قمار ایروان با کارت ترامپ
تصویب توافق راهبردی ارمنستان و آمریکا درباره «کریدور ترامپ» در پارلمان ارمنستان و آغاز به‌کار سریع کارگروه‌های فنی سه‌جانبه با حضور واشنگتن و باکو، گام بلندی در جهت ورود قفقاز جنوبی به مرحله تازه از رقابت‌های ژئوپلیتیکی است؛ تحولی که با تثبیت حضور بلندمدت ایالات متحده در جنوب ارمنستان، موازنه امنیتی و اقتصادی منطقه را به شکلی بنیادین تحت تأثیر قرار می‌دهد.
مهدی سیف‌تبریزی | عضو هیأت علمی دانشگاه
پارلمان ارمنستان در دو هفته پیش توافق چارچوب همکاری راهبردی با آمریکا پیرامون پروژه موسوم به «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین‌المللی» (TRIPP) را با ۶۳ رأی موافق در برابر ۳۲ رأی مخالف به تصویب رساند. تنها چند روز بعد، نمایندگان سه کشور در قالب کارگروه‌های فنی مشترک، روند اجرایی این پروژه را کلید زدند. در این نشست که با حضور برندن هانراهان، معاون وزیر امورخارجه آمریکا در امور اروپا و اوراسیا، و معاونان وزیر امور خارجه ارمنستان و جمهوری آذربایجان برگزار شد، دو کارگروه تخصصی با مأموریت بررسی زیرساخت‌های حمل‌ونقل و خطوط انتقال انرژی تشکیل شد تا با هماهنگی فنی، مقدمات عملیاتی‌سازی سریع تمام اجزای پروژه را فراهم کنند.
براساس ساختار پیش‌بینی‌شده، پروژه TRIPP قرار است با اتصال خاک اصلی جمهوری آذربایجان به منطقه خودمختار نخجوان از طریق استان سیونیک ارمنستان، یک شبکه چندوجهی ارتباطی ایجاد کند. این شبکه علاوه بر خطوط ریلی و جاده‌ای، ظرفیت ترانزیت انرژی (نفت و گاز)، فیبر نوری و زیرساخت‌های انتقال برق را نیز دربرمی‌گیرد. با این حال، فراتر از ابعاد فنی، این مدل مدیریتی و مالکیتی پروژه است که زنگ خطر را به‌صدا درآورده: شرکت توسعه‌دهنده این کریدور با مشارکت یک نهاد وابسته به «سازمان مالی توسعه بین‌المللی آمریکا» و دولت ارمنستان تأسیس می‌شود؛ به‌گونه‌ای که ۷۴ درصد سهام در اختیار طرف آمریکایی و ۲۶ درصد متعلق به ایروان خواهد بود. همچنین، حق توسعه و بهره‌برداری از پروژه برای یک دوره اولیه ۴۹ ساله با امکان تمدید ۵۰ ساله پیش‌بینی شده است. به این ترتیب، آنچه در حال شکل‌گیری است، صرفا یک معبر ترانزیتی برای اتصال دو بخش از اراضی جمهوری آذربایجان نیست؛ بلکه تولد یک چارچوب عمیق اقتصادی، مدیریتی و زیرساختی با نقش‌آفرینی مستقیم و مسلط دولت تروریستی آمریکا در یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های قفقاز جنوبی است. همین واقعیت، ضرورت بازنگری فوری در محاسبات راهبردی ارمنستان و واکاوی پیامدهای امنیتی این هم‌افزایی برای همسایگان، به‌ویژه جمهوری اسلامی ایران و روسیه را دوچندان می‌کند.
مرز ایران و ارمنستان؛ خط قرمز ژئوپلیتیکی تهران
درک حساسیت این تحولات برای ایران، مستلزم توجه به جایگاه بی‌بدیل استان سیونیک در معادلات منطقه‌ای است. این استان در امتداد مرز مشترک ایران و ارمنستان واقع شده و تنها گذرگاه زمینی مستقیم ایران به این کشور و یکی از حیاتی‌ترین شاهراه‌های ارتباطی کشور با قفقاز و بازارهای اروپایی به‌شمار می‌رود. این مرز از منظر ژئوپلیتیکی، پل اتصال ایران به شمال و شرق اوراسیاست و از منظر ژئواکونومیکی، بازوی اصلی تهران برای توسعه کریدورهای ترانزیتی و اتصال خلیج‌فارس به دریای سیاه محسوب می‌شود.
از همین‌رو، هرگونه دگرگونی ساختاری در ترتیبات سیاسی، اقتصادی و امنیتی جنوب ارمنستان نمی‌تواند برای تهران یک تحول معمولی در مناسبات پیرامونی تلقی شود. مسأله محوری ایران، مخالفت با توسعه ارتباطات منطقه‌ای یا گشایش راه‌های ارتباطی جمهوری آذربایجان با نخجوان نیست؛ بلکه چالش اصلی، تبدیل شدن این مسیر به بستری برای نفوذ و تثبیت حضور یک قدرت فرامنطقه‌ای در جوار مرزهای امنیتی ایران است.
موضع‌گیری صریح خلیل شیرغلامی، سفیر ایران در ارمنستان، دقیقا در همین پازل قابل تحلیل است. وی با اشاره به توافق ارمنستان برای فراهم کردن مسیر ارتباطی باکو با نخجوان از طریق TRIPP، به‌درستی تأکید کرده که جمهوری آذربایجان نیز باید در مقابل، زمینه برقراری پیوند ریلی میان ارمنستان و ایران را از مسیر نخجوان فراهم سازد. به گفته سفیر ایران، احیای خط آهن راهبردی «یراسخ ـ جلفا» می‌تواند ارمنستان را به گره‌گاه‌های مهم و تاثیرگذار در مسیر ارتباطی خلیج‌فارس و دریای سیاه تبدیل کند.
این رویکرد نشان می‌دهد که تهران نه‌تنها با توسعه شبکه حمل‌ونقل در قفقاز مخالف نیست، بلکه آمادگی دارد شریکی قابل اتکا برای ارمنستان باشد. با وجود این، چنین چشم‌اندازی تنها زمانی محقق می‌شود که معماری ارتباطی منطقه بر پایه منافع متقابل همسایگان استوار باشد، نه آن‌که مدیریت زنجیره حیاتی زیرساخت‌ها به بازیگری خارج از منطقه واگذار شود.
امنیت پیرامونی قابل معامله نیست
از سوی دیگر، تجربیات امنیتی ناشی از تنش‌های راهبردی اخیر و تحولات مرتبط با رویکردهای ایالات متحده، محاسبات امنیتی تهران را درباره حضور واشنگتن در پیرامون مرزهای سرزمینی‌اش وارد فاز تازه‌ای کرده است. تحولات نظامی سال‌های اخیر نشان داد که زیرساخت‌های لجستیکی، سایبری و امنیتی آمریکا در کشورهای پیرامونی، در شرایط بحران و تقابل به‌سادگی می‌توانند به بخشی از جغرافیای عملیاتی علیه منافع ملی ایران تبدیل شوند. این تجربه عینی به‌روشنی گواهی می‌دهد که تهران دیگر نمی‌تواند حضور بلندمدت ساختارهای وابسته به دولت
ایالات متحده را در مناطق حساس مرزی صرفا از دریچه اقتصاد یا دیپلماسی بنگرد.
در چنین شرایطی، ظهور یک ساختار اقتصادی و مدیریتی تحت کنترل آمریکا در استان سیونیک، حتی اگر در گام نخست با نقاب ترانزیتی و تجاری معرفی شود، از منظر دکترین امنیت ملی ایران پذیرفتنی نیست. زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی، مخابرات و لجستیک در مناطق مرزی، به‌تدریج ضریب نفوذ و اثرگذاری بازیگر مسلط بر آنها را تقویت می‌کنند. اگر این حضور در آینده با پیوست‌های حفاظتی، امنیتی یا دسترسی‌های ویژه همراه شود، تبعات آن فراتر از یک پروژه تجاری خواهد رفت.
این نقطه‌ای است که دولت نیکول پاشینیان باید در ارزیابی‌های خود با احتیاط کامل لحاظ کند. ایران پس از تحولات سال‌های اخیر به‌خصوص یک‌سال گذشته و پس از جنگ 12 روزه و جنگ رمضان، نسبت به حضور و نفوذ ساختاری آمریکا در جوار مرزهایش حساسیتی راهبردی دارد. تهران به‌خوبی می‌داند که تهدیدات امنیتی الزاما با نصب تابلوی پایگاه نظامی آغاز نمی‌شوند؛ بلکه ایجاد زیرساخت‌های راهبردی و شبکه‌های وابسته به قدرت‌های متخاصم می‌تواند بستر مناسبی را برای اثرگذاری بلندمدت آنها فراهم سازد. به همین دلیل، موضع دستگاه دیپلماسی ایران درباره لزوم مهار نفوذ امنیتی آمریکا در منطقه، بازتاب‌دهنده یک اصل بنیادین در سیاست امنیت ملی کشور است. ایران همواره از حاکمیت و تمامیت ارضی ارمنستان صیانت کرده اما در برابر هرگونه مهندسی ژئوپلیتیکی که به محدودسازی دسترسی تهران به قفقاز یا استقرار ظرفیت‌های مخرب قدرت‌های فرامنطقه‌ای در همسایگی‌اش بینجامد، با قاطعیت می‌ایستد.
هشدار روشن به ایروان
آنچه ایروان باید در محاسبات خود لحاظ کند این است که توسعه روابط با غرب، گزینه‌ای حاکمیتی است اما این تصمیم نمی‌تواند به بهای نادیده گرفتن خط‌قرمزهای امنیتی همسایگان و به‌هم خوردن موازنه قفقاز تمام شود. ارمنستان نمی‌تواند از یک‌سو توقع داشته باشد که تهران حامی پایداری مرزهای بین‌المللی این کشور بماند و از سوی دیگر، زمینه استقرار ساختارهای بلندمدت وابسته به ایالات متحده را در آسیب‌پذیرترین نقطه مرزی خود فراهم سازد. امنیت مرز مشترک ایران و ارمنستان، صرفا یک پرونده دوجانبه نیست؛ بلکه با قدرت ژئوپلیتیکی ایران، اتصال به بازار اوراسیا و موازنه قدرت در برابر محور آنکارا - باکو پیوندی ناگسستنی دارد. درست همان‌گونه که امنیت آبراهه‌های استراتژیک هرمز برای ایران خط‌قرمز است، صیانت از موقعیت راهبردی مرزهای شمالی نیز با همان سطح از اراده دفاعی صیانت خواهد شد. پیام تهران به ایروان شفاف و غیرقابل تغییر است: توسعه همکاری‌های منطقه‌ای آری اما تبدیل جنوب ارمنستان به سکوی نفوذ امنیتی آمریکا هرگز. هزینه یک محاسبه اشتباه در قفقاز، پیش از هر کس، متوجه آینده خود ارمنستان خواهد بود.
براساس ساختار پیش‌بینی‌شده، پروژه TRIPP قرار است با اتصال خاک اصلی جمهوری آذربایجان به منطقه خودمختار نخجوان از طریق استان سیونیک ارمنستان، یک شبکه چندوجهی ارتباطی ایجاد کند. این شبکه علاوه بر خطوط ریلی و جاده‌ای، ظرفیت ترانزیت انرژی (نفت و گاز)، فیبر نوری و زیرساخت‌های انتقال برق را نیز دربرمی‌گیرد. با این حال، فراتر از ابعاد فنی، این مدل مدیریتی و مالکیتی پروژه است که زنگ خطر را به‌صدا درآورده: شرکت توسعه‌دهنده این کریدور با مشارکت یک نهاد وابسته به «سازمان مالی توسعه بین‌المللی آمریکا» و دولت ارمنستان تأسیس می‌شود؛ به‌گونه‌ای که ۷۴ درصد سهام در اختیار طرف آمریکایی و ۲۶ درصد متعلق به ایروان خواهد بود. همچنین، حق توسعه و بهره‌برداری از پروژه برای یک دوره اولیه ۴۹ ساله با امکان تمدید ۵۰ ساله پیش‌بینی شده است. به این ترتیب، آنچه در حال شکل‌گیری است، صرفا یک معبر ترانزیتی برای اتصال دو بخش از اراضی جمهوری آذربایجان نیست؛ بلکه تولد یک چارچوب عمیق اقتصادی، مدیریتی و زیرساختی با نقش‌آفرینی مستقیم و مسلط دولت تروریستی آمریکا در یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های قفقاز جنوبی است. همین واقعیت، ضرورت بازنگری فوری در محاسبات راهبردی ارمنستان و واکاوی پیامدهای امنیتی این هم‌افزایی برای همسایگان، به‌ویژه جمهوری اسلامی ایران و روسیه را دوچندان می‌کند.
مرز ایران و ارمنستان؛ خط قرمز ژئوپلیتیکی تهران
درک حساسیت این تحولات برای ایران، مستلزم توجه به جایگاه بی‌بدیل استان سیونیک در معادلات منطقه‌ای است. این استان در امتداد مرز مشترک ایران و ارمنستان واقع شده و تنها گذرگاه زمینی مستقیم ایران به این کشور و یکی از حیاتی‌ترین شاهراه‌های ارتباطی کشور با قفقاز و بازارهای اروپایی به‌شمار می‌رود. این مرز از منظر ژئوپلیتیکی، پل اتصال ایران به شمال و شرق اوراسیاست و از منظر ژئواکونومیکی، بازوی اصلی تهران برای توسعه کریدورهای ترانزیتی و اتصال خلیج‌فارس به دریای سیاه محسوب می‌شود.
از همین‌رو، هرگونه دگرگونی ساختاری در ترتیبات سیاسی، اقتصادی و امنیتی جنوب ارمنستان نمی‌تواند برای تهران یک تحول معمولی در مناسبات پیرامونی تلقی شود. مسأله محوری ایران، مخالفت با توسعه ارتباطات منطقه‌ای یا گشایش راه‌های ارتباطی جمهوری آذربایجان با نخجوان نیست؛ بلکه چالش اصلی، تبدیل شدن این مسیر به بستری برای نفوذ و تثبیت حضور یک قدرت فرامنطقه‌ای در جوار مرزهای امنیتی ایران است.
موضع‌گیری صریح خلیل شیرغلامی، سفیر ایران در ارمنستان، دقیقا در همین پازل قابل تحلیل است. وی با اشاره به توافق ارمنستان برای فراهم کردن مسیر ارتباطی باکو با نخجوان از طریق TRIPP، به‌درستی تأکید کرده که جمهوری آذربایجان نیز باید در مقابل، زمینه برقراری پیوند ریلی میان ارمنستان و ایران را از مسیر نخجوان فراهم سازد. به گفته سفیر ایران، احیای خط آهن راهبردی «یراسخ ـ جلفا» می‌تواند ارمنستان را به گره‌گاه‌های مهم و تاثیرگذار در مسیر ارتباطی خلیج‌فارس و دریای سیاه تبدیل کند.
این رویکرد نشان می‌دهد که تهران نه‌تنها با توسعه شبکه حمل‌ونقل در قفقاز مخالف نیست، بلکه آمادگی دارد شریکی قابل اتکا برای ارمنستان باشد. با وجود این، چنین چشم‌اندازی تنها زمانی محقق می‌شود که معماری ارتباطی منطقه بر پایه منافع متقابل همسایگان استوار باشد، نه آن‌که مدیریت زنجیره حیاتی زیرساخت‌ها به بازیگری خارج از منطقه واگذار شود.
امنیت پیرامونی قابل معامله نیست
از سوی دیگر، تجربیات امنیتی ناشی از تنش‌های راهبردی اخیر و تحولات مرتبط با رویکردهای ایالات متحده، محاسبات امنیتی تهران را درباره حضور واشنگتن در پیرامون مرزهای سرزمینی‌اش وارد فاز تازه‌ای کرده است. تحولات نظامی سال‌های اخیر نشان داد که زیرساخت‌های لجستیکی، سایبری و امنیتی آمریکا در کشورهای پیرامونی، در شرایط بحران و تقابل به‌سادگی می‌توانند به بخشی از جغرافیای عملیاتی علیه منافع ملی ایران تبدیل شوند. این تجربه عینی به‌روشنی گواهی می‌دهد که تهران دیگر نمی‌تواند حضور بلندمدت ساختارهای وابسته به دولت
ایالات متحده را در مناطق حساس مرزی صرفا از دریچه اقتصاد یا دیپلماسی بنگرد.
در چنین شرایطی، ظهور یک ساختار اقتصادی و مدیریتی تحت کنترل آمریکا در استان سیونیک، حتی اگر در گام نخست با نقاب ترانزیتی و تجاری معرفی شود، از منظر دکترین امنیت ملی ایران پذیرفتنی نیست. زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی، مخابرات و لجستیک در مناطق مرزی، به‌تدریج ضریب نفوذ و اثرگذاری بازیگر مسلط بر آنها را تقویت می‌کنند. اگر این حضور در آینده با پیوست‌های حفاظتی، امنیتی یا دسترسی‌های ویژه همراه شود، تبعات آن فراتر از یک پروژه تجاری خواهد رفت.
این نقطه‌ای است که دولت نیکول پاشینیان باید در ارزیابی‌های خود با احتیاط کامل لحاظ کند. ایران پس از تحولات سال‌های اخیر به‌خصوص یک‌سال گذشته و پس از جنگ 12 روزه و جنگ رمضان، نسبت به حضور و نفوذ ساختاری آمریکا در جوار مرزهایش حساسیتی راهبردی دارد. تهران به‌خوبی می‌داند که تهدیدات امنیتی الزاما با نصب تابلوی پایگاه نظامی آغاز نمی‌شوند؛ بلکه ایجاد زیرساخت‌های راهبردی و شبکه‌های وابسته به قدرت‌های متخاصم می‌تواند بستر مناسبی را برای اثرگذاری بلندمدت آنها فراهم سازد. به همین دلیل، موضع دستگاه دیپلماسی ایران درباره لزوم مهار نفوذ امنیتی آمریکا در منطقه، بازتاب‌دهنده یک اصل بنیادین در سیاست امنیت ملی کشور است. ایران همواره از حاکمیت و تمامیت ارضی ارمنستان صیانت کرده اما در برابر هرگونه مهندسی ژئوپلیتیکی که به محدودسازی دسترسی تهران به قفقاز یا استقرار ظرفیت‌های مخرب قدرت‌های فرامنطقه‌ای در همسایگی‌اش بینجامد، با قاطعیت می‌ایستد.
هشدار روشن به ایروان
آنچه ایروان باید در محاسبات خود لحاظ کند این است که توسعه روابط با غرب، گزینه‌ای حاکمیتی است اما این تصمیم نمی‌تواند به بهای نادیده گرفتن خط‌قرمزهای امنیتی همسایگان و به‌هم خوردن موازنه قفقاز تمام شود. ارمنستان نمی‌تواند از یک‌سو توقع داشته باشد که تهران حامی پایداری مرزهای بین‌المللی این کشور بماند و از سوی دیگر، زمینه استقرار ساختارهای بلندمدت وابسته به ایالات متحده را در آسیب‌پذیرترین نقطه مرزی خود فراهم سازد. امنیت مرز مشترک ایران و ارمنستان، صرفا یک پرونده دوجانبه نیست؛ بلکه با قدرت ژئوپلیتیکی ایران، اتصال به بازار اوراسیا و موازنه قدرت در برابر محور آنکارا - باکو پیوندی ناگسستنی دارد. درست همان‌گونه که امنیت آبراهه‌های استراتژیک هرمز برای ایران خط‌قرمز است، صیانت از موقعیت راهبردی مرزهای شمالی نیز با همان سطح از اراده دفاعی صیانت خواهد شد. پیام تهران به ایروان شفاف و غیرقابل تغییر است: توسعه همکاری‌های منطقه‌ای آری اما تبدیل جنوب ارمنستان به سکوی نفوذ امنیتی آمریکا هرگز. هزینه یک محاسبه اشتباه در قفقاز، پیش از هر کس، متوجه آینده خود ارمنستان خواهد بود.