«كار، كار انگلیسی‌هاست» كار خود انگلیسی‌هاست؟
روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس بود و ما یاد ضرب‌المثل معروف
«كار، كار انگلیسی‌هاست» افتادیم. اشتباه نكنید، ماجراهای این عبارت
به رمان و مجموعه تلویزیونی «دایی‌جان ناپلئون» محدود نیست.
در همه این سال‌ها هر قدر هم كه گردنشان را كج و گره كراواتشان را شل كردند كه ما با هم دوستیم و اینها كه درباره ما می‌گویید حالا صرفا محصور و مربوط به برگ‌های تقویم تاریخ است، باور نكردیم. چطور می‌توانستیم باور كنیم؟ كنارهم‌گذاشتن برگ‌های آن تقویم، كتاب قطوری از زیركی‌های آنها را می‌سازد كه می‌توانیم اسمش را بگذاریم «تاریخ حیله‌گری.»
از دایی‌جان ناپلئون تا همین پیرمردهای امروز گفته‌اند «كار، كار انگلیسی‌هاست»؛ آنها یا به توهم توطئه و دامن‌زدن به انگلیس‌هراسی متهم شده‌اند یا ستایش شده‌اند كه حافظه تاریخی‌شان هنوز كار می‌كند. اما آیا واقعا كار، كار انگلیسی‌هاست، آن‌طور كه پیرمرد دوست‌داشتنی رمان و مجموعه تلویزیونی دایی‌جان ناپلئون فكر می‌كرد و یك‌بار وقتی سوراخ راه‌آب را پیدا نمی‌كردند گفت كار، كار انگلیسی‌هاست و آنها سوراخ راه‌آب را دزدیده‌اند. یا این‌كه از آن باطن هراسناك انگلیس، چیزی باقی نمانده كه حالا هم ما قائل به این گزاره معروف كار، كار انگلیسی‌هاست، باشیم؟
فارغ از این پرسش‌ها كه خب طبعا باید دوستان‌مان در صفحات مربوط به سیاست و سیاست بین‌الملل به آن پاسخ بگویند، رفته‌ایم سراغ همین كار، كار انگلیسی‌هاست. وقتی می‌خواستیم سری به رمان دایی‌جان ناپلئون ایرج پزشكزاد بزنیم از آن‌رو كه می‌دانستیم این جمله، در خلال آن رمان و البته مجموعه‌ای تلویزیونی به همین نام به كارگردانی ناصر تقوایی مطرح شده است، هیچ فكرش را نمی‌كردیم كه ویكی‌پدیا برای این جمله، صفحه‌ای اختصاصی در نظر گرفته باشد. تازه، ماجرا در همین حد هم نمانده و از تصور اولیه ما بسیار فراتر رفته است؛ ما در جست‌وجوهای‌مان به موارد دیگری در رابطه با این جمله برخوردیم؛ حتی خود انگلیسی‌ها قرائت‌های متفاوتی از این جمله به دست داده‌اند و كتاب هم در این باره نوشته‌اند.
در ویكی‌پدیای «كار، كار انگلیسی‌هاست» چه خبر است؟
انگلیس‌هراسی و تئوری توطئه
در مقدمه گزارش گفتیم كه عبارت كار، كار انگلیسی‌هاست در دانشنامه ویكی‌پدیا صاحب صفحه است. هیچ فكرش را نمی‌كردیم آوازه این عبارت، از كتاب و سریال دایی‌جان ناپلئون و حتی از مرزها فراتر رفته باشد.
ابتدا اجازه بدهید مرور كنیم در صفحه ویكی‌پدیای این عبارت چه خبر است. در معرفی این عبارت آمده: «كار، كار انگلیسی‌هاست یا دست انگلیسی‌ها در كار است یك جمله انگلیس‌هراسانه بسیار مشهور ناشی از تئوری توطئه و دید منفی ایرانیان به انگلستان است كه در تاریخ معاصر در فرهنگ عامه مردم ایران رواج دارد و به شكل یك ضرب‌المثل درآمده است. رواج این جمله به حدی است كه «تغییر شاه و وزیر كه جای خود داشت، بعضی‌ها حتی دعوای زن و شوهرها را هم كار انگلیسی‌ها می‌دانستند و آنچنان به نفوذ سیاست انگلیسی در كشور اعتقاد پیدا كرده بودند كه معتقد بودند هیچ كدخدایی بدون نظر انگلیسی‌ها عوض نمی‌شود.»
تا همین جای كار و در همین مقدمه ویكی‌پدیا به دو نكته برمی‌خوریم: نخست این‌كه از آن به عنوان ضرب‌المثل یاد شده كه درباره‌اش توضیح خواهیم داد و دوم باورهایی عامیانه كه حتی تغییر و تحولات در یك روستا را متاثر از دسیسه‌ای انگلیسی می‌دانستند و می‌دانیم كه معروف‌ترین اشاره‌ها به این باورها را ایرج پزشكزاد در رمانش داشته است.
از كجا آمد؟
دایی‌جان ناپلئون یا صف نانوایی...
تردیدی نیست كه رمان و سریال دایی‌جان ناپلئون مهم‌ترین عامل رواج عبارت كار، كار انگلیسی‌هاست بوده‌اند. رمان سال 1349 منتشر و سریال سال 1355 از تلویزیون پخش شده است. كار، كار انگلیسی‌هاست تكیه‌كلام دایی‌جان ناپلئون در سریال بود كه نقشش را غلامحسین نقشینه بازی می‌كرد. او دن‌كیشوت‌وار فكر می‌كرد همچنان در جنگ با انگلیسی‌ها به سر می‌برد و مهم‌تر این‌كه پشت همه مشكلات و معضلاتی كه خودش و فامیلش و همسایه‌ها و در كل مملكت به آنها دچارند، دسیسه‌ای انگلیسی در كار است.
اما بعید است كه این عبارت، صرفا زاییده ذهن نویسنده رمان باشد. لابد شما هم از پدران و پدربزرگ‌هایتان شنیده‌اید كه معتقد بودند انگلیسی‌ها سبب‌ساز همه فلاكت‌های ما بوده‌اند. چرا راه دور برویم؛ مگر نیستند هنوز متوهم‌هایی كه مثل دایی‌جان ناپلئون گمان می‌كنند هنوز انگلیس آن‌قدر قدرت دارد كه بتواند در امور داخلی ایران دست‌اندازی كند.
شما هم لابد با آنها برخورد كرده‌اید؛ در تاكسی، مترو یا در صف نانوایی و هر جا.
پزشكزاد ناظر بر باورهای عمومی عصر خودش، این تكیه‌كلام را برای دایی‌جان ناپلئون برگزیده بود و شاید نمی‌دانست این شخصيت، نیم قرن بعد همچنان در حال بازتولید باشد.
اما جدای از این‌كه پی ببریم این عبارت از كجا آمده، با سرك‌كشیدن در تاریخ می‌توانیم پی ببریم ریشه انگلیسی‌هراسی در ایران كجاست. شاید به قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بازگردد؛ زمانی كه ایران صحنه رقابت قدرت‌های اروپایی بود. برای هم نسلان دایی‌جان ناپلئون، سوء‌ظن به انگلیس و مسؤول دانستن آنها در همه گرانیگاه‌های سیاسی توجیه‌پذیر بود. این سوء‌ظن آن وقت‌ها جنبه بیمارگونه‌ای یافته بود و همان‌طور كه گفتیم تا آنجا پیش رفته بود كه كسانی كه به این فوبیا دچار بودند انگلیس را مسؤول همه اشتباه‌های شخصی و خصوصی خود نیز می‌پنداشتند.
انگلیسی‌ها درباره این ضرب‌المثل چه می‌گویند؟
زیر هر سنگ، یک انگلیسی
تیر 1392 وقتی وزیر امور خارجه پیشین بریتانیا مقابل خبرنگار بی‌بی‌سی فارسی نشست تا درباره مذاكرات هسته‌ای و حسن روحانی حرف بزند، به لطیفه‌ای اشاره كرد كه به نوعی قرائتی از عبارت كار، كار انگلیسی‌هاست محسوب می‌شد. جالب این‌كه جك استراو گفت این لطیفه در وزارت امور خارجه انگلیس جریان دارد، بنابراین در فرهنگ لطایف انگلیسی‌ها دنبالش نگردید؛ كاملا درون‌وزارتخانه‌ای و خودبسنده است. او گفت: «در وزارت خارجه بریتانیا لطیفه‌ای هست كه می‌گوید تنها ایرانی‌ها هستند كه فكر می‌كنند بریتانیا هنوز هم ابرقدرت است. ضرب‌المثلی هم هست كه می‌گوید زیر هر سنگی یك انگلیسی پنهان شده است.»
این لطیفه را باید همدلی با معنای كار، كار انگلیسی‌هاست در نظر آوریم. آنها كه هنوز هم دایی‌جان ناپلئون و همان‌هایی‌اند كه هنوز هم فكر می‌كنند بریتانیا ابرقدرت است.
حدود هشت سال پیش، دیوید كمرون، نخست‌وزیر انگلیس در آستانه كریسمس حرف‌هایی زد كه دستمایه یك گزارش عجیب شد؛ او با اظهار تأسف از فروپاشی اخلاقی در انگلستان، خواستار تجدید و احیای ارزش‌های سنتی شده بود و همین باعث شد تا روزنامه گلف‌نیوز به نقد سیاست ریاكارانه انگلیس در قبال فلسطین، ایران و اتحادیه اروپا بپردازد و در این گزارش، حتی از صفاتی چون «بی‌عرضه» هم دریغ نكند، اما نكته عجیب‌تر این گزارش، اشاره به عبارت كار، کار انگلیسی‌هاست و نكاتی درباره این باور در ایران بود. در بخشی از این گزارش آمده بود: «سیاست دشمنانه انگلیس در قبال ایران، از سیاست خجالت‌آور این كشور در مقابل فلسطین هم بدتر است.
سیاست نادرست انگلیسی‌ها و زیاده‌روی در اقدامات خصمانه و ددمنشانه در رویارویی با ایران، موجب شد مجلس ایران، قانون كاهش روابط با انگلیس را تصویب كند و پس از آن، دانشجویان عصبانی ایران به سفارت انگلیس هجوم بردند و بریتانیا سفارت خود را تعطیل كرد.
[...] انگلیسی‌ها با این زیاده‌روی در كارهایشان در برابر ایران به چه هدفی رسیده‌اند؟ یك ضرب‌المثل فارسی می‌گوید: اگر پایت به سنگی گیر كرد و به زمین خوردی، بدان كه كار، كار انگلیسی‌هاست.»
البته بعید می‌دانیم به این عبارت كار، كار انگلیسی‌هاست در كتاب‌هایی كه ضرب‌المثل‌ها را جمع‌آوری و منتشر كرده‌اند، اشاره‌ای شده و به این ترتیب این عبارت، به عنوان ضرب‌المثلی ثبت‌شده به گنجینه امثال و حكم ما پیوسته باشد، اما همین گزارش، نشان‌دهنده آوازه آن حتی بیرون از مرزهای ایران است.
كار خودشان است؟
پروپاگاندای انگلیسی با ضرب‌المثل ایرانی
عده‌ای هم معتقدند رواج عبارت كار، كار انگلیسی‌هاست بین ایرانیان، كار خود انگلیسی‌هاست؛ با توجه به ساختارهای اطلاعاتی این كشور كه مثل دیگر دستگاه‌های امنیتی كارش پروپاگاندا به نفع هیمنه و قدرتی كاذب است، هیچ بعید نیست این عبارت را خودشان در ایران باب كرده باشند.
حالا پیش خودتان نگویید ما هم با این باور، رفته‌ایم در تیم دایی‌جان ناپلئون و دچار توهم توطئه شده‌ایم! این را به نقل می‌گوییم از اسماعیل فلاح كه طی مقاله‌ای با عنوان كار، كار انگلیسی‌ها نیست، چند سال پیش در سایت الف نوشت: ترویج و تقویت ضرب‌المثل كار، كار انگلیسی هاست، قطعا به سود انگلیس است و به همین علت، انگلیسی‌ها در ترویج و گسترش آن، تلاش فراوانی به خرج می‌دهند. استمرار حضور این ضرب‌المثل در فضای اجتماعی ما، ما را ناتوان از اداره خود و تعیین آینده‌مان وانمود می‌سازد كه باز هم به نفع انگلیس است.
از دایی‌جان ناپلئون تا همین پیرمردهای امروز گفته‌اند «كار، كار انگلیسی‌هاست»؛ آنها یا به توهم توطئه و دامن‌زدن به انگلیس‌هراسی متهم شده‌اند یا ستایش شده‌اند كه حافظه تاریخی‌شان هنوز كار می‌كند. اما آیا واقعا كار، كار انگلیسی‌هاست، آن‌طور كه پیرمرد دوست‌داشتنی رمان و مجموعه تلویزیونی دایی‌جان ناپلئون فكر می‌كرد و یك‌بار وقتی سوراخ راه‌آب را پیدا نمی‌كردند گفت كار، كار انگلیسی‌هاست و آنها سوراخ راه‌آب را دزدیده‌اند. یا این‌كه از آن باطن هراسناك انگلیس، چیزی باقی نمانده كه حالا هم ما قائل به این گزاره معروف كار، كار انگلیسی‌هاست، باشیم؟
فارغ از این پرسش‌ها كه خب طبعا باید دوستان‌مان در صفحات مربوط به سیاست و سیاست بین‌الملل به آن پاسخ بگویند، رفته‌ایم سراغ همین كار، كار انگلیسی‌هاست. وقتی می‌خواستیم سری به رمان دایی‌جان ناپلئون ایرج پزشكزاد بزنیم از آن‌رو كه می‌دانستیم این جمله، در خلال آن رمان و البته مجموعه‌ای تلویزیونی به همین نام به كارگردانی ناصر تقوایی مطرح شده است، هیچ فكرش را نمی‌كردیم كه ویكی‌پدیا برای این جمله، صفحه‌ای اختصاصی در نظر گرفته باشد. تازه، ماجرا در همین حد هم نمانده و از تصور اولیه ما بسیار فراتر رفته است؛ ما در جست‌وجوهای‌مان به موارد دیگری در رابطه با این جمله برخوردیم؛ حتی خود انگلیسی‌ها قرائت‌های متفاوتی از این جمله به دست داده‌اند و كتاب هم در این باره نوشته‌اند.
در ویكی‌پدیای «كار، كار انگلیسی‌هاست» چه خبر است؟
انگلیس‌هراسی و تئوری توطئه
در مقدمه گزارش گفتیم كه عبارت كار، كار انگلیسی‌هاست در دانشنامه ویكی‌پدیا صاحب صفحه است. هیچ فكرش را نمی‌كردیم آوازه این عبارت، از كتاب و سریال دایی‌جان ناپلئون و حتی از مرزها فراتر رفته باشد.
ابتدا اجازه بدهید مرور كنیم در صفحه ویكی‌پدیای این عبارت چه خبر است. در معرفی این عبارت آمده: «كار، كار انگلیسی‌هاست یا دست انگلیسی‌ها در كار است یك جمله انگلیس‌هراسانه بسیار مشهور ناشی از تئوری توطئه و دید منفی ایرانیان به انگلستان است كه در تاریخ معاصر در فرهنگ عامه مردم ایران رواج دارد و به شكل یك ضرب‌المثل درآمده است. رواج این جمله به حدی است كه «تغییر شاه و وزیر كه جای خود داشت، بعضی‌ها حتی دعوای زن و شوهرها را هم كار انگلیسی‌ها می‌دانستند و آنچنان به نفوذ سیاست انگلیسی در كشور اعتقاد پیدا كرده بودند كه معتقد بودند هیچ كدخدایی بدون نظر انگلیسی‌ها عوض نمی‌شود.»
تا همین جای كار و در همین مقدمه ویكی‌پدیا به دو نكته برمی‌خوریم: نخست این‌كه از آن به عنوان ضرب‌المثل یاد شده كه درباره‌اش توضیح خواهیم داد و دوم باورهایی عامیانه كه حتی تغییر و تحولات در یك روستا را متاثر از دسیسه‌ای انگلیسی می‌دانستند و می‌دانیم كه معروف‌ترین اشاره‌ها به این باورها را ایرج پزشكزاد در رمانش داشته است.
از كجا آمد؟
دایی‌جان ناپلئون یا صف نانوایی...
تردیدی نیست كه رمان و سریال دایی‌جان ناپلئون مهم‌ترین عامل رواج عبارت كار، كار انگلیسی‌هاست بوده‌اند. رمان سال 1349 منتشر و سریال سال 1355 از تلویزیون پخش شده است. كار، كار انگلیسی‌هاست تكیه‌كلام دایی‌جان ناپلئون در سریال بود كه نقشش را غلامحسین نقشینه بازی می‌كرد. او دن‌كیشوت‌وار فكر می‌كرد همچنان در جنگ با انگلیسی‌ها به سر می‌برد و مهم‌تر این‌كه پشت همه مشكلات و معضلاتی كه خودش و فامیلش و همسایه‌ها و در كل مملكت به آنها دچارند، دسیسه‌ای انگلیسی در كار است.
اما بعید است كه این عبارت، صرفا زاییده ذهن نویسنده رمان باشد. لابد شما هم از پدران و پدربزرگ‌هایتان شنیده‌اید كه معتقد بودند انگلیسی‌ها سبب‌ساز همه فلاكت‌های ما بوده‌اند. چرا راه دور برویم؛ مگر نیستند هنوز متوهم‌هایی كه مثل دایی‌جان ناپلئون گمان می‌كنند هنوز انگلیس آن‌قدر قدرت دارد كه بتواند در امور داخلی ایران دست‌اندازی كند.
شما هم لابد با آنها برخورد كرده‌اید؛ در تاكسی، مترو یا در صف نانوایی و هر جا.
پزشكزاد ناظر بر باورهای عمومی عصر خودش، این تكیه‌كلام را برای دایی‌جان ناپلئون برگزیده بود و شاید نمی‌دانست این شخصيت، نیم قرن بعد همچنان در حال بازتولید باشد.
اما جدای از این‌كه پی ببریم این عبارت از كجا آمده، با سرك‌كشیدن در تاریخ می‌توانیم پی ببریم ریشه انگلیسی‌هراسی در ایران كجاست. شاید به قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بازگردد؛ زمانی كه ایران صحنه رقابت قدرت‌های اروپایی بود. برای هم نسلان دایی‌جان ناپلئون، سوء‌ظن به انگلیس و مسؤول دانستن آنها در همه گرانیگاه‌های سیاسی توجیه‌پذیر بود. این سوء‌ظن آن وقت‌ها جنبه بیمارگونه‌ای یافته بود و همان‌طور كه گفتیم تا آنجا پیش رفته بود كه كسانی كه به این فوبیا دچار بودند انگلیس را مسؤول همه اشتباه‌های شخصی و خصوصی خود نیز می‌پنداشتند.
انگلیسی‌ها درباره این ضرب‌المثل چه می‌گویند؟
زیر هر سنگ، یک انگلیسی
تیر 1392 وقتی وزیر امور خارجه پیشین بریتانیا مقابل خبرنگار بی‌بی‌سی فارسی نشست تا درباره مذاكرات هسته‌ای و حسن روحانی حرف بزند، به لطیفه‌ای اشاره كرد كه به نوعی قرائتی از عبارت كار، كار انگلیسی‌هاست محسوب می‌شد. جالب این‌كه جك استراو گفت این لطیفه در وزارت امور خارجه انگلیس جریان دارد، بنابراین در فرهنگ لطایف انگلیسی‌ها دنبالش نگردید؛ كاملا درون‌وزارتخانه‌ای و خودبسنده است. او گفت: «در وزارت خارجه بریتانیا لطیفه‌ای هست كه می‌گوید تنها ایرانی‌ها هستند كه فكر می‌كنند بریتانیا هنوز هم ابرقدرت است. ضرب‌المثلی هم هست كه می‌گوید زیر هر سنگی یك انگلیسی پنهان شده است.»
این لطیفه را باید همدلی با معنای كار، كار انگلیسی‌هاست در نظر آوریم. آنها كه هنوز هم دایی‌جان ناپلئون و همان‌هایی‌اند كه هنوز هم فكر می‌كنند بریتانیا ابرقدرت است.
حدود هشت سال پیش، دیوید كمرون، نخست‌وزیر انگلیس در آستانه كریسمس حرف‌هایی زد كه دستمایه یك گزارش عجیب شد؛ او با اظهار تأسف از فروپاشی اخلاقی در انگلستان، خواستار تجدید و احیای ارزش‌های سنتی شده بود و همین باعث شد تا روزنامه گلف‌نیوز به نقد سیاست ریاكارانه انگلیس در قبال فلسطین، ایران و اتحادیه اروپا بپردازد و در این گزارش، حتی از صفاتی چون «بی‌عرضه» هم دریغ نكند، اما نكته عجیب‌تر این گزارش، اشاره به عبارت كار، کار انگلیسی‌هاست و نكاتی درباره این باور در ایران بود. در بخشی از این گزارش آمده بود: «سیاست دشمنانه انگلیس در قبال ایران، از سیاست خجالت‌آور این كشور در مقابل فلسطین هم بدتر است.
سیاست نادرست انگلیسی‌ها و زیاده‌روی در اقدامات خصمانه و ددمنشانه در رویارویی با ایران، موجب شد مجلس ایران، قانون كاهش روابط با انگلیس را تصویب كند و پس از آن، دانشجویان عصبانی ایران به سفارت انگلیس هجوم بردند و بریتانیا سفارت خود را تعطیل كرد.
[...] انگلیسی‌ها با این زیاده‌روی در كارهایشان در برابر ایران به چه هدفی رسیده‌اند؟ یك ضرب‌المثل فارسی می‌گوید: اگر پایت به سنگی گیر كرد و به زمین خوردی، بدان كه كار، كار انگلیسی‌هاست.»
البته بعید می‌دانیم به این عبارت كار، كار انگلیسی‌هاست در كتاب‌هایی كه ضرب‌المثل‌ها را جمع‌آوری و منتشر كرده‌اند، اشاره‌ای شده و به این ترتیب این عبارت، به عنوان ضرب‌المثلی ثبت‌شده به گنجینه امثال و حكم ما پیوسته باشد، اما همین گزارش، نشان‌دهنده آوازه آن حتی بیرون از مرزهای ایران است.
كار خودشان است؟
پروپاگاندای انگلیسی با ضرب‌المثل ایرانی
عده‌ای هم معتقدند رواج عبارت كار، كار انگلیسی‌هاست بین ایرانیان، كار خود انگلیسی‌هاست؛ با توجه به ساختارهای اطلاعاتی این كشور كه مثل دیگر دستگاه‌های امنیتی كارش پروپاگاندا به نفع هیمنه و قدرتی كاذب است، هیچ بعید نیست این عبارت را خودشان در ایران باب كرده باشند.
حالا پیش خودتان نگویید ما هم با این باور، رفته‌ایم در تیم دایی‌جان ناپلئون و دچار توهم توطئه شده‌ایم! این را به نقل می‌گوییم از اسماعیل فلاح كه طی مقاله‌ای با عنوان كار، كار انگلیسی‌ها نیست، چند سال پیش در سایت الف نوشت: ترویج و تقویت ضرب‌المثل كار، كار انگلیسی هاست، قطعا به سود انگلیس است و به همین علت، انگلیسی‌ها در ترویج و گسترش آن، تلاش فراوانی به خرج می‌دهند. استمرار حضور این ضرب‌المثل در فضای اجتماعی ما، ما را ناتوان از اداره خود و تعیین آینده‌مان وانمود می‌سازد كه باز هم به نفع انگلیس است.