بازخوانی علم در تقابل با غرب
علم در سده نوزدهم میلادی به جایگاهی مرجع و اقتدارآمیز دستیافت؛ چنانکه علممحوری و دانشگرایی به یکی از ویژگیهای برجسته جهان جدید تبدیل شد. در این دوره، علم گاه چنان منزلتی پیدا کرد که میتوان از نوعی شبهمذهب سخن گفت؛ نظامی فکری که اقتدار آن کمتر به پرسش گرفته میشد و بسیاری از مردم و حتی اندیشمندان، آن را امری مطلق و فراتر از نقد تلقی میکردند. از همین رو، برای شناخت چیستی علم مدرن و چرایی گسترش آن، باید این پدیده را در بستر تاریخی خود بررسی کرد؛ زیرا بدون توجه به زمینههای شکلگیری و تحول آن، ممکن است در تعریف و فهم معنای علم دچار مغالطه شویم.
حجتالاسلام حمید پارسانیا | استاد دانشگاه
از این منظر، یکی از راههای شناخت هر تاریخ و تمدن، بررسی تعریفی است که آن فرهنگ از علم ارائه میدهد. علم صرفا مجموعهای از اطلاعات و یافتهها نیست، بلکه مفهومی بنیادین است که با مبانی هستیشناختی، انسانشناختی و روششناختی یک فرهنگ پیوند دارد و در نحوه تفسیر جهان و شکلگیری نظام معنایی جامعه نقش تعیینکنندهای ایفا میکند. بر همین اساس، تمدن اسلامی نیز با برداشت ویژهای از علم شناخته میشود؛ برداشتی که در قرآن کریم، با پشتوانه وحیانی و در پیوند با هدایت و تربیت انسان مطرح شده است. آیاتی همچون « اقرأ باسم ربک الذی خلق» و «هو الذی بعث فی الأمیین رسولا منهم یتلو علیهم آیاته ویزکیهم ویعلمهم الکتاب والحکمه» نشان میدهد که علم در این منظومه، با معرفت الهی، تزکیه و حکمت ارتباطی وثیق دارد.
جهان اسلام از آغاز با جریانهای فکری و معرفتی گوناگونی روبهرو بوده است؛ جریانهایی که گاه رقیب و گاه همکار و همسخن آن بهشمار میآمدند. نحوه تعامل با این جریانها و مواجهه با اندیشههای متفاوت، در حفظ هویت اسلامی و شکلگیری یک تاریخ و تمدن مستقل نقشی اساسی داشت. بنابراین، برای فهم جایگاه علم در تمدن اسلامی، باید دید این تمدن چگونه توانست در تعامل با دیگر سنتهای فکری، مبانی معرفتی خود را حفظ و در عین حال ظرفیتهای تازهای ایجاد کند.
در مواجهه با جهان مدرن نیز پرسش بنیادین همین است: معنای جدید علم چگونه پدید آمد و چه بسترهای منطقی و تاریخیای امکان ظهور آن را فراهم کرد؟ پاسخ به این پرسش، پیش از هر چیز، مستلزم شناخت خود مفهوم علم و لوازم منطقی آن است. به بیان دیگر، پیش از آنکه به تبارشناسی و بررسی تطورات تاریخی علم مدرن بپردازیم، باید روشن کنیم که این مفهوم بر چه مبانیای استوار است و چه تصویری از انسان و جهان ارائه میدهد.