روستاگردی از دریچه تحول
بررسی عملکرد رسانه‌ملی در بازنمایی جوامع روستایی و عشایری نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری‌های تحولی در سازمان صداوسیما فراتر از تولیدات سطحی و حاشیه‌ای، بر تثبیت جمعیت، مهار مهاجرت معکوس و دگرگونی اساسی در منزلت اجتماعی روستاییان تمرکز یافته است. در شرایطی که اسناد بالادستی و کلان‌مسائل کشور نظیر ترافیک و بحران‌های کلانشهری مستقیما به چالش‌های جمعیتی گره خورده‌اند، کارگروه تخصصی روستا و عشایر اداره کل طراحی راهبردی مرکز طرح، برنامه و بودجه سازمان صداوسیما تلاش کرده است با رویکردی چندبعدی، تصویر اهالی روستا را از کلیشه‌های سنتی گذشته به گنجینه‌ای زنده از دانش بومی، اصالت و پیشران امنیت غذایی و اقتصادی کشور ارتقا دهد؛ رویکردی که حجم پرداخت رسانه‌ملی به آن در دوره تحول حداقل سه‌برابر افزایش پیدا کرده و ابعاد گوناگون آن در گفت‌وگو با علیرضا رضاپور تبیین شده است.
امیر گودرزی | گروه رسانه
تثبیت جمعیت و مهار مهاجرت معکوس
علیرضا رضاپور، مدیر کارگروه تخصصی روستا و عشایر اداره کل طراحی راهبردی مرکز طرح، برنامه و بودجه سازمان صداوسیما، پیش از ورود به بحث تولیدات نمایشی، به ریشه‌های کلان‌مسائل کشور اشاره کرده و به جام‌جم می‌گوید: برای بررسی عملکرد رسانه‌ملی در حوزه روستا و عشایر، پیش از ورود به بحث تولیدات نمایشی، باید کمی به عقب‌تر بازگردیم. سیاست اصلی نظام در جامعه، تثبیت جمعیت و مهاجرت معکوس است؛ اگر این اتفاق رقم بخورد، بسیاری از کلان‌مسائلی که امروز جامعه و حتی محیط‌های شهری با آن مواجه هستند، خودبه‌خود برطرف می‌شود. اسنادی وجود دارد که نشان می‌دهد با مهار مهاجرت و کاهش تمرکز جمعیت در کلانشهرهایی مانند تهران، بسیاری از معضلات ازجمله ترافیک و مسائل جانبی کاهش می‌یابد.
وی در خصوص ریشه‌یابی دقیق علل مهاجرت روستاییان اضافه می‌کند: عموم دولت‌ها علت اصلی مهاجرت را وضعیت اقتصادی و معیشتی می‌دانند؛ اما ما در سازمان، مهاجرت را چندبعدی می‌بینیم که شامل ابعاد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، امکانات و عدم تناسب پیشرفت میان جامعه شهری و روستایی است. بااین‌حال، براساس ارزیابی بسیاری از کارشناسان، اصلی‌ترین علت مهاجرت را در حوزه اجتماعی ریشه‌یابی کردیم. در بررسی‌های میدانی با روستاییانی مواجه شدیم که با وجود برخورداری از درآمد و وضعیت اقتصادی مطلوب، همچنان تمایل به مهاجرت داشتند.
علت این امر، مسأله شأن و منزلت اجتماعی و تفکر تصویری موجود در افکارعمومی جامعه نسبت به روستا بود؛ تصویری که در آن روستا معادل مکانی با فرهنگ ضعیف، سطح دانش پایین و درآمد ناچیز فرض می‌شد.
تغییر نگاه محاسباتی و ظرفیت 80درصدی
مدیر کارگروه تخصصی روستا و عشایر اداره کل طراحی راهبردی مرکز طرح، برنامه و بودجه سازمان صداوسیما با تأکید بر بطلان تصویرهای نادرست از روستا، تصریح می‌کند: اگر در هر جامعه‌ای، ازجمله محیط شهری، صرفا به ضعف‌ها بپردازیم و از نقاط قوت غافل شویم، به سیاه‌نمایی و اغراق دامن زده‌ایم. مطالعات وسیع ما در حوزه‌های ورزشی، فرهنگی، گردشگری، کشاورزی، معدن، صنعت و آداب‌ورسوم نشان می‌دهد که لیوان روستایی ما 80 درصد پر است. با تغییر زاویه نگاه و تکیه بر واقعیت‌های میدان، به این نتیجه رسیدیم که بسیاری از مدال‌آوران رقابت‌های جهانی و المپیک نیز از فرزندان روستا هستند. در حوزه امنیت غذایی و امنیت جغرافیایی، سردار پاکپور فرزند روستای سده، از توابع شهرستان خنداب بود که وصیت کرد در زادگاه خود به خاک سپرده شود. بسیاری از نخبگان، فرماندهان، پزشکان، قضات و مفاخر ما اصالتا روستازاده هستند. رضاپور درباره رویکرد برنامه‌سازان رسانه‌ملی می‌افزاید: اصلی‌ترین شاخصه تمامی برنامه‌های رسانه‌ملی در معاونت‌های مختلف اعم از برنامه‌های منعطف، ضبطی، مستند و نمایشی، تلاش برای ارتقای شأن و منزلت اجتماعی جامعه روستایی و عشایری است. وقتی یک روستایی این برنامه‌ها را می‌بیند و تصویر درستی از او به نمایش درمی‌آید، به هویت، زادگاه و تعلق خاطر خود افتخار می‌کند و دیگر از ریشه‌هایش فاصله نمی‌گیرد.
وی با تشریح ساختار اداری و اجرایی این حوزه می‌گوید: برای تحقق این هدف، تمامی مراکز استان‌های ما برنامه‌های تلویزیونی و حداقل یک برنامه رادیویی مختص روستا دارند؛ به‌طوری‌که پرمخاطب‌ترین تولیدات در برخی مراکز استان‌ها مربوط به حوزه روستایی است و بیش از 75درصد مخاطب دارد. واحد ما یعنی کارگروه روستا در مدیریت کشاورزی اداره‌کل طراحی راهبردی مرکز طرح، برنامه و بودجه سازمان، با همکاری مدیران عشایری، اداره‌کل کشاورزی و مراکز استان‌ها در تعامل مستمر با معاونت‌های صداوسیمای است. کارکرد اصلی این کارگروه، تولید مستقیم نیست؛ بلکه تدوین پیشنهادهایی برای تولید برنامه است که پس از طی مراحل اداری و تصویب، به تهیه‌کنندگان مشخص (عموما در مرکز سیمرغ) سپرده می‌شوند.
رضاپور در تشریح نمونه‌های اجرایی این طرح‌ها توضیح می‌دهد: به‌عنوان‌مثال، مستند مسابقه «خونمونه» که از شبکه یک پخش شد، رقابت دو خانواده از شهرهای دیگر را در یک بستر روستایی بر سر اشتغال، سبک زندگی، کسب درآمد و تأمین مایحتاج پایه مانند سبزی و تخم‌مرغ در قالب رئالیتی‌شو به تصویر کشید که بسیار پرمخاطب بود و در تایم طلایی پخش شد. وی همچنین به حضور روستا در برنامه‌های زنده اشاره کرده و می‌گوید: علاوه‌براین، در برنامه‌های زنده و منعطف سازمان مانند صبح بخیر ایران، صبحانه ایرانی، سلام صبح بخیر، خانواده و به خانه برمی‌گردیم که پیش از این سهم کمی به روستا می‌دادند، با توجه به این‌که 26 درصد جامعه ما را روستاییان و عشایر تشکیل می‌دهند، حضور چهره‌های شاخص روستایی، کشاورزان، دهیاران، شورای روستا، بهورزان و دانش‌آموزان به فراخور موضوعات در دستورکار قرار گرفت. همچنین سال ۱۴۰۰ بیش از 14هزار اثر کوتاه از راهپیمایی ۲۲بهمن توسط خود جامعه روستایی ضبط و برای رسانه‌ملی ارسال شد که بخش‌هایی از آنها به نمایش درآمد. مدیر کارگروه تخصصی روستا و عشایر اداره کل طراحی راهبردی مرکز طرح، برنامه و بودجه سازمان صداوسیما با مقایسه حجم برنامه‌ها بیان می‌کند: به‌طورکلی، اگر حجم پرداخت رسانه‌ملی به حوزه روستا را در دوران تحول جدید با دوره‌های قبل مقایسه کنیم، این سهم حداقل سه‌برابر شده است. برنامه‌های مستند مسابقه مزرعه فروردین، خانه سبز، سایه‌ساز، ایران سبز و ساخت چندین سریال 30قسمتی در حوزه روستا از این جمله‌اند. در معاونت صدا حداقل 10عنوان برنامه مستقل و در معاونت استان‌ها حداقل 43 عنوان برنامه رادیویی و 33 برنامه تلویزیونی مستقل روستایی فعال است. او می‌افزاید: در اسفندماه ۱۴۰۱ همایش «روستا در رسانه» با حضور بیش از 500 نفر از جامعه روستایی در سالن خواجه‌نصیر صداوسیما برگزار شد. در سال ۱۴۰۲ نیز به مناسبت هفته روستا و با محوریت معاونت توسعه روستایی ریاست‌جمهوری، رسانه‌ملی تمام‌قد پای کار آمد و با تبلیغات گسترده، بیش از دومیلیون و 400هزار نفر از نمایشگاه توانمندی‌های روستایی و عشایری در مصلای تهران بازدید کردند که فضای شهر را دگرگون ساخت.
علیرضا رضاپور، مدیر کارگروه تخصصی روستا و عشایر اداره کل طراحی راهبردی مرکز طرح، برنامه و بودجه سازمان صداوسیما، پیش از ورود به بحث تولیدات نمایشی، به ریشه‌های کلان‌مسائل کشور اشاره کرده و به جام‌جم می‌گوید: برای بررسی عملکرد رسانه‌ملی در حوزه روستا و عشایر، پیش از ورود به بحث تولیدات نمایشی، باید کمی به عقب‌تر بازگردیم. سیاست اصلی نظام در جامعه، تثبیت جمعیت و مهاجرت معکوس است؛ اگر این اتفاق رقم بخورد، بسیاری از کلان‌مسائلی که امروز جامعه و حتی محیط‌های شهری با آن مواجه هستند، خودبه‌خود برطرف می‌شود. اسنادی وجود دارد که نشان می‌دهد با مهار مهاجرت و کاهش تمرکز جمعیت در کلانشهرهایی مانند تهران، بسیاری از معضلات ازجمله ترافیک و مسائل جانبی کاهش می‌یابد.
وی در خصوص ریشه‌یابی دقیق علل مهاجرت روستاییان اضافه می‌کند: عموم دولت‌ها علت اصلی مهاجرت را وضعیت اقتصادی و معیشتی می‌دانند؛ اما ما در سازمان، مهاجرت را چندبعدی می‌بینیم که شامل ابعاد اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، امکانات و عدم تناسب پیشرفت میان جامعه شهری و روستایی است. بااین‌حال، براساس ارزیابی بسیاری از کارشناسان، اصلی‌ترین علت مهاجرت را در حوزه اجتماعی ریشه‌یابی کردیم. در بررسی‌های میدانی با روستاییانی مواجه شدیم که با وجود برخورداری از درآمد و وضعیت اقتصادی مطلوب، همچنان تمایل به مهاجرت داشتند.
علت این امر، مسأله شأن و منزلت اجتماعی و تفکر تصویری موجود در افکارعمومی جامعه نسبت به روستا بود؛ تصویری که در آن روستا معادل مکانی با فرهنگ ضعیف، سطح دانش پایین و درآمد ناچیز فرض می‌شد.
تغییر نگاه محاسباتی و ظرفیت 80درصدی
مدیر کارگروه تخصصی روستا و عشایر اداره کل طراحی راهبردی مرکز طرح، برنامه و بودجه سازمان صداوسیما با تأکید بر بطلان تصویرهای نادرست از روستا، تصریح می‌کند: اگر در هر جامعه‌ای، ازجمله محیط شهری، صرفا به ضعف‌ها بپردازیم و از نقاط قوت غافل شویم، به سیاه‌نمایی و اغراق دامن زده‌ایم. مطالعات وسیع ما در حوزه‌های ورزشی، فرهنگی، گردشگری، کشاورزی، معدن، صنعت و آداب‌ورسوم نشان می‌دهد که لیوان روستایی ما 80 درصد پر است. با تغییر زاویه نگاه و تکیه بر واقعیت‌های میدان، به این نتیجه رسیدیم که بسیاری از مدال‌آوران رقابت‌های جهانی و المپیک نیز از فرزندان روستا هستند. در حوزه امنیت غذایی و امنیت جغرافیایی، سردار پاکپور فرزند روستای سده، از توابع شهرستان خنداب بود که وصیت کرد در زادگاه خود به خاک سپرده شود. بسیاری از نخبگان، فرماندهان، پزشکان، قضات و مفاخر ما اصالتا روستازاده هستند. رضاپور درباره رویکرد برنامه‌سازان رسانه‌ملی می‌افزاید: اصلی‌ترین شاخصه تمامی برنامه‌های رسانه‌ملی در معاونت‌های مختلف اعم از برنامه‌های منعطف، ضبطی، مستند و نمایشی، تلاش برای ارتقای شأن و منزلت اجتماعی جامعه روستایی و عشایری است. وقتی یک روستایی این برنامه‌ها را می‌بیند و تصویر درستی از او به نمایش درمی‌آید، به هویت، زادگاه و تعلق خاطر خود افتخار می‌کند و دیگر از ریشه‌هایش فاصله نمی‌گیرد.
وی با تشریح ساختار اداری و اجرایی این حوزه می‌گوید: برای تحقق این هدف، تمامی مراکز استان‌های ما برنامه‌های تلویزیونی و حداقل یک برنامه رادیویی مختص روستا دارند؛ به‌طوری‌که پرمخاطب‌ترین تولیدات در برخی مراکز استان‌ها مربوط به حوزه روستایی است و بیش از 75درصد مخاطب دارد. واحد ما یعنی کارگروه روستا در مدیریت کشاورزی اداره‌کل طراحی راهبردی مرکز طرح، برنامه و بودجه سازمان، با همکاری مدیران عشایری، اداره‌کل کشاورزی و مراکز استان‌ها در تعامل مستمر با معاونت‌های صداوسیمای است. کارکرد اصلی این کارگروه، تولید مستقیم نیست؛ بلکه تدوین پیشنهادهایی برای تولید برنامه است که پس از طی مراحل اداری و تصویب، به تهیه‌کنندگان مشخص (عموما در مرکز سیمرغ) سپرده می‌شوند.
رضاپور در تشریح نمونه‌های اجرایی این طرح‌ها توضیح می‌دهد: به‌عنوان‌مثال، مستند مسابقه «خونمونه» که از شبکه یک پخش شد، رقابت دو خانواده از شهرهای دیگر را در یک بستر روستایی بر سر اشتغال، سبک زندگی، کسب درآمد و تأمین مایحتاج پایه مانند سبزی و تخم‌مرغ در قالب رئالیتی‌شو به تصویر کشید که بسیار پرمخاطب بود و در تایم طلایی پخش شد. وی همچنین به حضور روستا در برنامه‌های زنده اشاره کرده و می‌گوید: علاوه‌براین، در برنامه‌های زنده و منعطف سازمان مانند صبح بخیر ایران، صبحانه ایرانی، سلام صبح بخیر، خانواده و به خانه برمی‌گردیم که پیش از این سهم کمی به روستا می‌دادند، با توجه به این‌که 26 درصد جامعه ما را روستاییان و عشایر تشکیل می‌دهند، حضور چهره‌های شاخص روستایی، کشاورزان، دهیاران، شورای روستا، بهورزان و دانش‌آموزان به فراخور موضوعات در دستورکار قرار گرفت. همچنین سال ۱۴۰۰ بیش از 14هزار اثر کوتاه از راهپیمایی ۲۲بهمن توسط خود جامعه روستایی ضبط و برای رسانه‌ملی ارسال شد که بخش‌هایی از آنها به نمایش درآمد. مدیر کارگروه تخصصی روستا و عشایر اداره کل طراحی راهبردی مرکز طرح، برنامه و بودجه سازمان صداوسیما با مقایسه حجم برنامه‌ها بیان می‌کند: به‌طورکلی، اگر حجم پرداخت رسانه‌ملی به حوزه روستا را در دوران تحول جدید با دوره‌های قبل مقایسه کنیم، این سهم حداقل سه‌برابر شده است. برنامه‌های مستند مسابقه مزرعه فروردین، خانه سبز، سایه‌ساز، ایران سبز و ساخت چندین سریال 30قسمتی در حوزه روستا از این جمله‌اند. در معاونت صدا حداقل 10عنوان برنامه مستقل و در معاونت استان‌ها حداقل 43 عنوان برنامه رادیویی و 33 برنامه تلویزیونی مستقل روستایی فعال است. او می‌افزاید: در اسفندماه ۱۴۰۱ همایش «روستا در رسانه» با حضور بیش از 500 نفر از جامعه روستایی در سالن خواجه‌نصیر صداوسیما برگزار شد. در سال ۱۴۰۲ نیز به مناسبت هفته روستا و با محوریت معاونت توسعه روستایی ریاست‌جمهوری، رسانه‌ملی تمام‌قد پای کار آمد و با تبلیغات گسترده، بیش از دومیلیون و 400هزار نفر از نمایشگاه توانمندی‌های روستایی و عشایری در مصلای تهران بازدید کردند که فضای شهر را دگرگون ساخت.
دگرگونی تصویر انسان روستایی
مدیر کارگروه تخصصی روستا و عشایر اداره کل طراحی راهبردی مرکز طرح، برنامه و بودجه سازمان صداوسیما همچنین با اشاره به یک نمونه عینی از دانش بومی مناطق روستایی ایران می‌گوید: تصویر انسان روستایی در قاب تلویزیون به نسبت دهه‌های گذشته تغییر کرده است. اگر درگذشته تصویر روستایی در ذهن بعضی افراد مناسب نبود، امروز می‌دانیم که بسیاری از جوانان آنها (دختر و پسر) تحصیلات کارشناسی و بالاتر دارند و ریش‌سفیدان و گیس‌سفیدان ما سرشار از دانش بومی، روایت‌ها، تجربه، لالایی‌ها و موسیقی‌های اصیل هستند؛ گنجینه‌هایی که کشورهای غربی برای احیای آنها در میان عشایر خود هزینه‌های گزافی می‌کنند. وی به‌عنوان نمونه‌ای بارز از این دانش عمیق تصریح می‌کند: برای نمونه، در شهرستان استهبان به‌عنوان بزرگ‌ترین انجیرستان دیم ارگانیک دنیا، از بزرگان پرسیدم که چگونه درختان بدون آبیاری به ثمر می‌رسند. آنها پاسخ دادند که پدران ما به‌دلیل کم‌بارشی منطقه، گودال‌های چهارمتری حفر می‌کردند و نهال انجیر را در آن قرار می‌دادند. در طول چهار سال، هر سال مقداری خاک به گودال اضافه می‌کردند تا ریشه درخت به اعماق زمین نفوذ کند. در سال چهارم، همزمان با رسیدن تنه به سطح زمین، ریشه‌ای ۲۶متری شکل می‌گرفت که از یک متر خاک و شش متر رطوبت تغذیه می‌کرد. در تمام مناطق دیگر نیز با چنین الگوهایی مواجهیم. امروز تصویر پیرمرد روستایی از فردی ژولیده و بی‌سواد به گنجینه‌ای از دانش و اصالت تبدیل شده است. اظهارت علیرضا رضاپور به‌روشنی نشان می‌دهد که رسانه‌ملی در دوره تحول جدید، نگاه به روستا را از یک رویکرد صرفا فانتزی، حاشیه‌ای یا ترحم‌برانگیز به یک استراتژی کلان توسعه‌محور، هویت‌ساز و منزلت‌بخش ارتقا داده است. با اثبات این‌که 80درصد ظرفیت‌های اقتصادی، انسانی، امنیتی و فرهنگی کشور در بستر روستاها جریان دارد، صداوسیما توانسته است با سه‌برابر کردن حجم برنامه‌ها، بهره‌گیری از قالب‌های نوین نظیر مستندمسابقات، سریال‌ها و برنامه‌های زنده، و همچنین انعکاس دانش بومی و اصالت‌های روستایی، سد ذهنی کلیشه‌های گذشته را بشکند و نقش بی‌بدیل جامعه روستایی و عشایری را در پویایی، خوداتکایی و پیشرفت کشور تثبیت کند.