printlogo


رئیس مرکز آمار در گفت‌وگو با «جام‌جم» از جزئیات سرشماری ۱۴۰۵ می‌گوید
سرشماری ۱۴۰۵؛ ازمحرمانگی تا تحول در حکمرانی
سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۴۰۵ با عبور از شیوه سنتی مراجعه به خانه تمام خانوارها، قرار است نقطه عطفی در نظام آماری کشور باشد. 
محسن نظری | گروه اقتصاد

در بخش های اول و دوم گفت‌وگوی اختصاصی جام‌جم با غلامرضا گودرزی، رئیس مرکز آمار ایران، جزئیات تغییر روش سرشماری از شیوه متداول به مدل ثبتی‌مبنا تشریح شد؛ روشی که با تکیه بر اطلاعات سامانه‌های دستگاه‌های اجرایی، استفاده از فناوری‌های جدید و هوش مصنوعی و محدود کردن مراجعه حضوری به خانوارهای منتخب، مسیر تازه‌ای را پیش روی نظام آماری کشور قرار داده است. اما اجرای این شیوه جدید، علاوه بر تغییر در فرآیند جمع‌آوری اطلاعات، موضوعات مهم دیگری را نیز به همراه دارد؛ ازجمله چگونگی صیانت از اطلاعات شخصی مردم، نحوه انتشار نتایج، تأثیر داده‌های جمعیتی بر بودجه‌ریزی و توزیع عادلانه منابع و میزان صرفه‌جویی اقتصادی در اجرای این طرح ملی. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم کیفیت آمارهای جمعیتی می‌تواند بر تصمیم‌گیری‌های کلان کشور در حوزه‌هایی مانند مسکن، خدمات عمومی و توسعه مناطق مختلف اثرگذار باشد.گودرزی در بخش پایانی این گفت‌وگو، از انتشار بیش از ۲۰۰۰ جدول آماری، صرفه‌جویی بیش از ۹۰ درصدی هزینه‌های سرشماری و ضرورت پیوند نظام آماری با نظام تصمیم‌گیری کشور سخن گفته و تأکید کرده است سرشماری ۱۴۰۵ قرار نیست پروژه‌ای مقطعی و یک‌بارمصرف باشد، بلکه آغاز مسیری ماندگار برای تحول در نظام آماری و حکمرانی کشور است. مشروح بخش سوم این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.

 اطلاعات دریافتی از دستگاه‌های اجرایی و همچنین اطلاعاتی که مرکز آمار مستقیما از مردم جمع‌آوری می‌کند، تا چه اندازه محرمانه است؟ آیا این داده‌ها در اختیار دستگاه‌های دیگر قرار می‌گیرد؟
دستگاه‌ها هنگام ارائه اطلاعات به مرکز آمار باید اصول و ضوابط مربوط به محرمانگی را رعایت کنند. مرکز آمار نیز هم در مقام تولیدکننده آمار و هم در مقام استفاده‌کننده از اطلاعات، موظف به رعایت همین اصول است. اطلاعاتی که مرکز آمار مستقیما از مردم دریافت می‌کند نیز کاملا محرمانه است. این اطلاعات ارتباطی با موضوعاتی مانند کالابرگ یا مالیات ندارد و برای چنین مقاصدی مورد استفاده قرار نمی‌گیرد؛ بلکه در یک فرآیند آماری مستقل جمع‌آوری و پردازش می‌شود. مردم باید اطمینان داشته باشند اطلاعاتی که در اختیار مرکز آمار قرار می‌دهند، صرفا برای اهداف آماری به کار گرفته می‌شود. در فرآیند تطبیق داده‌ها نیز فقط از هوش مصنوعی استفاده نمی‌کنیم. هوش مصنوعی یکی از ابزارهای مورد استفاده ماست، اما همکاران مرکز از روش‌های مختلف آماری بهره می‌گیرند. در حال حاضر بیش از شش یا هفت روش مختلف برای این کار در حال استفاده و بررسی است.
همکاران ما تلاش می‌کنند با روش‌های متعدد به بهترین نتیجه برسند. در جلسات کارشناسی نیز روش‌های جدید مطرح و بررسی می‌شوند. البته این یک کار اولیه و جدید است و ممکن است اشکالاتی داشته باشد. با کمک استادان دانشگاه، افراد صاحب‌نظر و متخصصان تلاش می‌کنیم روش‌ها را به‌تدریج بهبود دهیم تا در نهایت یک روش مناسب و پایدار برای کشور ایجاد شود.
 پس از پایان سرشماری، نتایج آن چگونه منتشر خواهد شد و مردم و دستگاه‌های اجرایی به چه اطلاعاتی دسترسی خواهند داشت؟
پس از تکمیل فرآیند سرشماری، اطلاعات در قالب بیش از ۲۰۰۰ جدول آماری منتشر خواهد شد و حتی ممکن است تعداد این جدول‌ها بیشتر هم شود. بخش عمده این اطلاعات در اختیار عموم مردم قرار می‌گیرد و بخشی نیز برای دستگاه‌های اجرایی ارسال می‌شود تا در برنامه‌ریزی‌های خود از آن استفاده کنند. نکته مهم این است که اطلاعات به‌صورت فردی منتشر نمی‌شود و ما داده‌ها را در سطح بلوک آماری ارائه می‌کنیم. برای مثال، ممکن است اعلام شود در یک بلوک آماری ۲۰ نفر زیر ۵۰ سال و ۵۰ نفر بالای ۵۰ سال زندگی می‌کنند، اما هویت این افراد مشخص نخواهد شد. اساسا در خروجی آماری اطلاعاتی درباره هویت افراد ارائه نمی‌شود. برای مثال، دستگاه متولی مسکن می‌تواند از اطلاعات و جداول آماری سرشماری استفاده و بر اساس آن برای برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری اقدام کند. نخستین مرجعی که معمولا نتایج و اطلاعات سرشماری را برای آن ارسال می‌کنیم، رئیس‌جمهور و مجموعه هیات دولت است.
در اینجا جا دارد از رهبر شهیدمان یاد کنم. ایشان همواره از نخستین نفراتی بودند که در سرشماری شرکت می‌کردند و رهنمودهایی نیز در این زمینه ارائه می‌دادند. در پیام‌ها و رهنمودهای ایشان بر نوآوری، کار علمی و استفاده از ظرفیت نخبگان تأکید شده بود. ما نیز در مرکز آمار همین موضوعات را محور کار خود قرار داده‌ایم؛ یعنی مراجعه به نخبگان، نوآوری، توجه به مردم و استفاده از ظرفیت‌های مردمی.
  نتایج سرشماری جدید چه کمکی به بودجه‌ریزی و توزیع عادلانه‌تر منابع می‌کند؟
سرشماری تصویری از واقعیت به ما می‌دهد. البته چون این سرشماری ثبتی‌مبناست، دیگر صرفا یک عکس نیست و می‌توان گفت یک فیلم از واقعیت در اختیار تصمیم‌گیران قرار می‌دهد. این اطلاعات وضعیت واقعی کشور را نشان می‌دهد و کمک می‌کند تصمیم‌گیران تصویر دقیق‌تری از شرایط داشته باشند. برای مثال، ممکن است یک آبادی در گذشته به‌درستی دیده نشده باشد یا اطلاعات دقیقی از وضعیت جمعیتی آن وجود نداشته باشد. اکنون سرشماری می‌تواند آن منطقه و ویژگی‌های آن را نشان دهد و توجه تصمیم‌گیران را نسبت به نیازها و مسائل آن جلب کند. وظیفه ما در مرکز آمار، تولید آمار درست و به‌موقع است. این‌که در نهایت چگونه از این اطلاعات برای تصمیم‌گیری، تخصیص منابع و برنامه‌ریزی استفاده شود، در اختیار مجلس و مجموعه حاکمیت قرار دارد.
 آیا همکاری سازمان برنامه و بودجه و دستگاه‌های اجرایی صرفا به دریافت اطلاعات محدود می‌شود یا در فرآیند تصمیم‌گیری و اجرای سرشماری نیز ارتباط مستقیمی میان مرکز آمار و دستگاه‌ها برقرار است؟
یکی از ویژگی‌های ممتاز این سرشماری، اتصال جدی نظام آمار به نظام تصمیم‌گیری کشور است. دیگر این‌گونه نیست که سازمان برنامه و بودجه در گوشه‌ای کار خود را انجام دهد و ما در مرکز آمار در پایان گزارشی برای آنها ارسال کنیم. اکنون در لحظه با یکدیگر تعامل داریم و کار را پیش می‌بریم. به همین دلیل، رئیس سازمان برنامه و بودجه نیز شخصا درگیر این سرشماری است؛ زیرا این دو مجموعه در فرآیند کار به یکدیگر متصل شده‌اند و فعالیت آنها از هم جدا نیست. تلاش می‌کنیم از ظرفیت‌های موجود بهتر استفاده کنیم. اگر این سرشماری به‌درستی اجرا شود، می‌تواند به تحول در نظام حکمرانی کشور منجر شود. اگر نظام آماری و نظام برنامه‌ریزی کشور به این شکل در هم تنیده شوند، اتفاق مهمی در نظام حکمرانی رخ خواهد داد. اکنون حدود ۳۰۰۰ جوان در میدان مشغول آمارگیری هستند و بخش خصوصی نیز با قراردادهای یک‌ماهه با مرکز آمار همکاری می‌کند. این یک کار بزرگ در نظام آماری کشور است و امیدواریم سال آینده بتوانیم در اجلاس‌های بین‌المللی، مدل جدیدی از سرشماری ارائه کنیم. نکته جالب این که اکنون دستگاه‌های اجرایی خودشان به مرکز آمار مراجعه می‌کنند و تماس می‌گیرند. گاهی ما به آنها اعلام می‌کنیم اطلاعات موردنظر را در اختیار نداریم و آنها پاسخ می‌دهند که از شما حمایت می‌کنیم تا آن آمار را تولید کنید. این موضوع نشان می‌دهد نگاه دستگاه‌ها به جایگاه آمار و نقش مرکز آمار تغییر کرده است.
 با توجه به این‌که بخشی از اطلاعات از طریق پیامک دریافت می‌شود و برخی خانوارها نیز باید در طرح نمونه‌گیری حضوری مشارکت کنند، چه توصیه‌ای به مردم دارید؟
پیام من به مردم این است کسانی که برای آنها پیامک ارسال شده، حتما در سرشماری مشارکت کنند. اگر مشکلی دارند، آن را با ستادهای ما در میان بگذارند تا بتوانیم موضوع را بررسی و برطرف کنیم. اگر مردم مشارکت نکنند، آمار دچار خطا می‌شود. ممکن است برخی افراد اطلاعات یا ناسازگاری‌های موجود در داده‌های خود را پنهان کنند و در نتیجه، آمار نادرست افزایش پیدا کند. مردم باید به همکاران مرکز آمار اعتماد داشته باشند؛ زیرا این افراد بر اساس روش‌های آماری و ضوابط مشخص کار می‌کنند و اطلاعات را به شکل علمی بررسی می‌کنند. خانوارهایی هم که در نمونه مراجعه حضوری قرار دارند، باید بدانند فردی که به خانه آنها مراجعه می‌کند، یکی از همکاران ماست. نحوه برخورد مردم با این افراد بسیار مؤثر است. ما از رفتار و همکاری مردم قدردانی می‌کنیم و امیدواریم این همراهی ادامه داشته باشد. باید تأکید کنم که این سرشماری متعلق به خود مردم است و برای خود مردم انجام می‌شود.
 یکی از موضوعاتی که درباره سرشماری ۱۴۰۵ مطرح شده، صرفه‌جویی قابل توجه در هزینه‌های اجرای آن است. این صرفه‌جویی از چه محل‌هایی به دست آمده است؟
صرفه‌جویی در چند بخش اتفاق افتاده است. نخستین بخش، حذف مراجعه حضوری به تک‌تک خانوارهای کشور است. در روش قبلی باید یک پیمایش بزرگ سراسری انجام می‌دادیم و نیروی انسانی بسیار زیادی درگیر این کار می‌شد. علاوه بر نیروی انسانی، هزینه‌های تدارکات، غذا، سوخت و سایر ملزومات نیز باید تأمین می‌شد. اکنون با استفاده از اطلاعات موجود در سامانه‌های کشور و محدود کردن مراجعه حضوری به خانوارهای موردنیاز، بخش بزرگی از این هزینه‌ها کاهش پیدا کرده است. دومین بخش، تغییر در شیوه آموزش است. در روش قبلی آموزش‌ها به شکل حضوری انجام می‌شد، اما این بار با کمک دانشگاه پیام نور از آموزش مجازی استفاده کردیم. این روش هم هزینه‌ها را کاهش داد و هم از نظر اثربخشی شرایط مناسب‌تری ایجاد کرد.
سومین بخش، تغییر در ملزومات میدانی است. برای مثال، در سرشماری قبلی به تعداد زیادی تبلت، جلیقه و تجهیزات مختلف نیاز داشتیم. شاید هرکدام از این موارد به‌تنهایی هزینه زیادی نداشته باشد، اما در مقیاس کل کشور و با تعداد بالای مأموران، رقم قابل توجهی ایجاد می‌کند. چهارمین بخش، تغییر در روش تبلیغات است. در گذشته باید تبلیغات گسترده‌ای برای مراجعه حضوری به خانوارها انجام می‌دادیم، اما اکنون بخش بیشتری از اطلاع‌رسانی از طریق فضای مجازی انجام می‌شود. بخش دیگر صرفه‌جویی نیز به بهینه‌سازی روش‌های آماری، جداول، محاسبات و کاهش نیروی انسانی مربوط می‌شود. البته باید توجه داشت بخشی از هزینه‌های انجام‌شده مربوط به ایجاد زیرساخت است. این هزینه‌ها صرفا مصرفی نیست تا پس از پایان سرشماری از بین برود، بلکه زیرساخت‌های ایجاد شده در طراحی و اجرای پروژه‌های آماری بعدی نیز مورد استفاده قرار خواهد گرفت. صرفه‌جویی بیش از ۹۰ درصد بوده است. البته باید توجه داشته باشیم که داده‌ها و اطلاعات مربوط به هزینه‌ها هنوز در حال تکمیل است. اگر مشارکت مردم کاهش پیدا کند، هزینه پیمایش میدانی ما افزایش خواهد یافت. به همین دلیل، امیدواریم با کمک و مشارکت مردم بتوانیم به صرفه‌جویی بیشتری برسیم.
  چشم‌انداز آینده نظام آماری را چگونه می‌بینید؟
مردم، نخبگان، سازمان‌ها، دولت و همه قوا باید بدانند که این سرشماری یک کار ملی و پروژه‌ای ماندگار برای کشور است، نه یک پروژه یک‌بارمصرف.
همکاران ما در میدان این کار را با نیت شهدا آغاز کردند. این تلاش‌ها در همان ایام جنگ تحمیلی ۱۲ روزه انجام شد و همه همکاران تلاش کردند سرشماری به تاریخ اول آبان ۱۴۰۵ برسد. این کار به‌طور معمول نزدیک به ۶۰ روز زمان می‌برد، اما همکاران ما در استان‌ها و مرکز آمار توانستند آن را در مدت ۱۵ روز انجام دهند. آنها شبانه‌روز کار کردند و از نرم‌افزارها و ظرفیت‌های موجود استفاده کردند تا این هدف محقق شود. در ستاد سرشماری نیز جمله‌ای نوشته بودیم که مضمون آن این بود: به یاد شهید، به نیابت از شهید و با استمداد از شهدا کار را انجام می‌دهیم. اثری که شهدا و یاد آنها به کار ما می‌دهند، بالاتر از همه عوامل و امکانات است.
سرشماری ۱۴۰۵ گام نخست در گذار به نظام آماری ثبتی‌مبناست. ما تازه این مسیر را شروع کرده‌ایم. در گام بعد باید ثبت‌ها را کامل کنیم، نظام‌های آماری را بسازیم و مهم‌تر از همه، استمرار این فرآیند را تضمین کنیم. سرشماری ۱۴۰۵ یک پروژه یک‌بارمصرف نیست که انجام شود و بعد به پایان برسد. قرار است این مسیر ماندگار باشد و در آینده نیز ادامه پیدا کند. برنامه بعدی ما ایجاد تحول در نظام آماری کشور است. باید تلاش کنیم ثبت‌های کشور کامل‌تر شود، زیرساخت‌های آماری تقویت شود و اطلاعات به‌صورت مستمر در اختیار نظام برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری قرار بگیرد.