گفتوگو با حامد عنقا با موضوع اهمیت شخصیت‌های منفی در آثار تاریخی - مذهبی
نقش‌های منفی حکم طلا را دارند
فیلم و سریال‌های مذهبی از جمله ساخته‌هایی است كه همیشه شخصیت‌های مثبت در مقابل شخصیت‌های منفور و منفی قرار می‌گیرند. شخصیت‌هایی كه شاید در باور مردم نقشی بد و منفور داشته باشند، اما در زمان ساخت یك فیلم این شخصیت‌های منفی باید به خوبی انتخاب و پرداخته شوند تا بتوانند از این طریق قطب مقابل خود را به بهترین شكل در معرض نمایش قرار دهند. در غیر این صورت آن كار به هیچ عنوان نمی‌تواند نتیجه موفقیت‌آمیز و تاثیرگذاری داشته باشد. به همین دلیل است كه از نگاه یك كارگردان و نویسنده انتخاب چهره‌ای كه شخصیت منفی را به درستی
در برمی‌گیرد بسیار حائز اهمیت است. چون انتخاب اشتباه در این زمینه باعث خواهد شد فیلم جلوه و اهمیت خود را از دست بدهد و شخصیت‌ها از واقعیت به دور باشد. به همین دلیل نیز تاكنون هر فیلم و سریال مذهبی و تاریخی ماندگار و جاودان مانده كه شخصیت‌های منفی‌اش به درستی ساخته و پرداخته باشند. سریال امام علی(ع)، مختارنامه، ولایت عشق، روایت عشق، تنهاترین سردار، جابربن‌حیان، معصومیت از دست رفته، فیلم روز واقعه، طفلان مسلم و... از جمله آثاری هستند كه با محتوای تاریخی-مذهبی ساخته شده‌اند و تلاش‌شان بر این بوده كه شخصیت‌های منفی و مثبت را به گونه‌ای در مقابل یكدیگر قرار دهند كه تاثیرگذاری لازم را داشته باشند. اما این‌كه تا چه حد توانستند این شخصیت‌های ضد یكدیگر را در مقابل یكدیگر به درستی قرار دهند و در انتخاب بازیگر تا چه حد موفق بوده‌اند،
موضوعی است كه در زمان پخش این فیلم و سریال‌ها با حجم بازدیدكننده‌ها، بازخوردها و مخاطبانش خود را به‌خوبی نشان دادند.
حامدعنقا نیز كارگردان و نویسنده‌ای است كه تجربه ساخت فیلم‌های تاریخی همچون نردبام آسمان را در كارنامه خود دارد. به همین دلیل با او در زمینه انتخاب و پرداخت شخصیت‌های منفی كه قرار است در مقابل شخصیت‌های مثبت قرار گیرند به گفتوگو پرداختیم.
آزاده باقری
شخصیت‌های ضدقهرمان و منفی در آثار مذهبی شخصیت‌هایی هستند كه به نظر می‌رسد در زمان انتخاب، حساس هستند و وسواس بیشتری لازم است. نظر شما در زمینه چگونگی انتخاب چنین شخصیت‌هایی چیست؟
وقتی فیلمی با محوریت قدیسین ساخته می‌شود قاعدتا بخشی از بار دراماتیك قصه این فیلم‌ها روی شخصیت‌های منفی قرار می‌گیرد. این در حالی است
كه به نظر واژه ضدقهرمان برای شخصیت‌های منفی چنین فیلم‌هایی اصطلاح جامع و كاملی نیست. چون ضدقهرمان‌ها ضدیت‌شان به‌واسطه درام بودن قصه مطرح می‌شود، اما وقتی درباره شخصیت‌های منفی حرف زده می‌شود یك تعریف دم‌دستی، كلاسیك و روشنی از این ماجرا را پیش روی ما می‌گذارد. طبیعتا هر نویسنده‌ای بخواهد كاری را با زمینه‌های مذهبی بنویسد؛ همیشه دستش برای دراماتیك كردن ماجرا به واسطه استفاده از شخصیت‌های منفی بیشتر باز است؛ اما یك نكته‌ای كه باید آن را در نظر گرفت اینجاست كه باز به واسطه نگرشی كه خیلی وقت‌ها به غلط رخ داده؛ همان‌قدر كه ما شخصیت‌های مثبت‌مان را به واسطه قدیسی، شفافیت، صافی، سفیدی، روحانیت و... در معرض نمایش قرار می‌دهیم تا برای تماشاگر امروز ابعاد مثبت و روشن آن مشخص شود در شخصیت‌های منفی نیز به غلط ابعاد منفی را آن‌قدر پررنگ در نظر می‌گیریم كه خیلی وقت‌ها به خاستگاه شخصیتی آن آدم و شرایطی كه آن آدم را به آن شخصیت منفی بدل كرده بی‌توجه می‌شویم.
یعنی به نظر شما چنین اتفاقی موجب می‌شود تا مخاطب به درستی دركی از شخصیت‌های منفی كه مقابل شخصیت‌های مثبت قرار می‌گیرد به دست نیاورد.
دقیقا. چون مخاطب باید شخصیت منفی را نیز به درستی درك كند و بداند با چه فلسفه و بینشی در مقابل شخصیت‌های مثبت كه قدیس و پاك هستند، قرار گرفته‌اند. در صورتی كه باید سابقه این شخصیت‌های منفی نیز به گونه‌ای ریشه‌یابی شوند تا مخاطب بداند آن شخصیت از كجا آمده و چه روندی طی شده تا به این مرحله از سیاهی رسیده است. به عنوان نمونه شخصیت‌های منفی كه در ایام محرم نام آنها به وفور یاد می‌شود مانند شمر، عمربن سعد و... كسانی هستند كه در جنگ‌های صفین و... در سپاه امام علی(ع) جنگیده‌اند و شمشیر زده‌اند حالا چطور شده كه در قیام امام حسین (ع) در مقابل او می‌ایستند و باعث شهادت ایشان می‌شوند. شناخت این موضوع و پرداختن درست به این شخصیت‌های منفی است كه باعث می‌شود تاثیر قیام روز دهم محرم خود را بهتر، عینی‌تر و ملموس‌تر نشان دهد. برای همین است كه به نظر من در فیلم‌های مذهبی همین شخصیت‌های منفی و نفرت‌انگیز هستند كه حكم طلا پیدا می‌كنند. چون از طریق پرداختش درست به شخصیت‌های منفی می‌توان كمال شخصیت مثبت را به صورت كامل نشان داد. چون بازتاب شخصیت مثبت را در رفتار شخصیت طرف مقابل می‌توان دید.
پس باتوجه به صحبت‌های شما دقت در انتخاب شخصیت منفی بسیار حائز اهمیت است.
درست است، بالاخره این یك قاعده دراماتیك و جهانشمول است كه هر چیزی با ضد خودش به درستی متجلی خواهد شد. خوبی وقتی تعریف درست پیدا می‌كند كه بتوانیم نقطه متضاد و روبه‌روی آن را به عنوان بدی تعریف كرده باشیم. وگرنه وقتی در جهانی باشیم كه هرآنچه در آن است خوب است دیگر هیچ تعریف درستی نمی‌توانی از خوبی به‌دست آورد. این موضوع بسیار نكته منطقی و درستی است كه اگر ضدقهرمان كنش و واكنش درستی نداشته باشد آن‌وقت به اهمیت خوب بودن شخصیت قهرمان مثبت پی نمی‌بریم. چون این دو دقیقا مانند آینه عمل می‌كند.
از نگاه شما یك شخصیت منفی باید چه پارامترها و ویژگی‌هایی داشته باشد كه بتواند به خوبی به عنوان شخصیتی كه قرار است در مقابل شخصیت منفی قرار گیرد، نقش‌آفرینی كند؟
برای شخصیت‌هایی كه به عنوان شخصیت منفی طراحی می‌شوند نمی‌توان شاخصه‌های كلی در نظر گرفت تا براساس آن شخصیت‌های منفی تعریف شوند و طبق آن قاعده پیش رفت. شخصیت‌های منفی چه در فیلم‌های تاریخی و مذهبی چه به طور كلی قاعده‌ای مشخص و تعریف شده ندارند تا طبق آن بتوان پیش رفت. چون استحكام و قدرت یك شخصیت قابلیت طراحی و توسعه آن را به وجود می‌آورد كه بستگی دارد در چه درام و چارچوبی اشخاص مثبت و منفی قصه قرار می‌گیرند؛ بنابراین اگر كسی بگوید برای انتخاب شخصیت منفی یك قاعده كلی وجود دارد؛ باید بگویم یا با انتخاب شخصیت ناآشناست یا احیانا دارد
اشتباه می‌كند.
از نظر شما بهترین فیلم و بهترین بازیگر از زوایه نگاه شما به عنوان كارگردان، نویسنده و طراح كه تاكنون در زمینه‌های تاریخی و مذهبی ساخته شده، كدام بوده است؟
با تمام احترامی كه به فیلم مختارنامه و آقای میرباقری قائل هستم كه را در دوران بلوغ كارگردانی ایشان ساخته است؛ اما همچنان معتقدم سریال امام علی(ع) بهترین فیلم در این زمینه و انتخاب بازیگر بوده است. چون اعتقاد دارم در این سریال از شاخصه‌های حقیقی برای اشخاص نمایشش برخوردار بوده و این سریال بهترین سریالی است كه بعد از انقلاب در حوزه مذهبی و تاریخی ساخته شده است. چون شخصیت‌های منفی بسیار خوبی به جهت قاعده دراماتیك نیز در آن ساخته و پرداخته شده‌اند. عمروعاصی كه مرحوم مهدی فتحی آن را بازی كرد و معاویه‌ای كه بهزاد فراهانی در آن نقش‌آفرینی كرد، شخصیت‌هایی هستند كه هیچ وقت از یادها نمی‌رود. اما از دیدگاه من یكی از بهترین شخصیت‌های منفی كه به خوبی توانست از پس نقش خود برآید مرحوم انوشیروان ارجمند بود كه توانست در نقش اشعث بن قیس خوش بدرخشد. همچنان به نظر من این شخصیت یك شخصیت خاكستری بسیار مرموز بود كه بازی بسیار بی‌نظیر مرحوم ارجمند توانست آن را جاودان كند.
شما در سریال نردبام آسمان برای انتخاب نقش‌های منفی‌تان چه مراحلی را طی كردید؟
این سریال درباره یك دانشمند قرن هشتم هجری بود و در آن چون نقش‌های مثبت قدیسان نبودند لزوما لازم نبود تا نقش مثبت در این سریال بدون خطا و اشتباه باشد. برای همین دست من در شخصیت‌پردازی مثبت و منفی بازتر بود تا ساخت مجموعه‌هایی كه طرف مثبت آن قدیسین هستند. اما یكی از بهترین انتخاب‌هایم كه نمی‌توانم بگویم بی‌تاثیر از نقش اشعث بن قیس انوشیروان ارجمند در سریال امام علی(ع) نبود، انتخاب ایشان در نقش عبدالغفور سجزی بود. در این سریال یكی از نقش‌های منفی خوب بودند و اتفاقا توانست از پس نقشی كه به او محول شده بود، برآید.
اگر امروز بخواهید در یك سریال تاریخی - مذهبی از بازیگری به عنوان شخصیت منفی استفاده كنید كه به خوبی بتواند از پس نقشش برآید، فكر می‌كنید اولویت‌تان كدام بازیگر باشد؟
به نظر من بازیگری كه نقش منفی بازی می‌كند، باید قدرت بازیگری‌اش بیشتر از كسی باشد كه قرار است نقش مثبت آن مجموعه را به دوش بكشد. به همین منظور می‌توانم بگویم بازیگری كه نقش منفی بازی می‌كند، مسؤولیت بیشتری را بر دوش می‌كشد. برهمین اساس امروز اگر بخواهم یك بازیگر را در یك سریال تاریخی انتخاب كنم و مطمئن باشم از پس كار خود به خوبی برمی‌آید و می‌تواند نقش منفی در ابعاد بسیار ویژه‌ای را بازی كند، آن شخصیت به نظر من امیر آقایی خواهد بود. من اگر یك كار تاریخی بنویسم كه یك شخصیت منفی داشته باشد و یك بازیگر خیلی خوب برای آن انتخاب كنم و قصه را براساس قامت و توان او بچینم، امیر آقایی است.
از نظر شما امیر آقایی چه ویژگی‌هایی دارد كه تصور می‌كنید از پس نقش منفی یك مجموعه تاریخی و مذهبی برمی‌آید؟
این بازیگر دارای استحكام بیان، قدرت در بدن و كلام است. ضمن این‌كه او یك خشونت خوبی هم در صورت دارد؛ خشونتی كه بیشتر به جذبه و جنم بالای او برمی‌گردد و به نظر من چنین ویژگی‌هایی برای آن‌كه بتواند نقش یك بازیگر شخصیت منفی را به خوبی بر دوش بكشد، كافی باشد.
وقتی فیلمی با محوریت قدیسین ساخته می‌شود قاعدتا بخشی از بار دراماتیك قصه این فیلم‌ها روی شخصیت‌های منفی قرار می‌گیرد. این در حالی است
كه به نظر واژه ضدقهرمان برای شخصیت‌های منفی چنین فیلم‌هایی اصطلاح جامع و كاملی نیست. چون ضدقهرمان‌ها ضدیت‌شان به‌واسطه درام بودن قصه مطرح می‌شود، اما وقتی درباره شخصیت‌های منفی حرف زده می‌شود یك تعریف دم‌دستی، كلاسیك و روشنی از این ماجرا را پیش روی ما می‌گذارد. طبیعتا هر نویسنده‌ای بخواهد كاری را با زمینه‌های مذهبی بنویسد؛ همیشه دستش برای دراماتیك كردن ماجرا به واسطه استفاده از شخصیت‌های منفی بیشتر باز است؛ اما یك نكته‌ای كه باید آن را در نظر گرفت اینجاست كه باز به واسطه نگرشی كه خیلی وقت‌ها به غلط رخ داده؛ همان‌قدر كه ما شخصیت‌های مثبت‌مان را به واسطه قدیسی، شفافیت، صافی، سفیدی، روحانیت و... در معرض نمایش قرار می‌دهیم تا برای تماشاگر امروز ابعاد مثبت و روشن آن مشخص شود در شخصیت‌های منفی نیز به غلط ابعاد منفی را آن‌قدر پررنگ در نظر می‌گیریم كه خیلی وقت‌ها به خاستگاه شخصیتی آن آدم و شرایطی كه آن آدم را به آن شخصیت منفی بدل كرده بی‌توجه می‌شویم.
یعنی به نظر شما چنین اتفاقی موجب می‌شود تا مخاطب به درستی دركی از شخصیت‌های منفی كه مقابل شخصیت‌های مثبت قرار می‌گیرد به دست نیاورد.
دقیقا. چون مخاطب باید شخصیت منفی را نیز به درستی درك كند و بداند با چه فلسفه و بینشی در مقابل شخصیت‌های مثبت كه قدیس و پاك هستند، قرار گرفته‌اند. در صورتی كه باید سابقه این شخصیت‌های منفی نیز به گونه‌ای ریشه‌یابی شوند تا مخاطب بداند آن شخصیت از كجا آمده و چه روندی طی شده تا به این مرحله از سیاهی رسیده است. به عنوان نمونه شخصیت‌های منفی كه در ایام محرم نام آنها به وفور یاد می‌شود مانند شمر، عمربن سعد و... كسانی هستند كه در جنگ‌های صفین و... در سپاه امام علی(ع) جنگیده‌اند و شمشیر زده‌اند حالا چطور شده كه در قیام امام حسین (ع) در مقابل او می‌ایستند و باعث شهادت ایشان می‌شوند. شناخت این موضوع و پرداختن درست به این شخصیت‌های منفی است كه باعث می‌شود تاثیر قیام روز دهم محرم خود را بهتر، عینی‌تر و ملموس‌تر نشان دهد. برای همین است كه به نظر من در فیلم‌های مذهبی همین شخصیت‌های منفی و نفرت‌انگیز هستند كه حكم طلا پیدا می‌كنند. چون از طریق پرداختش درست به شخصیت‌های منفی می‌توان كمال شخصیت مثبت را به صورت كامل نشان داد. چون بازتاب شخصیت مثبت را در رفتار شخصیت طرف مقابل می‌توان دید.
پس باتوجه به صحبت‌های شما دقت در انتخاب شخصیت منفی بسیار حائز اهمیت است.
درست است، بالاخره این یك قاعده دراماتیك و جهانشمول است كه هر چیزی با ضد خودش به درستی متجلی خواهد شد. خوبی وقتی تعریف درست پیدا می‌كند كه بتوانیم نقطه متضاد و روبه‌روی آن را به عنوان بدی تعریف كرده باشیم. وگرنه وقتی در جهانی باشیم كه هرآنچه در آن است خوب است دیگر هیچ تعریف درستی نمی‌توانی از خوبی به‌دست آورد. این موضوع بسیار نكته منطقی و درستی است كه اگر ضدقهرمان كنش و واكنش درستی نداشته باشد آن‌وقت به اهمیت خوب بودن شخصیت قهرمان مثبت پی نمی‌بریم. چون این دو دقیقا مانند آینه عمل می‌كند.
از نگاه شما یك شخصیت منفی باید چه پارامترها و ویژگی‌هایی داشته باشد كه بتواند به خوبی به عنوان شخصیتی كه قرار است در مقابل شخصیت منفی قرار گیرد، نقش‌آفرینی كند؟
برای شخصیت‌هایی كه به عنوان شخصیت منفی طراحی می‌شوند نمی‌توان شاخصه‌های كلی در نظر گرفت تا براساس آن شخصیت‌های منفی تعریف شوند و طبق آن قاعده پیش رفت. شخصیت‌های منفی چه در فیلم‌های تاریخی و مذهبی چه به طور كلی قاعده‌ای مشخص و تعریف شده ندارند تا طبق آن بتوان پیش رفت. چون استحكام و قدرت یك شخصیت قابلیت طراحی و توسعه آن را به وجود می‌آورد كه بستگی دارد در چه درام و چارچوبی اشخاص مثبت و منفی قصه قرار می‌گیرند؛ بنابراین اگر كسی بگوید برای انتخاب شخصیت منفی یك قاعده كلی وجود دارد؛ باید بگویم یا با انتخاب شخصیت ناآشناست یا احیانا دارد
اشتباه می‌كند.
از نظر شما بهترین فیلم و بهترین بازیگر از زوایه نگاه شما به عنوان كارگردان، نویسنده و طراح كه تاكنون در زمینه‌های تاریخی و مذهبی ساخته شده، كدام بوده است؟
با تمام احترامی كه به فیلم مختارنامه و آقای میرباقری قائل هستم كه را در دوران بلوغ كارگردانی ایشان ساخته است؛ اما همچنان معتقدم سریال امام علی(ع) بهترین فیلم در این زمینه و انتخاب بازیگر بوده است. چون اعتقاد دارم در این سریال از شاخصه‌های حقیقی برای اشخاص نمایشش برخوردار بوده و این سریال بهترین سریالی است كه بعد از انقلاب در حوزه مذهبی و تاریخی ساخته شده است. چون شخصیت‌های منفی بسیار خوبی به جهت قاعده دراماتیك نیز در آن ساخته و پرداخته شده‌اند. عمروعاصی كه مرحوم مهدی فتحی آن را بازی كرد و معاویه‌ای كه بهزاد فراهانی در آن نقش‌آفرینی كرد، شخصیت‌هایی هستند كه هیچ وقت از یادها نمی‌رود. اما از دیدگاه من یكی از بهترین شخصیت‌های منفی كه به خوبی توانست از پس نقش خود برآید مرحوم انوشیروان ارجمند بود كه توانست در نقش اشعث بن قیس خوش بدرخشد. همچنان به نظر من این شخصیت یك شخصیت خاكستری بسیار مرموز بود كه بازی بسیار بی‌نظیر مرحوم ارجمند توانست آن را جاودان كند.
شما در سریال نردبام آسمان برای انتخاب نقش‌های منفی‌تان چه مراحلی را طی كردید؟
این سریال درباره یك دانشمند قرن هشتم هجری بود و در آن چون نقش‌های مثبت قدیسان نبودند لزوما لازم نبود تا نقش مثبت در این سریال بدون خطا و اشتباه باشد. برای همین دست من در شخصیت‌پردازی مثبت و منفی بازتر بود تا ساخت مجموعه‌هایی كه طرف مثبت آن قدیسین هستند. اما یكی از بهترین انتخاب‌هایم كه نمی‌توانم بگویم بی‌تاثیر از نقش اشعث بن قیس انوشیروان ارجمند در سریال امام علی(ع) نبود، انتخاب ایشان در نقش عبدالغفور سجزی بود. در این سریال یكی از نقش‌های منفی خوب بودند و اتفاقا توانست از پس نقشی كه به او محول شده بود، برآید.
اگر امروز بخواهید در یك سریال تاریخی - مذهبی از بازیگری به عنوان شخصیت منفی استفاده كنید كه به خوبی بتواند از پس نقشش برآید، فكر می‌كنید اولویت‌تان كدام بازیگر باشد؟
به نظر من بازیگری كه نقش منفی بازی می‌كند، باید قدرت بازیگری‌اش بیشتر از كسی باشد كه قرار است نقش مثبت آن مجموعه را به دوش بكشد. به همین منظور می‌توانم بگویم بازیگری كه نقش منفی بازی می‌كند، مسؤولیت بیشتری را بر دوش می‌كشد. برهمین اساس امروز اگر بخواهم یك بازیگر را در یك سریال تاریخی انتخاب كنم و مطمئن باشم از پس كار خود به خوبی برمی‌آید و می‌تواند نقش منفی در ابعاد بسیار ویژه‌ای را بازی كند، آن شخصیت به نظر من امیر آقایی خواهد بود. من اگر یك كار تاریخی بنویسم كه یك شخصیت منفی داشته باشد و یك بازیگر خیلی خوب برای آن انتخاب كنم و قصه را براساس قامت و توان او بچینم، امیر آقایی است.
از نظر شما امیر آقایی چه ویژگی‌هایی دارد كه تصور می‌كنید از پس نقش منفی یك مجموعه تاریخی و مذهبی برمی‌آید؟
این بازیگر دارای استحكام بیان، قدرت در بدن و كلام است. ضمن این‌كه او یك خشونت خوبی هم در صورت دارد؛ خشونتی كه بیشتر به جذبه و جنم بالای او برمی‌گردد و به نظر من چنین ویژگی‌هایی برای آن‌كه بتواند نقش یك بازیگر شخصیت منفی را به خوبی بر دوش بكشد، كافی باشد.