گفت‌وگو با آزاده پورمختار، عروسك‌گردان و گوینده عروسكی
روزهای بازنشستگی یک صدای دخترانه
شاید در نگاه اول به نظر برسد عروسك چیزی نیست جز كمی اسفنج و الیاف و رنگ و پارچه، اما همین عروسك وقتی جان می‌گیرد، حرف می‌زند، در موقعیت‌های مختلف می‌خندد، متعجب می‌شود، گریه می‌كند و خلاصه برای بهترین دوران زندگی ما خاطره‌سازی می‌كند، می‌شود آشناترین رویایی كه دوستش داریم.
آزاده پورمختار سالهاست برای شاد كردن كودكان و نوجوانان زیر میزها و پشت دیوارها و هرجایی كه فكرش را بكنید قایم شده، صدایش را كش و قوس داده و بالا و پایین برده تا به عروسك‌ها جان بدهد و شیرین‌ترین خاطرات كودكی‌مان را رقم بزند.
پورمختار همسر هرمز هدایت (هنرمند سینما و تلویزیون) و یكی از عروسك‌گردان‌ها و گوینده‌های عروسكی است كه با صدایش عروسك‌های دختر و پسر و موجودات خیالی زیادی در مجموعه‌هایی مثل «الو! الو! من جوجوام»، «قصه‌های تا‌به‌تا»، «مدرسه‌موش‌ها»، «هادی و هدی»، «شهر موش‌ها»، «گلنار» و «خونه مادربزرگه» جان گرفته‌اند.
امروز روز ولادت حضرت معصومه(س) به عنوان روز ملی دختر در تقویم‌ها درج شده. دخترانی كه به جرات می‌توان گفت تمام روزهای تقویم این سال‌ها پر شده از افتخاراتشان. به مناسبت این روز و عروسك‌های دختر زیادی كه پورمختار به جایشان حرف زده با او گفت‌وگویی انجام داده‌ایم كه در ادامه می‌خوانید.
خانم پورمختار، سالهاست در دنیای عروسك‌ها فعالیت می‌كنید و با صدا و دست‌هایتان به عروسك‌ها جان می‌دهید. به عنوان یك پیشكسوت چه چشم‌اندازی را در این حرفه دنبال می‌كنید؟
بگذارید در جواب این سؤال به یكی از مهم‌ترین اتفاق‌های این روزها اشاره كنم. متاسفانه در حال حاضر مركز پژوهش‌های صدا و سیما می‌خواهد مجموعه‌ای مستند از كارهای عروسكی كه سال‌ها كار شده تهیه كند، اما در آرشیو سازمان هیچ‌چیز نیست و تقریبا همه‌چیز (عكس، فیلم و...) از بین رفته. مركز پژوهش متعلق به سازمان صدا و سیماست، اما صدا و سیما هیچ كمكی به این مركز نمی‌كند و این اتفاق بسیار ناراحت‌كننده است. البته هر‌كدام از ما فعالان این عرصه خودمان تك‌تك آرشیوهای شخصی‌ای داریم و به مركز پژوهش‌های صدا و سیما كمك می‌كنیم، اما صدا و سیما هیچ. انگار هیچ پیشینه‌ای از كارهای عروسكی و زحماتی كه در این راه كشیده شده در دست نیست و این در حالی است كه باید كار در حوزه نمایشی عروسكی به نوعی
حفظ شود.
راز ماندگاری یك عروسك را در چه می‌دانید؟
هر هنری زمانی ماندگار می‌شود كه تمام اركان آن (متن، تصویربرداری، شكل عروسك و...) درست و بجا باشد. در حقیقت برای انجام یك كار ماندگار تمام گروه باید كارشان را با عشق انجام دهند.
كدام‌یك از عروسك‌هایی كه صداپیشگی آنها را به‌عهده داشته‌اید، بیشتر دوست دارید؟
من در این سال‌ها كاری نكردم كه از انجامش پشیمان شده باشم. گزیده و با كسانی كار كردم كه در حوزه كودك حرفه‌ای بودند. به همین دلیل تمام عروسك‌هایی كه صداپیشگی‌شان را به‌عهده داشتم اعم از پیر و جوان و بچه و حتی موجود خیالی و ناشناخته‌ای مثل زی‌زی‌گولو را دوست دارم. هر كدام از این كارها برایم تجربه‌ای دلچسب بوده كه خاطرات خوبی از آنها دارم.
آیـــــــــــــــا صداپیــــــــــــــــــشگی عروسك‌های دختر تفاوتی با دیگر عروسك‌ها دارد؟
بله، قطعا. كلیپ‌هایی هست كه با نام شعر كودكانه «مامانی ناهار چی داریم؟» در اینترنت موجود است. در آن كلیپ‌ها من به جای آن دختربچه‌ای كه برای مادرش آواز می‌خواند، حرف زدم و خیلی هم دوستش داشتم. البته وقتی مشغول صداپیشگی هستم این‌كه عروسك دختر باشد یا پسر یا موجودی خیالی به لحاظ حسی فرقی ندارد، اما به لحاظ حرفه‌ای مسلما صدای دختربچه‌ها با پسربچه‌ها متفاوت است. دختربچه‌ها بیان بهتر و شیواتری نسبت به پسربچه‌ها دارند و من برای حرف زدن به جای عروسك‌های دختر صدایم را ریزتر می‌كنم.
به نظر شما نیازی هست همسو با رشد فناوری، نوع جدیدی از عروسك را به دنیای نمایش عروسكی معرفی كرد؟
امروز در تمام دنیا با پیشرفت فناوری تغییراتی در این حوزه پیش آمده كه به تبع آن فرم كارها هم متفاوت شده، اما اصولا عروسك‌های نمایشی با دست ساخته می‌شوند. ممكن است روش‌های جدیدی برای آن پیدا كنند كه بهتر پلك بزند یا بهتر حركت كند یا...، اما معمولا كارهای عروسكی كه خاص است از عروسك دست ساز استفاده می‌شود. چون حس و تفاوتش بیشتر به بیننده منتقل می‌شود. چیزی مثل انسان واقعی با انسان‌های طراحی شده رایانه‌ای كه اصلا باهم قابل قیاس نیست.
برای صداسازی یك عروسك چقدر چهره‌اش برایتان مهم است؟ در واقع صدای عروسك چقدر باید با چهره‌اش هماهنگ باشد؟
خیلی زیاد. اصلا اول چهره یك عروسك را می‌بینم و بعد باقی مراحل. شخصیت یك عروسك با متنی كه می‌نویسند، ساخته می‌شود و بعد كارگردان و صداپیشه در مورد عروسك با هم به توافقاتی می‌رسند. زمانی كه می‌خواستیم مجموعه زی‌زی گولو را كار كنیم خیلی عروسك طراحی كردند تا به عروسك نهایی رسید و موردتایید خانم برومند واقع شد.
خاطرم هست هر عروسكی كه به عنوان زی‌زی گولو طراحی می‌كردند و برای تایید می‌آوردند، من جلوی آیینه می‌دیدمشان و با آنها ارتباط برقرار می‌كردم كه بتوانم به‌جایشان حرف بزنم. یك صداپیشه اول باید بتواند با عروسك ارتباط حسی برقرار كند تا بتواند به جایش حرف بزند.
مهم‌ترین دغدغه یك هنرمند عروسكی را چه می‌دانید؟
دغدغه یك هنرمند عروسكی تفاوت زیادی با دیگر هنرمندان ندارد. هنرمندان معمولا از طرف مردم حمایت می‌شوند، اما از طرف ارگان‌های سرمایه‌گذار خیر. امیدوارم هنرمندان در اجرای كارشان بتوانند
آزادانه‌تر عمل كنند و ممیزی‌های سلیقه‌ای كنار گذاشته شود.
به نظر شما نمایش عروسكی در ایران آن‌طور كه باید و شاید پیشرفت داشته و به آن پرداخته می‌شود؟
بله، خوشبختانه نمایش عروسكی در ایران بسیار پیشرفت داشته و به جرات می‌توانم بگویم نمایش عروسكی صحنه بسیار هنری‌تر و پیشرفته‌تر از كارهای عروسكی تلویزیون است. به‌خصوص در سال‌های اخیر عروسك‌ها و كلا آثار عروسكی كه در كارهای تلویزیونی استفاده می‌شود بسیار شبیه هم است، اما در كارهای نمایشی طی این چند سال جشنواره عروسكی را داشتیم كه كارگردان‌های خوب عروسكی‌مان در آن آثاری ارزشمند ارائه دادند. به همین دلیل در صحنه كارهای خوب عروسكی داریم كه می‌توان به آینده آن
امیدوار بود.
در حال حاضر مشغول چه كاری هستید؟
من مشغول گذراندن دوران خوش بازنشستگی هستم. اگر پیش بیاید داور جشنواره‌های عروسكی هستم و البته به مركز پژوهش‌های صدا و سیما هم برای تهیه مجموعه‌ای مستند از كارهای عروسكی هم كمك می‌كنم. امیدوارم به مرور زمان شاهد رونق مجموعه‌های عروسكی در تلویزیون باشیم و بدانیم برای فرهنگسازی هر چه بهتر كودكانمان باید خوراك فرهنگی خودمان را در قالبی جذاب برایشان مهیا كنیم.
بگذارید در جواب این سؤال به یكی از مهم‌ترین اتفاق‌های این روزها اشاره كنم. متاسفانه در حال حاضر مركز پژوهش‌های صدا و سیما می‌خواهد مجموعه‌ای مستند از كارهای عروسكی كه سال‌ها كار شده تهیه كند، اما در آرشیو سازمان هیچ‌چیز نیست و تقریبا همه‌چیز (عكس، فیلم و...) از بین رفته. مركز پژوهش متعلق به سازمان صدا و سیماست، اما صدا و سیما هیچ كمكی به این مركز نمی‌كند و این اتفاق بسیار ناراحت‌كننده است. البته هر‌كدام از ما فعالان این عرصه خودمان تك‌تك آرشیوهای شخصی‌ای داریم و به مركز پژوهش‌های صدا و سیما كمك می‌كنیم، اما صدا و سیما هیچ. انگار هیچ پیشینه‌ای از كارهای عروسكی و زحماتی كه در این راه كشیده شده در دست نیست و این در حالی است كه باید كار در حوزه نمایشی عروسكی به نوعی
حفظ شود.
راز ماندگاری یك عروسك را در چه می‌دانید؟
هر هنری زمانی ماندگار می‌شود كه تمام اركان آن (متن، تصویربرداری، شكل عروسك و...) درست و بجا باشد. در حقیقت برای انجام یك كار ماندگار تمام گروه باید كارشان را با عشق انجام دهند.
كدام‌یك از عروسك‌هایی كه صداپیشگی آنها را به‌عهده داشته‌اید، بیشتر دوست دارید؟
من در این سال‌ها كاری نكردم كه از انجامش پشیمان شده باشم. گزیده و با كسانی كار كردم كه در حوزه كودك حرفه‌ای بودند. به همین دلیل تمام عروسك‌هایی كه صداپیشگی‌شان را به‌عهده داشتم اعم از پیر و جوان و بچه و حتی موجود خیالی و ناشناخته‌ای مثل زی‌زی‌گولو را دوست دارم. هر كدام از این كارها برایم تجربه‌ای دلچسب بوده كه خاطرات خوبی از آنها دارم.
آیـــــــــــــــا صداپیــــــــــــــــــشگی عروسك‌های دختر تفاوتی با دیگر عروسك‌ها دارد؟
بله، قطعا. كلیپ‌هایی هست كه با نام شعر كودكانه «مامانی ناهار چی داریم؟» در اینترنت موجود است. در آن كلیپ‌ها من به جای آن دختربچه‌ای كه برای مادرش آواز می‌خواند، حرف زدم و خیلی هم دوستش داشتم. البته وقتی مشغول صداپیشگی هستم این‌كه عروسك دختر باشد یا پسر یا موجودی خیالی به لحاظ حسی فرقی ندارد، اما به لحاظ حرفه‌ای مسلما صدای دختربچه‌ها با پسربچه‌ها متفاوت است. دختربچه‌ها بیان بهتر و شیواتری نسبت به پسربچه‌ها دارند و من برای حرف زدن به جای عروسك‌های دختر صدایم را ریزتر می‌كنم.
به نظر شما نیازی هست همسو با رشد فناوری، نوع جدیدی از عروسك را به دنیای نمایش عروسكی معرفی كرد؟
امروز در تمام دنیا با پیشرفت فناوری تغییراتی در این حوزه پیش آمده كه به تبع آن فرم كارها هم متفاوت شده، اما اصولا عروسك‌های نمایشی با دست ساخته می‌شوند. ممكن است روش‌های جدیدی برای آن پیدا كنند كه بهتر پلك بزند یا بهتر حركت كند یا...، اما معمولا كارهای عروسكی كه خاص است از عروسك دست ساز استفاده می‌شود. چون حس و تفاوتش بیشتر به بیننده منتقل می‌شود. چیزی مثل انسان واقعی با انسان‌های طراحی شده رایانه‌ای كه اصلا باهم قابل قیاس نیست.
برای صداسازی یك عروسك چقدر چهره‌اش برایتان مهم است؟ در واقع صدای عروسك چقدر باید با چهره‌اش هماهنگ باشد؟
خیلی زیاد. اصلا اول چهره یك عروسك را می‌بینم و بعد باقی مراحل. شخصیت یك عروسك با متنی كه می‌نویسند، ساخته می‌شود و بعد كارگردان و صداپیشه در مورد عروسك با هم به توافقاتی می‌رسند. زمانی كه می‌خواستیم مجموعه زی‌زی گولو را كار كنیم خیلی عروسك طراحی كردند تا به عروسك نهایی رسید و موردتایید خانم برومند واقع شد.
خاطرم هست هر عروسكی كه به عنوان زی‌زی گولو طراحی می‌كردند و برای تایید می‌آوردند، من جلوی آیینه می‌دیدمشان و با آنها ارتباط برقرار می‌كردم كه بتوانم به‌جایشان حرف بزنم. یك صداپیشه اول باید بتواند با عروسك ارتباط حسی برقرار كند تا بتواند به جایش حرف بزند.
مهم‌ترین دغدغه یك هنرمند عروسكی را چه می‌دانید؟
دغدغه یك هنرمند عروسكی تفاوت زیادی با دیگر هنرمندان ندارد. هنرمندان معمولا از طرف مردم حمایت می‌شوند، اما از طرف ارگان‌های سرمایه‌گذار خیر. امیدوارم هنرمندان در اجرای كارشان بتوانند
آزادانه‌تر عمل كنند و ممیزی‌های سلیقه‌ای كنار گذاشته شود.
به نظر شما نمایش عروسكی در ایران آن‌طور كه باید و شاید پیشرفت داشته و به آن پرداخته می‌شود؟
بله، خوشبختانه نمایش عروسكی در ایران بسیار پیشرفت داشته و به جرات می‌توانم بگویم نمایش عروسكی صحنه بسیار هنری‌تر و پیشرفته‌تر از كارهای عروسكی تلویزیون است. به‌خصوص در سال‌های اخیر عروسك‌ها و كلا آثار عروسكی كه در كارهای تلویزیونی استفاده می‌شود بسیار شبیه هم است، اما در كارهای نمایشی طی این چند سال جشنواره عروسكی را داشتیم كه كارگردان‌های خوب عروسكی‌مان در آن آثاری ارزشمند ارائه دادند. به همین دلیل در صحنه كارهای خوب عروسكی داریم كه می‌توان به آینده آن
امیدوار بود.
در حال حاضر مشغول چه كاری هستید؟
من مشغول گذراندن دوران خوش بازنشستگی هستم. اگر پیش بیاید داور جشنواره‌های عروسكی هستم و البته به مركز پژوهش‌های صدا و سیما هم برای تهیه مجموعه‌ای مستند از كارهای عروسكی هم كمك می‌كنم. امیدوارم به مرور زمان شاهد رونق مجموعه‌های عروسكی در تلویزیون باشیم و بدانیم برای فرهنگسازی هر چه بهتر كودكانمان باید خوراك فرهنگی خودمان را در قالبی جذاب برایشان مهیا كنیم.