سواد رسانه‌ای؛ زیرساخت‌شناختی جامعه در عصر هوشمندی
به‌مناسبت هفته سواد رسانه‌ای و در جایگاه رئیس هیأت‌مدیره انجمن سواد رسانه‌ای ایران، بر آنم تا اهمیت و ضرورت توجه به سواد رسانه‌ای را در مواجهه با تحولات شتابان عصر هوشمندی، از سه منظر به اختصار تبیین کنم. امروز گسترش هوش مصنوعی، شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های هوشمند، محیط رسانه‌ای و شیوه دسترسی، دریافت و پردازش اطلاعات را به‌سرعت دگرگون کرده است؛ به‌گونه‌ای که تشخیص اطلاعات معتبر از نادرست، شناخت اهداف و پیامدهای محتوای رسانه‌ای و اتخاذ تصمیم آگاهانه، بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.
دکتر سیدمرتضی موسویان | رئیس هیأت‌مدیره انجمن سواد رسانه‌ای
در چنین شرایطی، سواد رسانه‌ای دیگر صرفا مجموعه‌ای از مهارت‌ها برای استفاده درست از رسانه‌ها نیست، بلکه ضرورتی برای حفظ و ارتقای قدرت تشخیص، تفکر نقادانه و توانمندی شناختی افراد و جامعه به‌شمار می‌رود. از همین‌رو، در این نوشتار در سه ساحت مجزا؛ ابتدا به تحولات محیط رسانه‌ای در عصر هوشمندی و چالش‌هایی می‌پردازم که این تحولات پیش روی جامعه قرار داده‌اند؛ سپس نقش سواد رسانه‌ای در حفظ و ارتقای توانمندی شناختی جامعه را بررسی می‌کنم و در ساحت سوم، الزامات تبدیل سواد رسانه‌ای به یک اولویت ملی را با تأکید بر مشارکت و مسئولیت مشترک نظام آموزشی، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، نهادهای حاکمیتی و سازمان‌های مردم‌نهاد مورد توجه قرار می‌دهم.
ساحت اول: تحولات محیط رسانه‌ای در عصر هوشمندی
رسانه‌های اجتماعی در محیط سایبر، دیگر صرفا ابزارهایی برای ارتباط، سرگرمی یا تبادل اطلاعات نیستند؛ بلکه به‌تدریج به زیست‌بومی فراگیر تبدیل شده‌اند که بخش مهمی از زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها در آن جریان دارد. امروزه آموزش، کسب‌وکار، تعاملات اجتماعی، دریافت اخبار، شکل‌گیری نگرش‌ها و حتی بخش‌هایی از تصمیم‌گیری‌های روزمره، به این زیست‌بوم وابسته شده است. به بیان دیگر حضور در محیط سایبر و تعامل با رسانه‌های اجتماعی، برای بسیاری از افراد نه یک انتخاب اختیاری، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر و بخشی از واقعیت زندگی معاصر است.
با این‌حال، آنچه این زیست‌بوم را از رسانه‌های سنتی متمایز می‌کند، صرفا سرعت انتقال اطلاعات یا گستردگی مخاطبان نیست؛ بلکه فلسفه وجودی، منطق عملکرد و سازوکارهای معرفتی خاص آن است. رسانه‌های اجتماعی در محیط سایبر، برخلاف تصور رایج، فضاهایی خنثی و بی‌طرف برای عرضه و دریافت آزادانه اطلاعات نیستند. این رسانه‌ها براساس معماری فنی، الگوهای اقتصادی و منطق الگوریتمی خود، تعیین می‌کنند چه محتوایی بیشتر دیده شود، چه موضوعاتی در کانون توجه قرار گیرد و کاربران با چه نوع اطلاعات و دیدگاه‌هایی مواجه شوند. در واقع آنچه مخاطب در صفحه شخصی خود مشاهده می‌کند، لزوما بازتابی از تمام واقعیت‌های موجود نیست، بلکه گزینشی از محتواست که براساس داده‌های رفتاری و محاسبات الگوریتمی برای او سازماندهی شده است.
یکی از پیامدهای مهم این سازوکار، شکل‌گیری «اتاق پژواک» و «حباب فیلتر» است. رسانه‌های اجتماعی با رصد رفتار کاربران، از جمله علایق، جست‌وجوها، پسندها، اشتراک‌گذاری‌ها، مدت زمان توقف بر محتوا و نوع تعاملات آنان، به شناختی مستمر از ترجیحات و الگوهای رفتاری مخاطبان دست می‌یابند؛ سپس با استفاده از این داده‌ها، محتوایی را در معرض دید آنان قرار می‌دهند که احتمالا با علایق و باورهای‌شان سازگارتر است و رضایت و ماندگاری بیشتری ایجاد می‌کند.
ساحت اول: تحولات محیط رسانه‌ای در عصر هوشمندی
رسانه‌های اجتماعی در محیط سایبر، دیگر صرفا ابزارهایی برای ارتباط، سرگرمی یا تبادل اطلاعات نیستند؛ بلکه به‌تدریج به زیست‌بومی فراگیر تبدیل شده‌اند که بخش مهمی از زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها در آن جریان دارد. امروزه آموزش، کسب‌وکار، تعاملات اجتماعی، دریافت اخبار، شکل‌گیری نگرش‌ها و حتی بخش‌هایی از تصمیم‌گیری‌های روزمره، به این زیست‌بوم وابسته شده است. به بیان دیگر حضور در محیط سایبر و تعامل با رسانه‌های اجتماعی، برای بسیاری از افراد نه یک انتخاب اختیاری، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر و بخشی از واقعیت زندگی معاصر است.
با این‌حال، آنچه این زیست‌بوم را از رسانه‌های سنتی متمایز می‌کند، صرفا سرعت انتقال اطلاعات یا گستردگی مخاطبان نیست؛ بلکه فلسفه وجودی، منطق عملکرد و سازوکارهای معرفتی خاص آن است. رسانه‌های اجتماعی در محیط سایبر، برخلاف تصور رایج، فضاهایی خنثی و بی‌طرف برای عرضه و دریافت آزادانه اطلاعات نیستند. این رسانه‌ها براساس معماری فنی، الگوهای اقتصادی و منطق الگوریتمی خود، تعیین می‌کنند چه محتوایی بیشتر دیده شود، چه موضوعاتی در کانون توجه قرار گیرد و کاربران با چه نوع اطلاعات و دیدگاه‌هایی مواجه شوند. در واقع آنچه مخاطب در صفحه شخصی خود مشاهده می‌کند، لزوما بازتابی از تمام واقعیت‌های موجود نیست، بلکه گزینشی از محتواست که براساس داده‌های رفتاری و محاسبات الگوریتمی برای او سازماندهی شده است.
یکی از پیامدهای مهم این سازوکار، شکل‌گیری «اتاق پژواک» و «حباب فیلتر» است. رسانه‌های اجتماعی با رصد رفتار کاربران، از جمله علایق، جست‌وجوها، پسندها، اشتراک‌گذاری‌ها، مدت زمان توقف بر محتوا و نوع تعاملات آنان، به شناختی مستمر از ترجیحات و الگوهای رفتاری مخاطبان دست می‌یابند؛ سپس با استفاده از این داده‌ها، محتوایی را در معرض دید آنان قرار می‌دهند که احتمالا با علایق و باورهای‌شان سازگارتر است و رضایت و ماندگاری بیشتری ایجاد می‌کند.