printlogo


«جام‌جم» ظرفیت درمانی خون بند ناف و ضرورت گسترش ذخیره‌سازی آن در کشور را بررسی می‌کند
فرصت زندگی را دور نریزیم
​​​​​​​ساعت هشت و پنج دقیقه صبح است. در اتاق عمل همه‌ چیز آرام و طبق روال پیش می‌رود. جراح مشغول خارج کردن نوزاد و مادر چشم‌انتظار شنیدن نخستین گریه فرزندش است و سرانجام این لحظه فرامی‌رسد. جراح، بند ناف را قیچی می‌کند و نوزاد را روی سینه مادر می‌گذارد. برای سال‌ها و حتی قرن‌ها همین بوده است؛ با بریدن بند ناف، پایان ماموریت زایمان هم اعلام می‌شود. اما نزدیک به دو دهه است که مرحله دیگری نیز به این فرآیند زندگی‌بخش، یعنی زایمان و تولد، اضافه شده است. در این مرحله، کارشناس با استفاده از سرنگ مخصوص و کیسه ضد لخته، تنها چند دقیقه فرصت دارد تا پیش از بسته شدن عروق جفت، خون باقیمانده در بند ناف نوزاد را جمع‌آوری کند؛ خونی که شاید ده‌ها سال بعد، بتواند زندگی دوباره‌ای به این کودک تازه‌وارد به دنیا ببخشد. امروز، به مناسبت «روز جهانی خون بند ناف»، به ظرفیت‌های درمانی این ذخیره ارزشمند، دستاوردهای کشور در زمینه نگهداری آن و چالش‌های پیش‌روی گسترش این فرصت درمانی می‌پردازیم.
نرگس خانعلی‌زاده | گروه جامعه

دورریختنی دیروز، سرمایه امروز
تا همین دو دهه پیش، سرنوشت خون بند ناف پس از تولد نوزاد مشخص بود؛ این خون به‌عنوان زباله بیولوژیک دور ریخته می‌شد و کسی آن را یک سرمایه پزشکی نمی‌دانست. اما اکنون نزدیک به ۲۰ سال است که اهمیت این ذخیره ارزشمند آشکار شده است. در این حجم اندک از خون که زمانی بی‌اهمیت به نظر می‌رسید، سلول‌های بنیادی‌ای وجود دارند که می‌توانند در درمان بسیاری از بیماری‌های صعب‌العلاج و بدخیم به کار گرفته شوند. دکتر مرتضی ضرابی، مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های پژوهشگاه رویان در گفت‌وگو با جام‌جم، دست می‌گذارد بر همین نقطه تاریخی و می‌گوید: «خون بند ناف، بعد از تولد نوزاد به‌عنوان ضایعه دور انداخته می‌شد، اما بعدا مشخص شد که همین خون مملو از سلول‌های بنیادی خون‌ساز است و اگر به‌درستی جمع‌آوری و فریز شود، می‌تواند در درمان بیماری‌های خونی و سیستم ایمنی خود فرد و یا دیگر افراد، نجات‌بخش باشد.» و همین کشف بود که در سال ۱۳۸۴، پای تاسیس بانک خون بند ناف رویان را به نظام سلامت کشور باز کرد. البته که حالا، ماجرای این خون، از مرزهای بند ناف فراتر رفته است. 
     
ذخیره‌ای برای همیشه
امروز، دستاورد این دو دهه تلاش، به عدد تحسین‌برانگیزی رسیده است؛ این‌طور که مدیرعامل شرکت فناوری بنیاخته‌های رویان به جام‌جم می‌گوید، بیش از ۲۶۰هزار نمونه خون بند ناف از اقصی‌نقاط کشور گردآوری و در پیشرفته‌ترین شرایط در تهران ذخیره شده‌اند؛ زیرساختی که به گفته‌ دکتر ضرابی، رویان را به بزرگ‌ترین ظرفیت ذخیره‌سازی سلول‌های بنیادی در منطقه بدل کرده و در رتبه‌بندی جهانی نیز جایگاه دوم را برای ایران به همراه داشته است. اما خوب است بدانید که این اقدام، بر دو پایه عملکردی متفاوت، یعنی بانک‌های خصوصی ذخیره خون بند ناف و بانک‌های عمومی استوار است. در کشور ما، سازمان انتقال خون متولی بخش عمومی است. در چنین روشی، خانواده‌ها با میل و رضایت خودشان، خون بند ناف نوزادشان را اهدا می‌کنند، مالکیتی بر آن ندارند و این نمونه در بانک عمومی برای نجات جان هر بیمار نیازمندی که با آن مطابقت ژنتیکی داشته باشد، به کار گرفته می‌شود؛ شاید یک روزی برای خود آن کودک! اما در طرف دیگر، یک بانک خصوصی قرار دارد که رویان پرچمدار آن است؛ چیزی شبیه به یک بیمه بیولوژیک برای روز مبادا: «در این روش، والدینی که در آستانه تولد فرزندشان هستند، با پرداخت هزینه، قراردادی منعقد می‌کنند تا سلول‌های بنیادی نوزادشان در فضایی اختصاصی فریز و نگهداری شود. این نمونه به‌طور انحصاری متعلق به خود خانواده است تا اگر روزی فرزند یا یکی از اعضای نزدیک خانواده به بیماری صعب‌العلاجی دچار شد، این سرمایه گرانبها در دسترش باشد.» این را دکتر ضرابی می‌گوید و معتقد است که با کنار هم قرار دادن هردوی این روش‌ها، ذخیره‌سازی خون بند ناف می‌تواند همزمان پاسخگوی مسئولیت اجتماعی نظام سلامت برای درمان همه بیماران باشد. 
   
فقط 3/5 درصد!
با وجود این دستاوردهای درخشان، وقتی به آمار و ارقام نگاه می‌کنیم، با واقعیتی روبه‌رو می‌شویم که نشان می‌دهد هنوز راه زیادی در این مسیر در پیش داریم. به گفته‌ دکتر مرتضی ضرابی، درحال‌حاضر تنها بین ۳ تا 3/5درصد از کل زایمان‌های کشور به مرحله ذخیره‌سازی خون بند ناف می‌رسند؛ آماری که البته در برخی استان‌ها تا ۶ درصد اوج می‌گیرد و در برخی دیگر به حدود ۲ درصد افت می‌کند: «این درحالی‌است که میانگین جهانی ذخیره‌سازی خون بند ناف بین ۷ تا ۸ درصد است و رویان تلاش می‌کند این شاخص را در کشور به ۵ درصد برساند.»