانستند. تأکید ایشان بر میدان دادن به استعدادها و استفاده از توان علمی کشور، این نکته را برجسته می‌کند که تولید دانش به‌تنهایی کافی نیست و نخبگان باید فرصت داشته باشند دستاوردهای خود را در حل مسائل واقعی جامعه به‌کار گیرند. در همین راستا علیرضا نصراصفهانی، مدیر گروه آینده‌پژوهی مرکز پژوهش‌های مجلس، در گفت‌وگو با جام‌جم بر ضرورت تعریف مأموریت‌های ملی و تعیین اولویت‌های راهبردی برای نظام علمی کشور تأکید می‌کند؛ اولویت‌هایی که ارتقای جایگاه علوم پایه و علوم انسانی و بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان را دربر می‌گیرد.به اعتقاد او، نخبگی نباید صرفا با مدرک تحصیلی، تعداد مقالات یا شاخص‌های محدود دانشگاهی سنجیده شود بلکه توانایی تشخیص مسأله، ارائه راه‌حل و گره‌گشایی از مشکلات جامعه نیز باید در شناسایی نخبگان موردتوجه قرار گیرد. این رویکرد به معنای نادیده گرفتن معیارهای علمی و تخصصی نیست بلکه بر اهمیت خلاقیت، توان حل مسأله، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و میزان اثرگذاری در کنار آنها تأکید دارد. نخبگان علوم پایه می‌توانند با توسعه دانش به پیشرفت فناوری کمک کنند و متخصصان علوم انسانی نیز با تحلیل مسائل اجتماعی، اقتصادی و حکمرانی، زمینه استفاده مؤثرتر از این ظرفیت‌ها را فراهم آورند. تحقق این هدف، به شایسته‌سالاری، فراهم کردن فرصت‌های رشد استعدادها و مشارکت نخبگان در تصمیم‌گیری‌های علمی و اجرایی نیاز دارد.
آینده ایران از مسیر علم می‌گذرد
تأکید رهبر انقلاب بر رشد علوم پایه و علوم انسانی، مرزشکنی علمی و بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان، ناظر بر مسیری است که در آن تولید دانش، توسعه فناوری و حل مسائل کشور باید به یکدیگر پیوند بخورند. دیدگاه‌های میرزایی‌شهرابی درباره زنجیره علم تا ثروت و تأکید نصراصفهانی بر شایسته‌سالاری و اثرگذاری نخبگان نیز ابعاد علمی و اجرایی این رویکرد را روشن می‌کند. تحقق این مسیر به حمایت پایدار از پژوهش، بهبود شرایط فعالیت نخبگان، توسعه زیرساخت‌های علمی و تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت و نظام تصمیم‌گیری نیاز دارد. اقتدار علمی با تصمیم‌های کوتاه‌مدت به دست نمی‌آید بلکه حاصل انباشت دانش، پرورش استعدادها و اعتماد به توان جامعه علمی برای حل مسائل کشور است. درنهایت، تقویت علوم پایه و علوم انسانی، فراهم کردن زمینه اثرگذاری نخبگان و تسهیل تبدیل دانش به نوآوری و ثروت می‌تواند اقتصاد دانش‌بنیان را به مسیری عملی برای پیشرفت و استقلال علمی ایران تبدیل کند؛ مسیری که با تحقق آن، کشور نه‌تنها توان بیشتری برای پاسخ‌گویی به نیازهای خود خواهد داشت بلکه می‌تواند جایگاه مؤثرتری در تولید و گسترش دانش در جهان به دست آورد.
توسعه فناوری؛ از پژوهش تا تولید و تجاری‌سازی
تأکید رهبر انقلاب بر پیوند ظرفیت‌های علمی و فناورانه کشور با صنعت و شرکت‌های دانش‌بنیان، ضرورت عبور از تولید دانش صرف و حرکت به سمت کاربردی‌شدن دستاوردهای علمی را برجسته می‌کند. تحقق این هدف، مستلزم طی کردن مراحل مختلف توسعه فناوری و فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای تولید و تجاری‌سازی است. عضو هیأت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد با تشبیه توسعه فناوری به نردبانی که باید پله‌پله پیموده شود، توضیح می‌دهد که یک ایده علمی برای تبدیل شدن به محصولی قابل عرضه در بازار، باید مراحل پژوهش، آزمایش، ساخت نمونه اولیه، آزمون‌های عملیاتی و آمادگی تولید را پشت‌سر بگذارد. سطوح آمادگی فناوری (TRL) و آمادگی تولید (PRL) نیز برای ارزیابی میزان بلوغ فناوری و آمادگی آن برای ورود به مرحله تولید به‌کار می‌روند. از این رو، دستیابی سریع به فناوری‌های پیچیده بدون فراهم کردن مقدمات علمی، صنعتی و اقتصادی واقع‌بینانه نیست. در همین چارچوب، حمایت از پژوهش‌های بنیادی و مرزشکن باید در کنار توسعه زیرساخت‌های صنعتی، تجهیزات تخصصی و ظرفیت‌های اقتصادی قرار گیرد. البته کارشناسان معتقدند هزینه بالای تجهیزات پژوهشی اکنون یکی از موانع توسعه برخی حوزه‌های علمی است که ایجاد آزمایشگاه‌های مشترک، توسعه زیرساخت‌های ملی پژوهش و تقویت همکاری دانشگاه‌ها با بخش خصوصی می‌تواند به استفاده بهتر از منابع کمک کند. این اقدامات، در امتداد تأکید رهبر انقلاب بر تقویت پیوند میان دانشگاه، صنعت و شرکت‌های دانش‌بنیان، زمینه تبدیل دستاوردهای علمی به محصولات و خدمات را فراهم می‌کنند.
علوم انسانی؛ حلقه ضروری در توسعه علمی و اقتصادی
تأکید اخیر رهبر معظم انقلاب بر اهمیت علوم انسانی در کنار علوم پایه، نشان می‌دهد که پیشرفت کشور نباید تنها با توسعه فناوری‌های پیشرفته سنجیده شود. تولید دانش و دستیابی به فناوری زمانی به پیشرفت همه‌جانبه منجر می‌شود که شناخت مسائل جامعه، اصلاح سیاست‌ها و توجه به ابعاد فرهنگی و اجتماعی نیز در کنار آن قرار گیرد. میرزایی‌شهرابی با اشاره به این موضوع، علوم پایه و علوم انسانی را دو بال پیشرفت جامعه می‌داند و معتقد است: ضعف در هر یک از این دو حوزه می‌تواند تحقق اهداف توسعه‌ای کشور را با مشکل مواجه کند. در این میان یکی از چالش‌های تقویت علوم پایه، افزایش گرایش به رشته‌ها و فعالیت‌هایی است که در کوتاه‌مدت درآمد بیشتری ایجاد می‌کنند؛ مسأله‌ای که می‌تواند بر انتخاب رشته دانشجویان و آینده تربیت نیروی متخصص اثر بگذارد. علوم انسانی با بررسی عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مؤثر بر این انتخاب‌ها، می‌تواند به شناخت ریشه‌های مسأله و طراحی راهکارهای مؤثر کمک کند. حوزه‌هایی مانند اقتصاد علم، جامعه‌شناسی آموزش، روان‌شناسی و مطالعات سیاست‌گذاری همچنین می‌توانند در تحلیل مسائل حکمرانی و بررسی پیامدهای تصمیم‌های عمومی نقش داشته باشند. از این منظر، توجه به علوم انسانی در کنار علوم پایه، نه‌تنها یک ضرورت دانشگاهی، بلکه بخشی از مسیر دستیابی به توسعه متوازن و سیاست‌گذاری کارآمد است.
نخبگی؛ فراتر از مدرک و تعداد مقاله
رهبر معظم انقلاب همچنین بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان در عرصه‌های علمی، اجرایی و سیاست‌گذاری و ایجاد پیوند مؤثر میان دانشگاه، صنعت و بازار را از عوامل مهم پیشرفت کشور دانستند. تأکید ایشان بر میدان دادن به استعدادها و استفاده از توان علمی کشور، این نکته را برجسته می‌کند که تولید دانش به‌تنهایی کافی نیست و نخبگان باید فرصت داشته باشند دستاوردهای خود را در حل مسائل واقعی جامعه به‌کار گیرند. در همین راستا علیرضا نصراصفهانی، مدیر گروه آینده‌پژوهی مرکز پژوهش‌های مجلس، در گفت‌وگو با جام‌جم بر ضرورت تعریف مأموریت‌های ملی و تعیین اولویت‌های راهبردی برای نظام علمی کشور تأکید می‌کند؛ اولویت‌هایی که ارتقای جایگاه علوم پایه و علوم انسانی و بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان را دربر می‌گیرد.به اعتقاد او، نخبگی نباید صرفا با مدرک تحصیلی، تعداد مقالات یا شاخص‌های محدود دانشگاهی سنجیده شود بلکه توانایی تشخیص مسأله، ارائه راه‌حل و گره‌گشایی از مشکلات جامعه نیز باید در شناسایی نخبگان موردتوجه قرار گیرد. این رویکرد به معنای نادیده گرفتن معیارهای علمی و تخصصی نیست بلکه بر اهمیت خلاقیت، توان حل مسأله، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و میزان اثرگذاری در کنار آنها تأکید دارد. نخبگان علوم پایه می‌توانند با توسعه دانش به پیشرفت فناوری کمک کنند و متخصصان علوم انسانی نیز با تحلیل مسائل اجتماعی، اقتصادی و حکمرانی، زمینه استفاده مؤثرتر از این ظرفیت‌ها را فراهم آورند. تحقق این هدف، به شایسته‌سالاری، فراهم کردن فرصت‌های رشد استعدادها و مشارکت نخبگان در تصمیم‌گیری‌های علمی و اجرایی نیاز دارد.
آینده ایران از مسیر علم می‌گذرد
تأکید رهبر انقلاب بر رشد علوم پایه و علوم انسانی، مرزشکنی علمی و بهره‌گیری از ظرفیت نخبگان، ناظر بر مسیری است که در آن تولید دانش، توسعه فناوری و حل مسائل کشور باید به یکدیگر پیوند بخورند. دیدگاه‌های میرزایی‌شهرابی درباره زنجیره علم تا ثروت و تأکید نصراصفهانی بر شایسته‌سالاری و اثرگذاری نخبگان نیز ابعاد علمی و اجرایی این رویکرد را روشن می‌کند. تحقق این مسیر به حمایت پایدار از پژوهش، بهبود شرایط فعالیت نخبگان، توسعه زیرساخت‌های علمی و تقویت ارتباط دانشگاه با صنعت و نظام تصمیم‌گیری نیاز دارد. اقتدار علمی با تصمیم‌های کوتاه‌مدت به دست نمی‌آید بلکه حاصل انباشت دانش، پرورش استعدادها و اعتماد به توان جامعه علمی برای حل مسائل کشور است. درنهایت، تقویت علوم پایه و علوم انسانی، فراهم کردن زمینه اثرگذاری نخبگان و تسهیل تبدیل دانش به نوآوری و ثروت می‌تواند اقتصاد دانش‌بنیان را به مسیری عملی برای پیشرفت و استقلال علمی ایران تبدیل کند؛ مسیری که با تحقق آن، کشور نه‌تنها توان بیشتری برای پاسخ‌گویی به نیازهای خود خواهد داشت بلکه می‌تواند جایگاه مؤثرتری در تولید و گسترش دانش در جهان به دست آورد.