printlogo


محاصره زمینی، زمین خورد
   محاصره دریایی و زمینی ایران تشدید شده است؛ تقریبا هیچ‌ چیز وارد یا خارج نمی‌شود؛ این گفته دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا در هفته گذشته است اما دیروز علی مدنی‌زاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی از باز بودن همه مرزهای کشور و تداوم مبادلات تجاری خبر داده و براساس آمارهای موجود واردات جاده‌ای ۴۱ درصد و صادرات ریلی ۵۳ درصدرشد داشته است.  وی تاکید کرد : تنها یکی از مرزهای ایران با عراق به‌دلیل مسائل امنیتی با محدودیت مواجه شده بود که این مشکل نیز برطرف شده است. به گفته مدنی زاده، اکنون تمامی مرزها باز هستند و تبادل کالا و تجارت به‌صورت کامل برقرار است.وزیر اقتصاد درعین‌حال به تلاش‌ها برای ایجاد محدودیت در حجم و وزن کالاها و تعداد کامیون‌های عبوری اشاره کرد و گفت با وجود این فشارها، ارزش کالاهای تجاری افزایش یافته است.این اظهارات در شرایطی بیان می‌شود که هشتم نوامبر، خبرگزاری رویترز به نقل از وزیر امور خارجه عراق گزارش داد وزارت خزانه‌داری آمریکا از بغداد خواسته است تمام گذرگاه‌های مرزی با ایران به‌جز دو گذرگاه را ببندد. 

فواد حسین با اشاره به دشواری اجرای چنین درخواستی و پیامدهای اقتصادی آن برای عراق، اعلام کرده بود مذاکرات با آمریکا درباره این موضوع ادامه دارد.اهمیت این درخواست از آن جهت است که عراق یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران محسوب می‌شود و هرگونه محدودیت گسترده در گذرگاه‌های مشترک می‌تواند بر صادرات ایران، به‌ویژه صادرات محصولات صنعتی، کشاورزی و کالاهای مصرفی، اثر بگذارد. بااین‌حال، تاکنون نشانه‌ای از اجرای یک تصمیم فراگیر برای انسداد مرزهای تجاری ایران و عراق دیده نشده و مبادلات از گذرگاه‌های فعال ادامه یافته است.
 
فعال ماندن مرزها با وجود محدودیت‌ها
تداوم فعالیت مرزها تنها به اظهارات وزیر اقتصاد محدود نیست و آمارهای وزارت راه‌وشهرسازی نیز از انتقال بخشی از جریان تجارت کشور به مسیرهای زمینی، ریلی و شمالی حکایت دارد.
فرزانه صادق، وزیر راه‌وشهرسازی، ۱۲ آبان در جلسه علنی مجلس با تشریح عملکرد مسیرهای جایگزین اعلام کرد در شش‌ماهه نخست امسال، واردات از مرزهای دریایی شمال کشور ۷۶درصد افزایش یافته است. همچنین واردات از مرزهای جاده‌ای با رشد ۴۱ درصدی همراه بوده و مبادی ریلی نیز افزایش واردات را تجربه کرده‌ است. در بخش صادرات نیز عملکرد مسیرهای جایگزین مثبت بوده؛ به‌طوری‌که صادرات از بنادر شمالی ۱۰درصد، از مرزهای جاده‌ای ۹درصد و از خطوط ریلی ۵۳درصد افزایش یافته است.
 این آمارها نشان می‌دهد با وجود محدودیت در بنادر جنوبی، شبکه حمل‌ونقل کشور کاملا از حرکت نایستاده و بخشی از ظرفیت تجاری از مسیرهای دیگر فعال شده است. به‌خصوص رشد ۴۱ درصدی واردات جاده‌ای و افزایش ۵۳ درصدی صادرات ریلی بیانگر نقش پررنگ‌تر مسیرهای زمینی و ریلی در حفظ جریان تجارت خارجی است. وزیر راه‌وشهرسازی در همین زمینه تأکید کرده که پیش از ایجاد محدودیت‌ها، بیش از ۸۵ درصد ورود و خروج بار کشور از مسیرهای جنوبی انجام می‌شد و جایگزینی این ظرفیت به زمان و توسعه زیرساخت نیاز دارد. بنابراین رشد تجارت از مسیرهای جایگزین را باید نشانه استمرار فعالیت اقتصادی دانست، نه جبران کامل ظرفیت ازدست‌رفته.
   
تغییر مسیر تجارت به‌جای توقف مبادلات
در کنار رشد مبادلات از مسیرهای زمینی و بنادر شمالی، آمارهای تجارت خارجی نیز نشان می‌دهد مسیرها و مقاصد صادراتی ایران در ماه‌های اخیر تغییر کرده‌اند. براساس آمارهای موجود، حجم کل تجارت خارجی کشور در شرایط فعلی ۲۴ درصد و صادرات ۲۶ درصد کاهش یافته و همچنین وزن صادرات کشور ۳۶ درصد افت کرده است. یکی از نشانه‌های تغییر مسیر تجارت، جابه‌جایی مقاصد صادراتی ایران است. طبق گزارش مطرح‌شده در کمیسیون اقتصادی مجلس، صادرات ایران به ترکیه ۵۶ درصد و به افغانستان و عمان ۲۳ درصد افزایش یافته، درحالی‌که صادرات به امارات ۴۹ درصد کاهش داشته است. در نتیجه، ترکیه به مقصد نخست صادراتی ایران تبدیل شده است. این تغییرات نشان می‌دهد صادرکنندگان ایرانی برای حفظ بازارهای خارجی و استمرار فروش محصولات، در حال استفاده از مسیرها و مقاصد جایگزین هستند. 
   
رشد هزینه تجارت
مدنی‌زاده در بخش دیگری از اظهارات خود به افزایش ارزش کالاهای تجاری با وجود تلاش‌ها برای محدود کردن حجم و وزن کالاها اشاره کرده است. درواقع، افزایش ارزش صادرات به‌تنهایی به معنای افزایش حجم تولید یا بهبود قطعی کیفیت صادرات نیست اما نشان می‌دهد صادرکنندگان در شرایط محدودیت حمل‌ونقل، بخشی از تجارت خود را با تمرکز بر کالاهایی با ارزش بیشتر ادامه داده‌اند.
از سوی دیگر، کاهش وزن صادرات و افت حجم کل تجارت نشان می‌دهد استمرار فعالیت مرزها به معنای نبود هزینه و اختلال نیست. افزایش فشار بر مسیرهای زمینی و شمالی، محدودیت پذیرش کامیون‌ها و طولانی شدن زمان انتقال کالا ازجمله چالش‌هایی است که فعالان اقتصادی با آن 
روبه‌رو هستند.
   
تداوم تجارت؛ پاسخ عملی به تهدید انسداد مرزها
در چنین شرایطی، باز بودن مرزهای زمینی و تداوم تجارت با کشورهای همسایه اهمیت بیشتری پیدا کرده است. درخواست آمریکا از عراق برای محدود کردن گذرگاه‌های مشترک، نشان می‌دهد فشار بر تجارت زمینی ایران نیز در دستور کار واشنگتن قرار دارد اما ادامه فعالیت گذرگاه‌های مرزی و رشد مبادلات از برخی مسیرهای جایگزین، بیانگر آن است که این فشارها تاکنون به توقف فراگیر تجارت زمینی منجر نشده است.
بااین‌حال، حفظ این وضعیت به توسعه زیرساخت‌های مرزی، افزایش ظرفیت پایانه‌های جاده‌ای و ریلی، هماهنگی گمرکات و تسهیل عبور کامیون‌ها نیاز دارد. طرح حمل یکسره کالا که به گفته وزیر اقتصاد در دستور کار گمرک قرار گرفته، یکی از اقداماتی است که می‌تواند از رسوب کالا در مرزها جلوگیری کند.