سرمایه‌گذاری مسکو روی ریل رشت - آستارا
موقعیت جغرافیایی کشورمان در نقطه اتصال شرق ــ غرب و شمال ــ جنوب، یکی از مهم‌ترین مزیت‌های اقتصاد ایران است؛ مزیتی که در صورت توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و فعال‌سازی مسیرهای بین‌المللی می‌تواند به منبعی پایدار برای درآمدزایی، اشتغال و تقویت جایگاه اقتصادی ایران در منطقه و اقتصاد جهان تبدیل شود. ایران از یک‌سو در مسیر ارتباطی آسیای مرکزی و چین با اروپا قرار دارد و از سوی دیگر می‌تواند کشورهای شمالی و شمال‌غربی را از طریق شبکه ریلی و جاده‌ای خود به خلیج‌فارس و دریای عمان متصل کند. با این‌حال، بهره‌برداری از این ظرفیت به تکمیل حلقه‌های مفقوده شبکه حمل‌ونقل کشور وابسته است؛ موضوعی که راه‌آهن رشت ــ آستارا را به یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیرساختی ایران تبدیل کرده است.
در شرایطی که کشورهای منطقه برای به‌دست‌آوردن سهم بیشتری از بازار ترانزیت بین‌المللی و تبدیل‌شدن به مسیر اصلی جابه‌جایی کالا رقابت می‌کنند، کشورمان نیز توسعه کریدورهای شمالی ــ جنوبی و شرقی ــ غربی را در دستور کار قرار داده است. در چنین شرایطی، تکمیل راه‌آهن رشت ــ آستارا و اتصال شبکه ریلی ایران به جمهوری‌آذربایجان و روسیه، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ پروژه‌ای که با همکاری روسیه و تأمین مالی این کشور در حال طی کردن مراحل اجرایی است.
کریدور بین‌المللی شمال ــ جنوب یکی از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی برای انتقال کالا میان کشورهای شمال اروپا، روسیه، آسیای مرکزی، ایران و بازارهای جنوبی مانند هند است. کالاهای روسیه و دیگر کشورهای شمالی می‌تواند از مسیر ایران به خلیج‌فارس، دریای عمان و بازارهای هند و کشورهای منطقه منتقل شود. در جهت معکوس نیز کالاها از جنوب می‌تواند به کشورهای شمالی و بازارهای اوراسیا برسد. با وجود این ظرفیت، تکمیل نشدن برخی زیرساخت‌ها مانع بهره‌برداری کامل از کریدور شمال ــ جنوب شده است. یکی از مهم‌ترین این موانع، نبود اتصال ریلی میان رشت و آستاراست. برای اتصال این مسیر به شبکه ریلی جمهوری‌آذربایجان و ادامه مسیر به سمت روسیه، احداث ۱۶۲کیلومتر راه‌آهن میان رشت و آستارا ضرورت دارد. به همین دلیل، راه‌آهن رشت - آستارا به‌عنوان حلقه مفقوده کریدور شمال ــ جنوب شناخته می‌شود. تکمیل این مسیر می‌تواند امکان جابه‌جایی مستقیم‌تر کالا از طریق شبکه ریلی را فراهم کند و وابستگی تجارت منطقه‌ای به مسیرهای محدود جاده‌ای و دریایی را کاهش دهد.
ایران و روسیه در اردیبهشت ۱۴۰۲ توافق‌نامه ساخت راه‌آهن رشت - آستارا را امضا کردند. بر اساس این توافق، قرار شد روسیه منابع مالی مورد نیاز پروژه را تأمین کند. بااین‌حال، اجرای پروژه به‌دلیل پیچیدگی‌های فنی و تملک اراضی با مشکل مواجه شده بود. یکی از مهم‌ترین اقدامات مقدماتی، آزادسازی مسیر و خرید اراضی مورد نیاز برای احداث خط‌آهن بود.
هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور، پیش‌تر اعلام کرده بود که طی ۱۰ تا ۱۲ سال گذشته تنها حدود ۲۰ کیلومتر از اراضی مورد نیاز پروژه تملک شده بود اما در دو سال اخیر حدود ۱۴۰ تا ۱۴۵ کیلومتر از مسیر تملک شده است. به گفته وی، در مجموع حدود ۵۴۰ هکتار از اراضی مورد نیاز پروژه خریداری شده است.
گام تازه در همکاری ریلی ایران و روسیه
اکنون تحولات جدید نشان می‌دهد پروژه رشت - آستارا وارد مرحله تازه‌ای از آماده‌سازی برای اجرا شده است. دیروز (چهارشنبه) در پی تأکید مقامات ارشد کشور بر تکمیل کریدورهای ترانزیتی، قرارداد تحویل ۳۷کیلومتر از مسیر ریلی رشت ــ آستارا به شرکت روسی «کاسپین سرویسز» امضا شد. این سند با هدف تکمیل مطالعات و انجام نقشه‌برداری مسیر، به امضای هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور و یوری کوزمین، مدیرعامل شرکت روسی رسید.
با احتساب ۱۲۵ کیلومتری که سال گذشته در چارچوب توافق‌های قبلی تحویل شده بود، مجموع مسیر تحویلی به این شرکت به ۱۶۲کیلومتر، یعنی تمام طول مسیر راه‌آهن رشت ــ آستارا، رسید. در نشست دیروز، هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور، با تأکید بر اهمیت راهبردی پروژه در روابط دوجانبه ایران و روسیه، تسریع در اجرای این مسیر را از اولویت‌های ویژه ریاست‌جمهوری و وزارت راه و شهرسازی دانست.
او با اشاره به توان فنی داخل کشور تأکید کرد: مطالعات فنی در ایران با دقت بالا و بدون چالش در حال انجام است و پیمانکاران داخلی متخصص و توانمند نیز برای پیشبرد عملیات اجرایی حضور دارند. به گفته بازوند، از نظر ظرفیت اجرایی مانع یا نگرانی جدی برای پیشبرد پروژه وجود ندارد.
در کنار قرارداد تحویل مسیر، قرارداد مطالعات ژئوتکنیک نیز روز گذشته به امضا رسیده است. این مطالعات برای بررسی ویژگی‌های زمین‌شناسی، وضعیت خاک و شرایط زیرساختی مسیر انجام می‌شود و نتایج آن می‌تواند ریسک‌های فنی پروژه را کاهش دهد و زمینه اجرای دقیق‌تر عملیات عمرانی را فراهم کند. به این ترتیب، تحویل کامل مسیر و آغاز مطالعات تخصصی را می‌توان دو گام مهم در آماده‌سازی پروژه برای ورود به مرحله ساخت دانست. البته باید میان قرارداد تحویل مسیر و قرارداد نهایی اجرای عملیات عمرانی تفاوت قائل شد؛ چراکه براساس اظهارات پیشین مدیرعامل شرکت ساخت، تصویب نهایی توافق‌های اجرایی در دو کشور همچنان از الزامات آغاز عملیات اصلی پروژه است.یکی از مهم‌ترین ابعاد پروژه رشت ــ آستارا، شیوه تأمین مالی آن است. هوشنگ بازوند درباره جزئیات منابع مالی روسیه اعلام کرده است که رقم وام روسیه برای اجرای پروژه 3/1میلیارد دلار است و با احتساب تأمین مالی مربوط به ناوگان، مجموع منابع به حدود 6/1میلیارد دلار می‌رسد. بازوند تاکید کرده بود که در صورت تأمین منابع، می‌توان امیدوار بود پروژه طی سه تا چهار سال به پایان برسد.
ایران، پل اتصال آسیای مرکزی با خلیج‌فارس
اهمیت راه‌آهن رشت ــ آستارا تنها به تجارت ایران و روسیه محدود نمی‌شود. این پروژه در توسعه روابط تجاری ایران با کشورهای آسیای مرکزی، قفقاز و حتی چین نیز نقش‌آفرین است و زمینه‌ساز توسعه مسیرهای متنوع کریدور شرقی ــ غربی و شمالی ــ جنوبی است. مثلا در هشتمین نشست تجاری حمل‌ونقل و لجستیک راه ابریشم که ۲۳ و ۲۴ مهرماه در آستانه قزاقستان برگزار شد، یکی از پیشنهادها انتقال غلات قزاقستان از طریق شبکه ریلی ایران به عراق و کشورهای حاشیه خلیج‌فارس بود. این پیشنهاد نشان می‌دهد که با توسعه زیرساخت‌های ریلی و هماهنگی میان کشورهای منطقه، ایران می‌تواند علاوه بر نقش‌آفرینی در تجارت شمال - جنوب، در جابه‌جایی کالا میان شرق - غرب نیز سهم بیشتری به دست آورد.
درواقع، راه‌آهن رشت ــ آستارا می‌تواند در کنار مسیرهای شرقی کشور، شبکه‌ای متنوع از مسیرهای تجاری ایجاد کند و ایران را به یکی از حلقه‌های اصلی زنجیره حمل‌ونقل منطقه‌ای و جهانی تبدیل سازد. بهره‌برداری از این مسیر، امکان جذب سهم بیشتری از جابه‌جایی کالا در کریدور شمال ــ جنوب، افزایش درآمدهای ترانزیتی و ایجاد منابع درآمدی تازه برای اقتصاد کشور را فراهم می‌کند.
از سوی دیگر، افزایش حجم ترانزیت می‌تواند به تقویت روابط تجاری ایران با روسیه و کشورهای اوراسیا کمک کند. هرچه مسیرهای بیشتری برای انتقال کالا در دسترس باشد، امکان جذب محموله‌های جدید و ایجاد ارتباطات تجاری پایدارتر را فراهم خواهد کرد.
آخرین وضعیت ریل رشت - آستارا
عباس خطیبی، معاون ساخت و توسعه راه‌آهن، بنادر و فرودگاه‌های شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور نیز با تشریح آخرین وضعیت پروژه راه‌آهن رشت ــ آستارا گفت: دیروز در ادامه مذاکرات با طرف روس، دو سند به امضا رسید؛ نخست، تمدید الحاقیه توافق‌شده در اسفند ۱۴۰۳ و دیگری، تحویل ۳۷کیلومتر باقیمانده از اراضی تملک‌شده در مسیر این پروژه ریلی به طرف روس. الحاقیه یادشده با هدف تکمیل مطالعات و انجام بررسی‌های ژئوتکنیک، نقشه‌برداری و زمین‌شناسی از سوی طرف روس به امضا رسیده بود.
این اقدامات در حال انجام است، اما مدت اعتبار الحاقیه به پایان رسیده بود که دیروز تمدید آن تا سال آینده به امضا رسید.
او ادامه داد: سند دوم به تحویل ۳۷ کیلومتر باقیمانده از اراضی تملک‌شده در مسیر راه‌آهن رشت ــ آستارا اختصاص داشت. این اراضی از اوایل خرداد آماده تحویل شده و تنها امضای سند باقی مانده بود که سرانجام روز گذشته انجام شد.با توجه به این‌که تملک اراضی در کل مسیر ۱۶۲ کیلومتری انجام شده است، روز گذشته نیز در ادامه واگذاری ۱۲۵ کیلومتر از مسیر به طرف روس در بهمن ۱۴۰۴، مجوز دسترسی به ۳۷ کیلومتر باقیمانده صادر شد و این بخش به‌صورت رسمی در اختیار طرف روس قرار گرفت.
کریدور بین‌المللی شمال ــ جنوب یکی از مهم‌ترین مسیرهای ارتباطی برای انتقال کالا میان کشورهای شمال اروپا، روسیه، آسیای مرکزی، ایران و بازارهای جنوبی مانند هند است. کالاهای روسیه و دیگر کشورهای شمالی می‌تواند از مسیر ایران به خلیج‌فارس، دریای عمان و بازارهای هند و کشورهای منطقه منتقل شود. در جهت معکوس نیز کالاها از جنوب می‌تواند به کشورهای شمالی و بازارهای اوراسیا برسد. با وجود این ظرفیت، تکمیل نشدن برخی زیرساخت‌ها مانع بهره‌برداری کامل از کریدور شمال ــ جنوب شده است. یکی از مهم‌ترین این موانع، نبود اتصال ریلی میان رشت و آستاراست. برای اتصال این مسیر به شبکه ریلی جمهوری‌آذربایجان و ادامه مسیر به سمت روسیه، احداث ۱۶۲کیلومتر راه‌آهن میان رشت و آستارا ضرورت دارد. به همین دلیل، راه‌آهن رشت - آستارا به‌عنوان حلقه مفقوده کریدور شمال ــ جنوب شناخته می‌شود. تکمیل این مسیر می‌تواند امکان جابه‌جایی مستقیم‌تر کالا از طریق شبکه ریلی را فراهم کند و وابستگی تجارت منطقه‌ای به مسیرهای محدود جاده‌ای و دریایی را کاهش دهد.
ایران و روسیه در اردیبهشت ۱۴۰۲ توافق‌نامه ساخت راه‌آهن رشت - آستارا را امضا کردند. بر اساس این توافق، قرار شد روسیه منابع مالی مورد نیاز پروژه را تأمین کند. بااین‌حال، اجرای پروژه به‌دلیل پیچیدگی‌های فنی و تملک اراضی با مشکل مواجه شده بود. یکی از مهم‌ترین اقدامات مقدماتی، آزادسازی مسیر و خرید اراضی مورد نیاز برای احداث خط‌آهن بود.
هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور، پیش‌تر اعلام کرده بود که طی ۱۰ تا ۱۲ سال گذشته تنها حدود ۲۰ کیلومتر از اراضی مورد نیاز پروژه تملک شده بود اما در دو سال اخیر حدود ۱۴۰ تا ۱۴۵ کیلومتر از مسیر تملک شده است. به گفته وی، در مجموع حدود ۵۴۰ هکتار از اراضی مورد نیاز پروژه خریداری شده است.
گام تازه در همکاری ریلی ایران و روسیه
اکنون تحولات جدید نشان می‌دهد پروژه رشت - آستارا وارد مرحله تازه‌ای از آماده‌سازی برای اجرا شده است. دیروز (چهارشنبه) در پی تأکید مقامات ارشد کشور بر تکمیل کریدورهای ترانزیتی، قرارداد تحویل ۳۷کیلومتر از مسیر ریلی رشت ــ آستارا به شرکت روسی «کاسپین سرویسز» امضا شد. این سند با هدف تکمیل مطالعات و انجام نقشه‌برداری مسیر، به امضای هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور و یوری کوزمین، مدیرعامل شرکت روسی رسید.
با احتساب ۱۲۵ کیلومتری که سال گذشته در چارچوب توافق‌های قبلی تحویل شده بود، مجموع مسیر تحویلی به این شرکت به ۱۶۲کیلومتر، یعنی تمام طول مسیر راه‌آهن رشت ــ آستارا، رسید. در نشست دیروز، هوشنگ بازوند، مدیرعامل شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور، با تأکید بر اهمیت راهبردی پروژه در روابط دوجانبه ایران و روسیه، تسریع در اجرای این مسیر را از اولویت‌های ویژه ریاست‌جمهوری و وزارت راه و شهرسازی دانست.
او با اشاره به توان فنی داخل کشور تأکید کرد: مطالعات فنی در ایران با دقت بالا و بدون چالش در حال انجام است و پیمانکاران داخلی متخصص و توانمند نیز برای پیشبرد عملیات اجرایی حضور دارند. به گفته بازوند، از نظر ظرفیت اجرایی مانع یا نگرانی جدی برای پیشبرد پروژه وجود ندارد.
در کنار قرارداد تحویل مسیر، قرارداد مطالعات ژئوتکنیک نیز روز گذشته به امضا رسیده است. این مطالعات برای بررسی ویژگی‌های زمین‌شناسی، وضعیت خاک و شرایط زیرساختی مسیر انجام می‌شود و نتایج آن می‌تواند ریسک‌های فنی پروژه را کاهش دهد و زمینه اجرای دقیق‌تر عملیات عمرانی را فراهم کند. به این ترتیب، تحویل کامل مسیر و آغاز مطالعات تخصصی را می‌توان دو گام مهم در آماده‌سازی پروژه برای ورود به مرحله ساخت دانست. البته باید میان قرارداد تحویل مسیر و قرارداد نهایی اجرای عملیات عمرانی تفاوت قائل شد؛ چراکه براساس اظهارات پیشین مدیرعامل شرکت ساخت، تصویب نهایی توافق‌های اجرایی در دو کشور همچنان از الزامات آغاز عملیات اصلی پروژه است.یکی از مهم‌ترین ابعاد پروژه رشت ــ آستارا، شیوه تأمین مالی آن است. هوشنگ بازوند درباره جزئیات منابع مالی روسیه اعلام کرده است که رقم وام روسیه برای اجرای پروژه 3/1میلیارد دلار است و با احتساب تأمین مالی مربوط به ناوگان، مجموع منابع به حدود 6/1میلیارد دلار می‌رسد. بازوند تاکید کرده بود که در صورت تأمین منابع، می‌توان امیدوار بود پروژه طی سه تا چهار سال به پایان برسد.
ایران، پل اتصال آسیای مرکزی با خلیج‌فارس
اهمیت راه‌آهن رشت ــ آستارا تنها به تجارت ایران و روسیه محدود نمی‌شود. این پروژه در توسعه روابط تجاری ایران با کشورهای آسیای مرکزی، قفقاز و حتی چین نیز نقش‌آفرین است و زمینه‌ساز توسعه مسیرهای متنوع کریدور شرقی ــ غربی و شمالی ــ جنوبی است. مثلا در هشتمین نشست تجاری حمل‌ونقل و لجستیک راه ابریشم که ۲۳ و ۲۴ مهرماه در آستانه قزاقستان برگزار شد، یکی از پیشنهادها انتقال غلات قزاقستان از طریق شبکه ریلی ایران به عراق و کشورهای حاشیه خلیج‌فارس بود. این پیشنهاد نشان می‌دهد که با توسعه زیرساخت‌های ریلی و هماهنگی میان کشورهای منطقه، ایران می‌تواند علاوه بر نقش‌آفرینی در تجارت شمال - جنوب، در جابه‌جایی کالا میان شرق - غرب نیز سهم بیشتری به دست آورد.
درواقع، راه‌آهن رشت ــ آستارا می‌تواند در کنار مسیرهای شرقی کشور، شبکه‌ای متنوع از مسیرهای تجاری ایجاد کند و ایران را به یکی از حلقه‌های اصلی زنجیره حمل‌ونقل منطقه‌ای و جهانی تبدیل سازد. بهره‌برداری از این مسیر، امکان جذب سهم بیشتری از جابه‌جایی کالا در کریدور شمال ــ جنوب، افزایش درآمدهای ترانزیتی و ایجاد منابع درآمدی تازه برای اقتصاد کشور را فراهم می‌کند.
از سوی دیگر، افزایش حجم ترانزیت می‌تواند به تقویت روابط تجاری ایران با روسیه و کشورهای اوراسیا کمک کند. هرچه مسیرهای بیشتری برای انتقال کالا در دسترس باشد، امکان جذب محموله‌های جدید و ایجاد ارتباطات تجاری پایدارتر را فراهم خواهد کرد.
آخرین وضعیت ریل رشت - آستارا
عباس خطیبی، معاون ساخت و توسعه راه‌آهن، بنادر و فرودگاه‌های شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور نیز با تشریح آخرین وضعیت پروژه راه‌آهن رشت ــ آستارا گفت: دیروز در ادامه مذاکرات با طرف روس، دو سند به امضا رسید؛ نخست، تمدید الحاقیه توافق‌شده در اسفند ۱۴۰۳ و دیگری، تحویل ۳۷کیلومتر باقیمانده از اراضی تملک‌شده در مسیر این پروژه ریلی به طرف روس. الحاقیه یادشده با هدف تکمیل مطالعات و انجام بررسی‌های ژئوتکنیک، نقشه‌برداری و زمین‌شناسی از سوی طرف روس به امضا رسیده بود.
این اقدامات در حال انجام است، اما مدت اعتبار الحاقیه به پایان رسیده بود که دیروز تمدید آن تا سال آینده به امضا رسید.
او ادامه داد: سند دوم به تحویل ۳۷ کیلومتر باقیمانده از اراضی تملک‌شده در مسیر راه‌آهن رشت ــ آستارا اختصاص داشت. این اراضی از اوایل خرداد آماده تحویل شده و تنها امضای سند باقی مانده بود که سرانجام روز گذشته انجام شد.با توجه به این‌که تملک اراضی در کل مسیر ۱۶۲ کیلومتری انجام شده است، روز گذشته نیز در ادامه واگذاری ۱۲۵ کیلومتر از مسیر به طرف روس در بهمن ۱۴۰۴، مجوز دسترسی به ۳۷ کیلومتر باقیمانده صادر شد و این بخش به‌صورت رسمی در اختیار طرف روس قرار گرفت.