دیدار سهجانبه روسای جمهور چین، روسیه و آمریکا در حالی برگزار میشود که قاره سبز از بازی قدرتهای بزرگ حذف شده است
دستور کار مبهم قدرتهای جهانی در چین
دونالد ترامپ، سکاندار کاخسفید در آستانه انجام مذاکرات تاریخی سهجانبه روز پنجشنبه با شیجینپینگ، رهبر چین و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، برای شرکت در اجلاس اپک دیروز وارد شنژن شد. نشست مشترک ترامپ، شی و پوتین قرار است که حولمحورهای جنگهای اوراسیا و ثبات بینالمللی بهویژه کارکرد اقتصاد جهانی برگزار شود. همچنین، گزارشها حاکی از آن است که نشست سهجانبه میان آمریکا، چین و روسیه امروز در ویلای کیلین در شهر شنژن برگزار خواهد شد و همزمان با آن، تدابیر امنیتی پیش از انجام مذاکرات به شکل چشمگیری تشدید یافته است. نگاهها و اضطراب در میان مقامات قارهسبز نیز کاملا آشکار است. یک مقام اروپایی که به شرط عدم افشای نام به سیانان گفت: «مشاهده هرگونه دستاورد مثبت در زمینه امنیت اروپا از دل این نشست بسیار دشوار است.» رهبران اروپایی هشدار دادهاند که دونالد ترامپ نباید در نشست سهجانبه پیشرو با سران چین و روسیه، در مذاکرات مربوط به جنگ اوکراین امتیازهای عمدهای به مسکو واگذار کند. این نشست از سوی برخی با کنفرانس یالتا سال ۱۹۴۵ مقایسه شده است. ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین نیز هشدار داده که این نشست نباید به «یالتای دوم، سوم یا چهارم» تبدیل شود. او به کنفرانس یالتا در شبهجزیره کریمه اشاره کرد؛ جایی که فرانکلین روزولت، رئیسجمهور وقت آمریکا، وینستون چرچیل نخستوزیر بریتانیا و ژوزف استالین رهبر اتحاد جماهیر شوروی، درباره تقسیم حوزههای نفوذ در اروپای جنگزده تصمیمگیری کردند. از این جهت کنفرانس یالتا در ادبیات سیاسی به نمادی از تقسیم حوزههای نفوذ میان قدرتهای بزرگ و معامله بر سر سرنوشت کشورهای کوچکتر تبدیل شده است.
هراس اروپا از معامله پشتپرده
مهمترین دغدغه محافل دیپلماتیک اروپایی این است که دونالد ترامپ در نشست سهجانبه امروز در شنژن چین، تحت تأثیر مواضع ولادیمیر پوتین به سمت تفاهمی درباره آینده جنگ اوکراین حرکت کند که با ملاحظات امنیتی کییف و اروپا انطباق نداشته باشد. گرچه هدف رسمی اعلامشده برای این نشست آغاز گفتوگو درباره خلع سلاح هستهای است، اظهارات متفاوت ترامپ درباره احتمال پرداختن به موضوع اوکراین و تمایل پوتین برای استفاده از این فرصت بهمنظور پیشبرد شروط مسکو، ابهاماتی درباره دستورکار واقعی مذاکرات ایجاد کرده است. به گزارش آکسیوس در ۱۷ نوامبر (26 آبان ماه)، مقامهای آمریکایی پیشتر تأکید کرده بودند که جنگ اوکراین در دستورکار نشست قرار ندارد، اما ترامپ بعدا از گفتوگو درباره اوکراین نیز خبر داد؛ همین تناقض، نگرانی اروپا را بیشتر کرده است. در این چارچوب، اروپاییها نگرانند که واشنگتن و مسکو درباره آتشبس، ترتیبات سرزمینی، تضمینهای امنیتی آینده اوکراین و معماری امنیتی اروپای شرقی به تفاهم برسند و سپس کییف را با نتایج آن مواجه کنند؛ چنانکه فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، پیشاپیش از واشنگتن خواسته است هیچ تصمیم غافلگیرکنندهای اتخاذ نکند و هماهنگی خود را با اوکراین و اروپا حفظ کند.
حاشیهنشینی در نظم نوظهور جهانی
نگرانی دیگر قارهسبز از آنجا ناشی میشود که نشست سهجانبه ترامپ، پوتین و شی جینپینگ ممکن است این تصور را تقویت کند که سرنوشت مناطق حساس جهان بار دیگر در چارچوب توافق میان قدرتهای بزرگ و خارج از اراده کشورهای ذیربط تعیین میشود. آنچه اروپاییها را نگران میکند، صرفا احتمال توافق بر سر اوکراین نیست، بلکه شکلگیری نظمی است که در آن آمریکا، روسیه و چین خود را صاحبان حق تعیین قواعد بازی در مناطق پیرامونی تلقی کنند و امنیت کشورهای کوچکتر را تابع ملاحظات متقابل خود قرار دهند.
از دید اتحادیه اروپا، برگزاری نشستی در سطح رهبران سه قدرت آمریکا، روسیه و چین، بدون حضور مستقیم نمایندگان اروپایی، میتواند این پیام سیاسی را مخابره کند که تصمیمگیری درباره مهمترین پروندههای امنیت بینالملل بهتدریج در انحصار قدرتهای بزرگ قرار میگیرد و اروپا، با وجود تحمل بخش قابلتوجهی از پیامدهای جنگ اوکراین، در حاشیه فرآیند تعیین قواعد آینده قرار میگیرد.
این وضعیت برای اروپا از دو جهت نخست، وابستگی امنیتی و اقتصادی کشورهای اروپایی به نتایج توافق احتمالی میان واشنگتن و مسکو، و دوم، تضعیف اعتبار راهبرد خودمختاری اروپا و تلاش اتحادیه برای تبدیلشدن به یک قطب مستقل در نظام بینالملل اهمیت دارد. البته آکسیوس گزارش داده که همزمان با دیدار ترامپ با پوتین و شی، نمایندگان آمریکا، ازجمله استیو ویتکاف و جرد کوشنر، قرار است در برلین با مقامهای اوکراین، آلمان، فرانسه، بریتانیا، ایتالیا، لهستان، اتحادیه اروپا و ناتو درباره تضمینهای امنیتی اوکراین و مذاکرات آتی با روسیه رایزنی کنند؛ بااینحال، درباره توافق مسکو برای مشارکت مستقیم نمایندگان اروپا نیز میان روایت کاخ سفید و اظهارات مشاور سیاست خارجی پوتین اختلاف وجود دارد. بنابراین، مسأله اصلی برای اروپا صرفا غیبت در یک نشست دیپلماتیک نیست، بلکه جلوگیری از تبدیلشدن به بازیگری تابع تصمیمات واشنگتن، مسکو و پکن و حفظ حق مشارکت مؤثر در تعیین ترتیبات امنیتی قاره است؛ موضوعی که مستقیما با آینده اعتبار سیاسی، استقلال راهبردی و وزن ژئوپلیتیکی اتحادیه اروپا ارتباط پیدا میکند.
همگرایی پکن و مسکو علیه غرب
پیش از ورود ترامپ به سرزمین اژدهای زرد، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین دیروز با ایراد سخنرانی در نشست مدیران ارشد اجرایی اپک، خواستار تحقق تجارت آزادتر و گسترش همکاریها در عرصه هوش مصنوعی شد. او در سخنان خود تصریح کرد که دولتها باید نهتنها موانع تجارت و سرمایهگذاری را از میان بردارند، بلکه باید توسعهای فراگیر و متوازن را نیز محقق سازند. او همچنین افزود که کشورها باید شراکتهای لازم را برای نوآوریهای علمی و فناوری به شکلی فعالانه پایهگذاری کنند، همکاریها را در حوزه اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی عمق ببخشند و گذاری سبز و کمکربن را پیش ببرند.
با اتمام سخنرانی رهبر حزب کمونیست پکن، سکاندار کاخ کرملین نیز به ایراد سخنرانی در اجلاس پرداخت؛ پوتین پس از شی روی سن قرار گرفت و طی سخنرانی خود قدرتهای غربی را «هژمونهای سابق» توصیف کرد. او عنوان نمود که اروپا در چرخهای از «افول خفتبار» دستوپا میزند و تحریمهای ضد روسی وضعشده پس از تهاجم به اوکراین، نتیجهای کاملا معکوس به همراه داشتهاند و در عوض روسیه را قدرتمندتر ساختهاند. ولودیمیر زلنسکی بیشک نگران نشست سهجانبه شنژن است. آندری سیبیگا، وزیر امور خارجه اوکراین، در اوایل هفته جاری بیان کرد که برگزاری نشستی میان رهبران ایالات متحده، چین و روسیه «صرفا پوتین را به ادامه این جنگ تشویق خواهد کرد.»