رکوردی برای زندگی
در حافظه جمعی ما، «سر زا رفتن» فراتر از اصطلاحی تلخ در پزشکی، یادآور تراژدی تکرارشونده‌ای در برهه‌ای از تاریخ است؛ تراژدی‌ای که رد پای آن را می‌توان در بسیاری از رمان‌ها، فیلم‌ها و روایت‌های شفاهی خانواده‌های ایرانی دید.
نرگس خانعلی‌زاده | جام‌جم آنلاین
مرگ مادر در آستانه زایمان یا هنگام تولد فرزند، فاجعه‌ای تلخ و جبران‌ناپذیر بود اما امروز شرایط به‌کلی تغییر کرده است؛ تا آنجا که این روزها حتی صحبت از چنین خطری نیز غریب به نظر می‌رسد. شاید چون ایران در سایه توسعه زیرساخت‌های درمانی و رشد چشمگیر متخصصان در حوزه زنان و زایمان، یکی از درخشان‌ترین کارنامه‌های خود را در نظام سلامت ثبت کرده است؛ کاهش نزدیک به ۹۰ درصد از مرگ‌ومیرهای مادران باردار که ما را به یکی از قله‌های اهداف پزشکی سلامت کشور رسانده است. بر اساس آمارهای رسمی، میزان مرگ‌ومیر مادران باردار، در 5 ــ 4 دهه گذشته، بیشتر از ۲۲۰ مورد در هر 100هزار تولد بود؛ عددی که امروز به حدود ۲۰ مورد در 100هزار تولد رسیده، درحالی‌‌که میانگین جهانی این شاخص همچنان روی رقم ۱۹۴ مرگ در هر 100هزار تولد ایستاده است.
هنر نظام سلامت ایران
شاید درخشان خواندن چنین موقعیتی، برای بسیاری از آدم‌ها، عجیب به نظر برسد؛ این‌که مگر زنده ماندن مادران باردار هم هنر است؟ اما واقعیت این است که بله، هنر است! چراکه همین امروز، سازمان جهانی بهداشت، برای کشورهای دنیا هدف‌گذاری کرده که تا سال ۲۰۳۰ میلادی به آمار ۷۰ مرگ‌ومیر در هر 100هزار تولد برسند و خب ایران، با رقم حدود ۲۰ مورد در هر صدهزار تولد زنده، بسیار پایین‌تر از هدف ۷۰ موردی است که برای سال ۲۰۳۰ تعیین شده و این یعنی هنر! موضوعی که دکتر محمد رئیس‌زاده، رئیس‌کل سازمان نظام پزشکی، هم به آن می‌بالد و معتقد است: «اگر جامعه پزشکی بخواهد فقط یک آمار برای افتخار کردن و بالیدن ارائه کند، همان آمار کاهش مرگ‌ومیر مادر باردار در 5 ــ 4 دهه گذشته کافی است.»
پشت پرده یک عدد
وقتی این اعداد را واکاوی می‌کنیم، با انبوهی از زحمت، کارهای فنی و تخصصی و توسعه گسترده زیرساخت‌های پزشکی روبه‌رو می‌شویم. درواقع بر کسی پوشیده نیست که در دنیای امروز، دسترسی به زایمان ایمن، یکی از کلیدی‌ترین شاخص‌های توسعه‌یافتگی در جوامع مدرن است؛ شاخصی که نشان می‌دهد برای لحظه حساس تولد، چه میزان از نیروی ماهر، تجهیزات و بستر درمانی آماده خدمت‌رسانی است.
اما کاهش مرگ‌ومیر مادران از بیش از ۲۲۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد به حدود ۲۰ مورد، دستاوردی نبود که یک‌شبه حاصل شود؛ بلکه نتیجه سال‌ها تلاش و تحول در نظام سلامت کشور و همین‌طور حاصل شبکه‌سازی منسجم در نظام سلامت در اقصی نقاط کشور است. چنان‌که در سال ۱۳۶۰، کل تعداد پزشکان متخصص زنان در تمام رشته‌های بالینی کشور تنها حدود ۷۷۰ نفر بود. در آن زمان جمعیت کشور بسیار کمتر بود اما امروز با وجود رشد 5/2 برابری جمعیت، تعداد بانوان متخصص، فوق‌تخصص و فلوشیپ با یک جهش خیره‌کننده، بیشتر از ۴۰برابر شده است. امروز بیش از 6000 جراح و متخصص زنان و زایمان در کشور فعالیت می‌کنند و شمار متخصصان، فوق‌تخصص‌ها و دارندگان فلوشیپ در رشته‌های مختلف پزشکی نیز به حدود ۳۰ هزار نفر می‌رسد؛ متخصصانی که خودشان دلیل روشنی برای این موفقیت هستند.
تفاوت را احساس می‌کنیم
اما توسعه زیرساخت‌های درمانی، چطور توانست سلامت مادران باردار را ارتقا دهد؟ سؤالی که دکتر فرناز مشیری، جراح و متخصص زنان و زایمان در گفت‌وگو با جام‌جم به آن پاسخ می‌دهد: «در سال‌ها و دهه‌های گذشته، مرگ‌ومیر مادران به‌ویژه در شهرستان‌ها آمار بالایی داشت؛ چراکه کمبود امکانات درمانی، بسیاری از زنان باردار را ناگزیر می‌کرد برای دریافت خدمات تخصصی به شهرهای دیگر اعزام شوند. در واقع اگر یک مادر باردار در شهری کوچک یا منطقه‌ای محروم، دچار عارضه‌ای مثل فشارخون شدید بارداری، جدا شدن جفت، یا خونریزی و ... می‌شد، سیستم درمانی محلی، ابزار و تخصص کافی برای کنترل این عارضه را نداشت.» اما دکتر مشیری از تغییرات اساسی این روند در سال‌های اخیر می‌گوید و معتقد است که امروز با ایجاد سیستم ارجاع الکترونیک، مسیر درمان بهبود پیدا کرده است: «در واقع خانه‌های بهداشت، مراکز جامع سلامت و بیمارستان‌های محلی به هم متصل‌اند و به محض این‌که کوچک‌ترین علامت هشدار در مادری دیده شود، بیمار تحت بررسی و پایش دقیق قرار می‌گیرد.» به گفته این متخصص زنان و زایمان، فاکتورهای کلیدی تهدیدکننده سلامت مادران مانند فشارخون بالا، عوارض ناخواسته بیهوشی پس از زایمان و خونریزی‌های شدید که پیش از این، مسبب از دست رفتن جان مادران باردار می‌شد، امروز با دقت و سرعت بالاتری مدیریت می‌شوند: «البته که دنیا همچنان با پدیده‌هایی مثل آمبولی مایع آمنیوتیک درگیر است. در گذشته گاهی خونریزی‌های پس از زایمان دست‌کم گرفته می‌شد و عدم انقباض رحمی جان مادر را به خطر می‌انداخت؛ اما امروز تیم پزشکی برای نجات جان مادر، در صورت لزوم، تصمیمات قاطع و به‌موقعی می‌گیرد تا جان مادر حفظ شود.» همه این عوامل و روش‌ها ، باعث کاهش آمار مرگ و میر شده‌اند.
آگاهی؛ برگ برنده نجات
اما واقعیت این است که علاوه بر توسعه زیرساخت‌ها و بهبود وضعیت خدمات پزشکی، نقش پررنگ آگاهی‌بخشی عمومی و فراگیری خدمات در نقاط مختلف کشور هم تحولی چشمگیر در حفاظت از جان مادران ایجاد کرده است. دکتر مشیری، جراح و متخصص زنان و زایمان، نیز به این موضوع اشاره می‌کند و در ادامه، از تجربه‌های اخیر خود در این زمینه می‌گوید: «در سال‌های اخیر، مادران بارداری که به عوارضی مانند فشارخون یا بیماری‌های زمینه‌ای مبتلا هستند، تحت نظارت دقیق پزشکی قرار می‌گیرند و این مشکلات بدون پیگیری رها نمی‌شوند. همچنین، معاینات و آزمایش‌های دوره‌ای با فواصل زمانی مشخص و کوتاه‌تر، به بخشی از مراقبت‌های منظم دوران بارداری تبدیل شده و مادران نیز آنها را جدی‌تر دنبال می‌کنند. البته که در این میان، از همراهی آگاهانه همسران و خانواده‌ها هم نباید به‌سادگی بگذریم؛ موضوعی که در کنار هوشیاری کادر درمان، زنجیره‌ای مطمئن ساخته که بیمار را بلافاصله برای پایش‌های دقیق، به بیمارستان هدایت می‌کند.» نوعی هوشیاری جمعی تازه که فاصله میان بیماری تا سلامت را به حداقل رسانده است.
هنر نظام سلامت ایران
شاید درخشان خواندن چنین موقعیتی، برای بسیاری از آدم‌ها، عجیب به نظر برسد؛ این‌که مگر زنده ماندن مادران باردار هم هنر است؟ اما واقعیت این است که بله، هنر است! چراکه همین امروز، سازمان جهانی بهداشت، برای کشورهای دنیا هدف‌گذاری کرده که تا سال ۲۰۳۰ میلادی به آمار ۷۰ مرگ‌ومیر در هر 100هزار تولد برسند و خب ایران، با رقم حدود ۲۰ مورد در هر صدهزار تولد زنده، بسیار پایین‌تر از هدف ۷۰ موردی است که برای سال ۲۰۳۰ تعیین شده و این یعنی هنر! موضوعی که دکتر محمد رئیس‌زاده، رئیس‌کل سازمان نظام پزشکی، هم به آن می‌بالد و معتقد است: «اگر جامعه پزشکی بخواهد فقط یک آمار برای افتخار کردن و بالیدن ارائه کند، همان آمار کاهش مرگ‌ومیر مادر باردار در 5 ــ 4 دهه گذشته کافی است.»
پشت پرده یک عدد
وقتی این اعداد را واکاوی می‌کنیم، با انبوهی از زحمت، کارهای فنی و تخصصی و توسعه گسترده زیرساخت‌های پزشکی روبه‌رو می‌شویم. درواقع بر کسی پوشیده نیست که در دنیای امروز، دسترسی به زایمان ایمن، یکی از کلیدی‌ترین شاخص‌های توسعه‌یافتگی در جوامع مدرن است؛ شاخصی که نشان می‌دهد برای لحظه حساس تولد، چه میزان از نیروی ماهر، تجهیزات و بستر درمانی آماده خدمت‌رسانی است.
اما کاهش مرگ‌ومیر مادران از بیش از ۲۲۰ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد به حدود ۲۰ مورد، دستاوردی نبود که یک‌شبه حاصل شود؛ بلکه نتیجه سال‌ها تلاش و تحول در نظام سلامت کشور و همین‌طور حاصل شبکه‌سازی منسجم در نظام سلامت در اقصی نقاط کشور است. چنان‌که در سال ۱۳۶۰، کل تعداد پزشکان متخصص زنان در تمام رشته‌های بالینی کشور تنها حدود ۷۷۰ نفر بود. در آن زمان جمعیت کشور بسیار کمتر بود اما امروز با وجود رشد 5/2 برابری جمعیت، تعداد بانوان متخصص، فوق‌تخصص و فلوشیپ با یک جهش خیره‌کننده، بیشتر از ۴۰برابر شده است. امروز بیش از 6000 جراح و متخصص زنان و زایمان در کشور فعالیت می‌کنند و شمار متخصصان، فوق‌تخصص‌ها و دارندگان فلوشیپ در رشته‌های مختلف پزشکی نیز به حدود ۳۰ هزار نفر می‌رسد؛ متخصصانی که خودشان دلیل روشنی برای این موفقیت هستند.
تفاوت را احساس می‌کنیم
اما توسعه زیرساخت‌های درمانی، چطور توانست سلامت مادران باردار را ارتقا دهد؟ سؤالی که دکتر فرناز مشیری، جراح و متخصص زنان و زایمان در گفت‌وگو با جام‌جم به آن پاسخ می‌دهد: «در سال‌ها و دهه‌های گذشته، مرگ‌ومیر مادران به‌ویژه در شهرستان‌ها آمار بالایی داشت؛ چراکه کمبود امکانات درمانی، بسیاری از زنان باردار را ناگزیر می‌کرد برای دریافت خدمات تخصصی به شهرهای دیگر اعزام شوند. در واقع اگر یک مادر باردار در شهری کوچک یا منطقه‌ای محروم، دچار عارضه‌ای مثل فشارخون شدید بارداری، جدا شدن جفت، یا خونریزی و ... می‌شد، سیستم درمانی محلی، ابزار و تخصص کافی برای کنترل این عارضه را نداشت.» اما دکتر مشیری از تغییرات اساسی این روند در سال‌های اخیر می‌گوید و معتقد است که امروز با ایجاد سیستم ارجاع الکترونیک، مسیر درمان بهبود پیدا کرده است: «در واقع خانه‌های بهداشت، مراکز جامع سلامت و بیمارستان‌های محلی به هم متصل‌اند و به محض این‌که کوچک‌ترین علامت هشدار در مادری دیده شود، بیمار تحت بررسی و پایش دقیق قرار می‌گیرد.» به گفته این متخصص زنان و زایمان، فاکتورهای کلیدی تهدیدکننده سلامت مادران مانند فشارخون بالا، عوارض ناخواسته بیهوشی پس از زایمان و خونریزی‌های شدید که پیش از این، مسبب از دست رفتن جان مادران باردار می‌شد، امروز با دقت و سرعت بالاتری مدیریت می‌شوند: «البته که دنیا همچنان با پدیده‌هایی مثل آمبولی مایع آمنیوتیک درگیر است. در گذشته گاهی خونریزی‌های پس از زایمان دست‌کم گرفته می‌شد و عدم انقباض رحمی جان مادر را به خطر می‌انداخت؛ اما امروز تیم پزشکی برای نجات جان مادر، در صورت لزوم، تصمیمات قاطع و به‌موقعی می‌گیرد تا جان مادر حفظ شود.» همه این عوامل و روش‌ها ، باعث کاهش آمار مرگ و میر شده‌اند.
آگاهی؛ برگ برنده نجات
اما واقعیت این است که علاوه بر توسعه زیرساخت‌ها و بهبود وضعیت خدمات پزشکی، نقش پررنگ آگاهی‌بخشی عمومی و فراگیری خدمات در نقاط مختلف کشور هم تحولی چشمگیر در حفاظت از جان مادران ایجاد کرده است. دکتر مشیری، جراح و متخصص زنان و زایمان، نیز به این موضوع اشاره می‌کند و در ادامه، از تجربه‌های اخیر خود در این زمینه می‌گوید: «در سال‌های اخیر، مادران بارداری که به عوارضی مانند فشارخون یا بیماری‌های زمینه‌ای مبتلا هستند، تحت نظارت دقیق پزشکی قرار می‌گیرند و این مشکلات بدون پیگیری رها نمی‌شوند. همچنین، معاینات و آزمایش‌های دوره‌ای با فواصل زمانی مشخص و کوتاه‌تر، به بخشی از مراقبت‌های منظم دوران بارداری تبدیل شده و مادران نیز آنها را جدی‌تر دنبال می‌کنند. البته که در این میان، از همراهی آگاهانه همسران و خانواده‌ها هم نباید به‌سادگی بگذریم؛ موضوعی که در کنار هوشیاری کادر درمان، زنجیره‌ای مطمئن ساخته که بیمار را بلافاصله برای پایش‌های دقیق، به بیمارستان هدایت می‌کند.» نوعی هوشیاری جمعی تازه که فاصله میان بیماری تا سلامت را به حداقل رسانده است.