تازهترین آمارهای منتشرشده از وضعیت صنعت نشر ایران نشان میدهد تمرکز تولید کتاب در کشور همچنان بهشدت در تهران قرار دارد؛ با این حال، نقشه جغرافیایی نشر در حال تغییر است و برخی استانها توانستهاند سهم بیشتری از بازار تولید کتاب بهدست آورند. در این میان، تهران با انتشار حدود ۶۳درصد عنوانهای کتاب کشور همچنان فاصله زیادی با سایر استانها دارد اما کاهش تولید در پایتخت و رشد قابلتوجه نشر در استانهایی مانند اصفهان و مازندران، از نشانههایی تغییر تدریجی این تمرکز است. بررسی دادههای خانه کتاب و ادبیات ایران که در گزارش آماری این نهاد نشان میدهد حدود ۷۰ هزار و ۵۳۸ عنوان کتاب در تهران منتشر شده است. این رقم سال قبل ۸۲ هزار و ۶۴۵ عنوان بود که از کاهش حدود ۱۵درصدی تولید کتاب در پایتخت حکایت دارد.
تهران؛ همچنان مرکز اصلی نشر ایران
با وجود کاهش تعداد کتابهای منتشرشده در تهران، این استان همچنان بازیگر اصلی صنعت نشر کشور است. پس از تهران، قم با انتشار 8469عنوان و خراسانرضوی با 6815 عنوان در رتبههای بعدی قرار دارند. مجموع سهم این سه استان به حدود ۷۷درصد کل عنوانهای منتشرشده در کشور میرسد. به بیان دیگر، ۲۸ استان دیگر رویهمرفته کمتر از یکچهارم تولید کتاب ایران را در اختیار دارند. تمرکز نشر در تهران بهویژه در حوزه کتابهای ترجمهشده چشمگیرتر است. ناشران پایتخت در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۰ هزار و ۹۰۰ عنوان کتاب ترجمه منتشر کردهاند؛ رقمی که معادل حدود ۸۱درصد کل کتابهای ترجمهشده در کشور است. این آمار نشان میدهد بخش مهمی از ظرفیت ترجمه، انتخاب و انتشار آثار خارجی همچنان در تهران متمرکز است.
اصفهان و مازندران؛ پیشتازان رشد نشر
در حالی که تولید کتاب در تهران و قم کاهش یافته، برخی استانها رشد قابلتوجهی را تجربه کردهاند. اصفهان یکی از مهمترین نمونههاست؛ تعداد عنوانهای منتشرشده در این استان از2101 عنوان در سال ۱۴۰۳ به 3855 عنوان در سال ۱۴۰۴ رسیده است؛ رشدی معادل ۸۳درصد. مازندران نیز با افزایش ۷۳درصدی تولید کتاب، از 1725 عنوان به 2980 عنوان رسیده است.
خراسانرضوی با رشد ۳۱درصدی، فارس با ۳۵درصد و خوزستان با ۵۷درصد افزایش نیز در میان استانهای دارای عملکرد مثبت قرار دارند. در مقابل، نشر قم و آذربایجان شرقی هرکدام ۱۵درصد کاهش داشتهاند و البرز نیز افتی ۱۱درصدی را ثبت کرده است. این تحولات باعث شده فاصله تاریخی تهران با سایر استانها کمتر شود. سال ۱۳۸۳، تعداد کتابهای منتشرشده در تهران بیش از 5/2 برابر مجموع سایر استانها بود اما این نسبت در سال ۱۴۰۴ به حدود 1/6 برابر کاهش یافته است.
اگر تعداد کتابهای منتشرشده را متناسب با جمعیت استانها بررسی کنیم، تصویر متفاوتی بهدست میآید. در این شاخص، قم به جای تهران، در جایگاه نخست قرار دارد.
تفاوت سلیقه و تخصص در بازار نشر استانها
آمارها همچنین نشان میدهد ترکیب موضوعی کتابهای منتشرشده در استانها یکسان نیست. قم بهعنوان یکی از قطبهای اصلی نشر مذهبی کشور، حدود ۳۹درصد کتابهای خود را به موضوع دین اختصاص داده است. این سهم در تهران تنها 4/3درصد و در خراسانرضوی حدود 14/8درصد بوده است.
در مقابل، تهران در انتشار کتابهای کودک و نوجوان و آثار ترجمهشده جایگاه برجستهتری دارد. حدود 19/5درصد کتابهای منتشرشده در پایتخت به حوزه کودک و نوجوان اختصاص داشته است. اصفهان و قم نیز با سهمی نزدیک به ۱۷درصد در رتبههای بعدی قرار گرفتهاند.
بیشترین تولید کتاب و کمترین سرانه کتابخانه
یکی از نکات قابلتوجه گزارش نمافر، فاصله میان جغرافیای تولید کتاب و دسترسی به زیرساختهای مطالعه است. براساس فهرست نهاد کتابخانههای عمومی کشور، ایران
3685 کتابخانه عمومی دارد.
با وجود تمرکز بخش عمده تولید کتاب در تهران، این استان از نظر تعداد کتابخانه عمومی به ازای جمعیت در پایینترین جایگاه قرار گرفته است. تهران به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر حدود 7/2 کتابخانه عمومی دارد؛ در حالی که این رقم در سمنان به 4/11 و در خراسان جنوبی به 9/10 کتابخانه میرسد.
از مجموع کتابخانههای عمومی کشور، حدود ۸۰۷ کتابخانه در مناطق روستایی قرار دارند و بخش عمده آنها در شهرها مستقرند. همچنین حدود 2309 کتابخانه دارای بخش مستقلکودک هستند.