پایان نه جنگ نه صلح با ابتکار ایران
گزارشهای منتشرشده در دو روز گذشته از منابع داخلی و خارجی، از احتمال شکلگیری سناریویی جدید در مواجهه ایران با محاصره دریایی آمریکا حکایت دارد؛ سناریویی که بر اساس آن، تهران در حال آمادهسازی کاروانی از نفتکشهای خود در جزیره خارک برای حرکت به سمت دریای عمان و مقصد صادراتی چین است.
مهدی سیفتبریزی | گروه سیاسی
یورونیوز در گزارشی با استناد به تصاویر ماهوارهای و دادههای ردیابی کشتیرانی اعلام کرده است که بیش از ۱۴ نفتکش در پایانه نفتی خارک آماده حرکت شدهاند، خدمه آنها تعیین شده و پرچم ایران بر فراز این شناورها به اهتزاز درآمده است. همزمان، برخی کارشناسان نیز از احتمال اعزام دهها نفتکش ایرانی به مقصد چین خبر دادهاند؛ اقدامی که در صورت عملیاتی شدن، میتواند یکی از جدیترین تلاشهای تهران برای عبور از محاصره دریایی آمریکا از زمان برقراری مجدد آن در تیرماه امسال باشد.این تحولات در شرایطی رخ میدهد که برخی کارشناسان اعزام کاروان نفتکشهای ایرانی به مقصد چین را راهکاری برای شکستن محاصره و تغییر محاسبات واشنگتن معرفی کرده اند. همزمان، گزارشهایی از انتقال حدود ۲۰۰هزار بشکه نفت خام ایران میان دو نفتکش در جنوب جزیره خارک منتشر شده و شرکت ردیابی نفتکشها، تانکرترکرز، نیز از نشانههای ازسرگیری صادرات نفت ایران خبر داده است. هرچند هنوز حرکت قطعی کاروان و عبور موفق یک نفتکش حامل نفت خام از محاصره تأیید نشده، اظهارات روز جمعه عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، به این تحولات اهمیت سیاسی بیشتری بخشیده است. عراقچی در حاشیه نمایشگاه بورس، بانک و بیمه، در واکنش به اخبار مربوط به بارگیری نفتکشهای ایرانی برای صادرات، تصریح کرد: «هر تلاشی برای صادرات نفت و مذاکرات را انجام میدهیم و باید محاصره بشکند.» اهمیت این موضوع زمانی روشنتر میشود که آن را در کنار تأکید رهبر انقلاب بر ضرورت تعیین تکلیف وضعیت نه جنگ و نه صلح قرار دهیم. آیتالله سیدمجتبی حسینی خامنهای در دیدار پنجم آبان با محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، بر پیگیری تأمین حقوق و منافع ملت ایران و جبهه مقاومت از مسیر تحقق شروط مطرحشده از سوی مسئولان کشور، با هدف پایان جنگ و شرایط نه جنگ و نه صلح تأکید کردند. این موضع درواقع نشاندهنده ضرورت عبور از وضعیت تعلیق و جلوگیری از تداوم شرایطی است که آمریکا میکوشد از آن بهعنوان ابزاری برای فرسایش ظرفیتهای اقتصادی و امنیتی ایران استفاده کند. اکنون طرح احتمالی حرکت کاروان نفتکشها را میتوان در چارچوب تلاش تهران برای تغییر این وضعیت و بازپسگیری ابتکار عمل ارزیابی کرد؛ اقدامی که در صورت اجرا، صرفا به معنای ازسرگیری صادرات نفت نخواهد بود، بلکه میتواند آزمونی جدی برای اراده آمریکا در تداوم محاصره دریایی باشد.
ابتکار ایران برای پایان دادن به جنگ فرسایشی
واقعیت آن است که ادامه وضعیت نه جنگ و نه صلح، بهویژه در شرایطی که آمریکا همزمان با حفظ فشار نظامی، مسیرهای صادرات نفت ایران را هدف قرار داده، نمیتواند بهعنوان یک وضعیت پایدار و قابلقبول برای تهران تلقی شود. واشنگتن با پرهیز از ورود به یک جنگ تمامعیار جدید، تلاش کرده است از طریق محاصره دریایی، محدود کردن درآمدهای نفتی و افزایش فشار اقتصادی، هزینههای مقاومت ایران را در طول زمان بالا ببرد. این راهبرد در ظاهر از درگیری مستقیم فاصله دارد، اما در عمل میکوشد همان اهداف جنگ را از مسیری دیگر دنبال کند؛ یعنی محدود کردن توان اقتصادی کشور، فرسایش ظرفیتهای ملی و ایجاد فشار مستمر بر ساختار تصمیمگیری ایران. به بیان دیگر، آمریکا در پی آن است که بدون پذیرش هزینههای یک جنگ گسترده، از ابزار محاصره برای تحمیل فشارهای مستمر و وادار کردن تهران به تغییر محاسبات خود استفاده کند.
تداوم چنین وضعیتی در میانمدت و بلندمدت، بدون تردید آثار خود را بر تولید، تجارت خارجی، درآمدهای ارزی، سرمایهگذاری و ثبات اقتصادی کشور برجای خواهد گذاشت. کاهش امکان فروش نفت، محدود شدن دسترسی به منابع ارزی و افزایش نااطمینانی در فضای اقتصادی میتواند زمینه تشدید نارضایتیهای اجتماعی را فراهم کند؛ ظرفیتی که آمریکا و رژیم صهیونیستی نیز در محاسبات خود برای تضعیف انسجام داخلی ایران و بهرهبرداری سیاسی و امنیتی از فشارهای اقتصادی دنبال میکنند. تجربه تقابلهای گذشته نشان داده است که فشار اقتصادی، در کنار عملیات رسانهای و تلاش برای تحریک شکافهای اجتماعی، یکی از ابزارهای اصلی طرف مقابل برای تغییر محاسبات داخلی ایران است. از این منظر، باقیماندن در وضعیت تعلیق، به معنای دور ماندن از جنگ نیست، بلکه پذیرش نوعی جنگ اقتصادی و امنیتی کمهزینهتر برای طرف مقابل است؛ جنگی که زمان در آن به یکی از ابزارهای اصلی فشار علیه ایران تبدیل میشود.
در چنین شرایطی، ضرورت دارد تهران برای تغییر معادلات، ابتکار عمل را در دست بگیرد و اجازه ندهد واشنگتن با تعیین سطح و شدت فشارها، زمان و شکل مواجهه را بهتنهایی مدیریت کند. طرح اعزام کاروان نفتکشها، اگر به تصمیم عملیاتی تبدیل شود، میتواند در همین چارچوب قابل ارزیابی باشد. ایران با چنین اقدامی صرفا به دنبال فروش یک محموله نفتی نیست؛ بلکه میکوشد اصل محاصره را به چالش بکشد و نشان دهد که فشار دریایی آمریکا نمیتواند به یک واقعیت تثبیتشده و دائمی تبدیل شود. تفاوت این سناریو با روشهای پیشین صادرات نفت نیز در همین نکته نهفته است؛ در حالی که انتقال کشتیبهکشتی و روشهای غیرمستقیم بر کاهش احتمال مواجهه با نیروهای آمریکایی استوار بود، حرکت کاروانی نفتکشها میتواند محاصره را به یک آزمون مستقیم اراده و بازدارندگی تبدیل کند.
محاصره دریایی؛ خط قرمز امنیتی و آزمون بازدارندگی
نکته اساسی در سناریوی احتمالی اعزام نفتکشها، ماهیت محاصره دریایی از نگاه جمهوری اسلامی ایران است. تهران این اقدام آمریکا را صرفا یک محدودیت تجاری یا تحریمی نمیداند، بلکه آن را بخشی از تقابل نظامی و ادامه فشارهای جنگی علیه کشور تلقی میکند. بر همین اساس، هرگونه مداخله نظامی برای متوقف کردن نفتکشهای ایرانی، توقیف آنها یا حمله به شناورهای تجاری کشور میتواند از سوی ایران بهعنوان تعرضی جدید و حمله مجدد به کشور ارزیابی شود. چنین برداشتی، دامنه پیامدهای احتمالی رویارویی را از یک اختلاف بر سر صادرات نفت فراتر میبرد و آن را به مسألهای مرتبط با امنیت ملی و بازدارندگی منطقهای تبدیل میکند.در همین چارچوب، برخی گزارشها حاکی از آن است که در صورت اقدام نظامی آمریکا برای متوقف کردن نفتکشهای ایرانی، تهران میتواند با هدف قرار دادن پایانهها و زیرساختهای نفتی کشورهای حاشیه خلیج فارس، هزینه این تصمیم را افزایش دهد. خبرهایی که مشخصا از تأسیسات نفتی امارات، عربستان و قطر نام برده شده است. بااینحال، منطق راهبردی این هشدارها روشن است: اگر واشنگتن بخواهد با استفاده از قدرت نظامی مانع صادرات نفت ایران شود، تهران نیز میتواند هزینههای امنیتی و اقتصادی این اقدام را به سطحی فراتر از مرزهای ایران گسترش دهد. در چنین شرایطی، امنیت پایانههای نفتی، مسیرهای انتقال انرژی و زیرساختهای صادراتی منطقه نیز در معرض پیامدهای مستقیم تشدید تنش قرار خواهند گرفت. این همان نقطهای است که محاسبات آمریکا را با دشواری مواجه میکند؛ زیرا جلوگیری از حرکت یک کاروان نفتکش ایرانی ممکن است به بحرانی تبدیل شود که دامنه آن از خلیجفارس تا بازار جهانی انرژی امتداد پیدا کند. در واقع، پیام بازدارنده تهران این است که نمیتوان صادرات نفت ایران را هدف گرفت، اما انتظار داشت امنیت صادرات و زیرساختهای انرژی سایر کشورهای منطقه بدون تأثیر از این تقابل باقی بماند.اعتبار چنین بازدارندگیای نیز صرفا به مواضع سیاسی محدود نیست، بلکه به آمادگی و توان پاسخگویی نیروهای مسلح ایران وابسته است. تهران در ماههای گذشته بر این موضع تأکید کرده که هرگونه اقدام نظامی جدید علیه کشور با پاسخ مواجه خواهد شد و نیروهای مسلح برای دفاع از منافع ملی، متناسب با شرایط میدان و تهدیدهای پیشرو اقدام خواهند کرد. بنابراین، محاسبه واشنگتن برای ممانعت از عبور نفتکشها نمیتواند صرفا بر توان دریایی آمریکا و هزینه مستقیم توقیف شناورها استوار باشد؛ بلکه باید احتمال گسترش درگیری و پیامدهای آن برای کل شبکه انرژی منطقه را نیز در نظر بگیرد. این همان مؤلفهای است که میتواند محاصره دریایی را از یک ابزار فشار یکطرفه به مسألهای پرهزینه برای طراحان آن تبدیل کند.از سوی دیگر، زمان طرح این سناریو نیز معنادار است. دونالد ترامپ پس از انتخابات میاندورهای آمریکا با محدودیتها و فشارهای سیاسی بیشتری در داخل کشور مواجه شده و ادامه تقابل نظامی با ایران میتواند هزینههای بیشتری برای دولت او ایجاد کند. در عرصه خارجی نیز نشست شنژن و دیدارهای ترامپ با رهبران روسیه و چین، به اجماع مورد نظر واشنگتن علیه تهران منجر نشد. این تحولات نشان میدهد که کاخ سفید برای ادامه سیاست تهاجمی خود با ملاحظات داخلی و بینالمللی روبهروست و نمیتواند بدون در نظر گرفتن پیامدهای منطقهای و اقتصادی، دامنه تقابل را گسترش دهد. در چنین فضایی، ابتکار احتمالی ایران برای حرکت کاروان نفتکشها میتواند فشار تازهای بر محاسبات واشنگتن وارد کند؛ زیرا آمریکا باید میان پذیرش عبور نفتکشها و تحمل پیامدهای احتمالی ممانعت نظامی از آن تصمیم بگیرد.در نهایت، آنچه در تحولات اخیر اهمیت دارد، صرفا احتمال حرکت چند نفتکش از جزیره خارک نیست؛ بلکه نشانههای تغییر رویکرد ایران در مواجهه با وضعیتی است که واشنگتن میخواهد آن را به یک محاصره فرسایشی و طولانیمدت تبدیل کند. تهران با تأکید بر ضرورت شکستن محاصره و پیوند دادن آن به راهبرد پایان دادن به وضعیت نه جنگ و نه صلح، درصدد است ابتکار عمل را از طرف مقابل بگیرد و هزینه تداوم سیاست فشار را افزایش دهد. اگر این سناریو به مرحله اجرا برسد، میتواند معادلات امنیتی خلیجفارس و محاسبات آمریکا درباره امکان تداوم محاصره را وارد مرحله تازهای کند. پیام راهبردی این تحولات روشن است: ایران قرار نیست در برابر محاصره دریایی و جنگ اقتصادی، صرفا نظارهگر فرسایش ظرفیتهای خود باشد؛ بلکه برای پایان دادن به این وضعیت، به دنبال ابتکار عمل و تغییر معادلات از موضع قدرت است.