معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری و شكوفایی در گفت‌وگو با جام‌جم از فعالیت‌های جدید این صندوق در سرمایه‌گذاری‌های خطرپذیر می‌گوید
تغییر در سیاست حمایت از دانش‌بنیان‌ها
با تحول جهانی دنیای كسب‌وكار در دهه‌های اخیر، ادبیات این حوزه نسبت به آنچه پیش از این به عنوان كسب‌وكار شناخته می‌شد تغییر كرده است. در ایران نیز این تحول با فاصله كمی از كشورهای پیشرو اما با سرعت خوبی در حال شكل‌گیری و كامل شدن است. تحولی كه به دنبال آن واژه‌های جدیدی مانند استارت‌آپ، شركت‌های دانش‌بنیان، طرح كسب‌وكار، سرمایه‌گذاری خطرپذیر، سرمایه‌گذار فرشته و بسیاری واژه‌های دیگر را به فرهنگ لغات اهالی كسب‌وكار اضافه كرد كه پیشتر وجود نداشت. برای ایجاد هر تحول بزرگی دولت‌ها باید به شكل اصولی برای ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز و فرهنگ‌سازی در جامعه به ایفای نقش بپردازند. برخلاف گذشته كه معمولا بازار را افراد متمول هر جامعه‌ای در اختیار داشتند، بیشتر كسب‌وكارهای جدید از ایده‌ای نوآورانه و خلاقانه در ذهن‌های پویا و جوان شكل می‌گیرند و به‌طور معمول پشتوانه مالی محكمی ندارند. به همین جهت از سال 92 برای حمایت مالی این جریان جدید، نهادی با عنوان صندوق نوآوری و شكوفایی در كشور شكل گرفت تا از كسب‌وكارهای نوپای دانش‌بنیان حمایت كند.
در گزارشی كه 23 اردیبهشت 98 در همین صفحه منتشر شد، معاون توسعه صندوق نوآوری، انواع روش‌های حمایتی به‌ویژه انواع تسهیلات صندوق نوآوری را به خوانندگان جام‌جم معرفی كرد. بی‌شك تسهیلات در تأمین برخی نیازهای مالی مجموعه‌های كسب‌وكاری می‌تواند مؤثر باشد. اما زمانی زیست‌بوم كسب‌وكار در كشور فعال خواهد شد كه سرمایه‌های راكد خصوصی و دولتی حاضر به سرمایه‌گذاری‌های پرخطر در كسب‌وكارهای جدید شوند. در گزارش پیش رو دكتر علی ناظمی، معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری و شكوفایی نحوه استفاده از حمایت‌های صندوق در قالب سرمایه‌گذاری مستقیم و غیرمستقیم را در شركت‌های نوپا و دانش‌بنیان شرح می‌دهد. این گزارش به كار آنهایی می‌آید كه ایده یا طرح كسب‌وكاری خلاقانه‌ای دارند، اما در تأمین سرمایه مورد نیاز برای راه‌اندازی یا توسعه كسب‌وكار دچار مشكل هستند.
مأموریت صندوق نوآوری و شكوفایی، حمایت از مجموعه‌های كسب‌وكاری دانش‌بنیان است. تحقق این رسالت در حال حاضر از سه مسیر اعطای تسهیلات، حمایت‌های توانمندسازی و سرمایه‌گذاری در كسب‌وكارهای نوین و دانش‌بنیان دنبال می‌شود.
دكتر علی ناظمی در خصوص نحوه حمایت‌های صندوق نوآوری و شكوفایی به جام‌جم می‌گوید: صندوق نوآوری شكوفایی از ابتدای فعالیت بیشترین تمركز خود را بر اعطای تسهیلات متنوع به متقاضیان قرار داده بود. علت اصلی این گرایش به این دلیل بود كه در روش اعطای وام، فرد متقاضی با ارئه وثیقه پولی را دریافت می‌كند و در مدت مشخص آن را با سود مشخصی به صندوق برمی‌گرداند. بنابراین در این روش مدیریت منابع مالی و سازوكار گردش پول صندوق بسیار مشخص‌تر است. در حال حاضر صندوق بیش از ده نوع تسهیلات را به متقاضیان واجد شرایط بر اساس نوع نیازی كه دارند اعطا می‌كند.
وی با اشاره به فعالیت‌های صندوق در زمینه توانمندسازی می‌افزاید: صندوق برای توانمندسازی شركت‌های دانش‌بنیان در ارائه خدمات آموزشی، حقوقی، ثبت، دریافت گواهینامه‌های مورد نیاز، شركت در نمایشگاه‌ها و دوره‌های بین‌المللی تسهیلات ویژه‌ای ارائه می‌كند كه این مورد نیز براساس سازوكار مشخصی طی سال‌های فعالیت صندوق مورد بهره‌برداری قرار گرفته و از نیمه دوم سال گذشته این فعالیت‌ها توسعه بیشتری نیز
یافته است.
معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری و شكوفایی با بیان این كه مأموریت سوم صندوق یا همان سرمایه‌گذاری در كسب‌وكارها تا سال گذشته كاملا مغفول باقی‌مانده بود، تصریح كرد: این فرآیند به دلیل سازوكار پیچیده‌ای كه داشته عملا طی سال‌های گذشته خیلی فعال نبوده است. در روش سرمایه‌گذاری، صندوق نوآوری و شكوفایی براساس برآوردی كه از مجموعه كسب‌وكاری دریافت می‌كند با سهم مشخصی سرمایه‌گذاری كرده و در طول مدت قرارداد در سود و زیان شركت سهیم خواهد بود. در این حالت سرمایه‌گذاری مدنظر صندوق از نوع سرمایه‌گذاری خطرپذیر است كه تفاوت‌های بنیادی و پیچیدگی‌های زیادی با روش سرمایه‌گذاری سنتی دارد.
اهمیت توجه به صندوق‌های جسورانه بورسی
به گفته دكتر ناظمی، صندوق نوآوری و شكوفایی تا نیمه دوم سال 97 كه دچار تحولات مدیریتی شد، عملا فعالیت خاصی در زمینه سرمایه‌گذاری در شركت‌ها انجام نداده بود و به دلیل سازوكار پیچیده این فرآیند فقط دو مورد سرمایه‌گذاری در طول پنج سال فعالیت صندوق انجام شده بود.
معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری در این خصوص به جام‌جم می‌گوید: یكی از مشكلات سرمایه‌گذاری خطرپذیر این است كه با توجه به چندساله بودن مشاركت‌ها، تحولات و نوسانات متعددی در كسب‌وكار و بازار ایجاد می‌شود. بنابراین برآورد قرارداد مناسب برای سرمایه‌گذاری عملا كار دشواری است و نیاز به سازوكار منعطفی دارد كه با توجه به ماهیت صندوق عملا امكان‌پذیر نیست. از سوی دیگر، فرآیند بررسی شركت‌ها و تعیین میزان سرمایه‌گذاری در شركت‌های واجد شرایط نیز فرآیند اداری بسیار طولانی دارد و با توجه به نوسانات مداوم بازار به‌طور معمول بیش از یك سال زمان می‌برد تا طرح توجیهی متقاضی در كارگروه‌های متعدد بررسی، در صورت نیاز بازنویسی و در نهایت تأیید شود و به مرحله عقد قرارداد برسد. بنابراین مدل‌های سرمایه‌گذاری سنتی كه پیش از این برای عملكرد سرمایه‌گذاری صندوق تعیین شده بود كارآمد نبوده است.
وی در ادامه تصریح می‌كند: برای بهبود شرایط و فعال‌كردن بخش سرمایه‌گذاری صندوق، در كنار حفظ روش سرمایه‌گذاری مستقیم با بودجه‌ای معادل
200 میلیارد تومان، دو ابزار جدید برای توسعه فعالیت‌های سرمایه‌گذاری صندوق با عنوان تأسیس صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه و هم‌سرمایه‌گذاری انتخاب شد.
به گفته دكتر ناظمی، صندوق‌های جسورانه بورسی صندوق‌هایی برای سرمایه‌گذاری خطرپذیر هستند كه در سازمان بورس شكل گرفته‌اند. وی در خصوص نحوه مشاركت صندوق نوآوری در ایجاد این صندوق‌ها توضیح می‌دهد: در اصل این صندوق‌ها برای سرمایه‌گذاری روی كسب‌وكارهای نوپا و سرمایه‌گذاری خطرپذیر ایجاد شده‌اند. بنابراین با مشاركت صندوق نوآوری و شكوفایی با این صندوق‌های جسورانه كنار امكان سرمایه‌گذاری در شركت‌های دانش‌بنیان، امكان سرمایه‌گذاری در كسب‌وكارهای نوپا نیز فراهم می‌شد. در این روش سرمایه‌گذاری، صندوق نوآوری در تأسیس این صندوق‌ها مشاركت می‌كند و براساس قانون نیز تا 40درصد اجازه خرید سهام این صندوق‌ها را دارد و می‌تواند به عنوان مؤسس در این صندوق‌ها فعالیت كند. در حال حاضر حدود 285 میلیارد تومان برای تأسیس صندوق‌های جسورانه بودجه در نظر گرفته شده است. البته تعداد این صندوق‌ها در سازمان بورس كم و حدود شش صندوق است كه صندوق نوآوری در تأسیس دو مورد از آنها مشاركت داشته، اما از آنجا كه متقاضیان زیادی برای تأسیس صندوق‌های جسورانه وجود دارد، امیدواریم در آینده نزدیك شاهد رشد فزاینده صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه و به دنبال آن افزایش تمایل به سرمایه‌گذاری در كسب‌وكارها نوپا و نوین باشیم. پیش‌بینی می‌كنیم تا انتهای امسال در تأسیس پنج صندوق جسورانه دیگر نیز مشاركت داشته باشیم.
وی با اشاره به مزایای توسعه این صندوق‌ها می‌افزاید: در این روش نیز میزان مراجعه مستقیم به صندوق كاسته می‌شود. همچنین با توجه به ماهیت ویژه صندوق‌های جسورانه كه دقیقا برای سرمایه‌گذاری خطرپذیر شكل می‌گیرند، سازوكارها و بستر مورد نیاز برای چنین سرمایه‌گذاری‌های فراهم خواهد بود. از سوی دیگر از آنجا كه به جای طرف حساب شدن صندوق نوآوری و شكوفایی با شركت‌ها، صندوق‌های جسورانه طرف حساب شركت‌ها خواهند بود كه ماهیت خصوصی دارند و از چابكی بیشتری برای انجام فرآیندهای برآورد و سرمایه‌گذاری برخوردارند. از سوی دیگر با افزایش تأسیس صندوق‌های جسورانه شركت‌ها و مجموعه‌های بیشتری می‌توانند از خدمات و تسهیلات آن بهره‌مند شوند. همچنین با افزایش تعداد و تمركززدایی، روند ارائه تسهیلات تسریع خواهد شد. به علاوه ماهیت آنها به شكلی است كه می‌توانند تخصصی شوند و هركدام در حوزه خاصی زیست‌بوم كسب‌وكارهای جدید را دریابند. به این ترتیب بررسی طرح توجیهی در هر شاخه‌ای به صورت تخصصی‌تر انجام خواهد شد و به همین جهت ارزیابی‌ها بسیار منطقی‌تر، صحیح‌تر و سریع‌تر خواهد بود.
دكتر ناظمی با اشاره به برخی اشكالاتی كه به عملكرد این صندوق‌ها وارد است بیان می‌كند: در بیشتر كشورهای دنیا سرمایه‌گذاری خطرپذیر در بستر بورس انجام نمی‌شود اما با توجه به مجموع ویژگی‌های مثبتی كه این صندوق‌ها فراهم می‌كنند، باید از ظرفیت به وجود آمده
برای گسترش فرهنگ سرمایه‌گذاری خطرپذیر در كسب‌وكارها و توسعه بازار استقبال كرد و برای بهبود آن تلاش كرد. ورود صندوق نوآوری و شكوفایی به این صندوق‌ها نیز برای كمك به تسریع روند فعال‌شدن شیوه سرمایه‌گذاری خطرپذیر در كشور است.
لزوم توجه به هم‌سرمایه‌گذاری
ابزار دوم صندوق‌نوآوری و شكوفایی برای سرمایه‌گذاری غیرمستقیم در كسب‌وكارهای نوپا، استفاده از روش هم‌سرمایه‌گذاری (co-investment) است. در این روش، صندوق نوآوری و شكوفایی همراه با سرمایه‌گذار دیگری روی مجموعه‌ای سرمایه‌گذاری می‌كند. دكتر ناظمی درخصوص اهمیت این روش سرمایه‌گذاری به جام‌جم می‌گوید: «به دلیل میزان خطرپذیری بالا در سرمایه‌گذاری‌های خطرپذیر در بسیاری از كشورها از این روش برای كاهش میزان خطرپذیری سرمایه‌گذاران استفاده می‌شود. معمولا در روش هم‌سرمایه‌گذاری، بودجه مورد نظر برای سرمایه‌گذاری به جای یك طرح، به چند بخش تقسیم شده و در چند طرح مختلف سرمایه‌گذاری می‌شود.
به این ترتیب اگر چند مورد از این طرح‌ها نیز با شكست روبه‌رو شوند، تمام بودجه سرمایه‌گذار از دست نمی‌رود و ممكن است با موفقیت طرح‌های دیگر، سرمایه از دست رفته‌اش جبران شود. در حال حاضر این روش در كشور ما نیز در حال شكل‌گیری و توسعه است.»
معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری با اشاره به مطلوبیت این روش برای دولت‌ها می‌افزاید: «سرمایه‌گذاری موفق به بررسی‌های دقیق و تخصصی نیاز دارد كه شاید امكان آن برای نهادهای دولتی
به دلیل حجم بالای كارشان خیلی امكان‌پذیر نباشد. از سوی دیگر در روش سرمایه‌گذاری خطرپذیر، سرمایه‌گذار علاوه بر تأمین منابع مالی باید بتواند حمایت‌های آموزشی (منتورینگ) نیز برای مجموعه كسب‌وكاری فراهم كند و به نوعی در هدایت مجموعه و آموزش ادبیات كسب‌وكاری به این جوانان خوش‌ایده كمك كند. در این مورد نیز نهادهای دولتی به دلیل مشغله‌هایی كه دارند، نمی‌توانند این نیاز مجموعه‌های نوپا را به خوبی برطرف كنند.»
دكتر ناظمی تصریح می‌كند: «از آنجا كه دولت می‌تواند منابع مالی خوبی در اختیار كسب‌وكارها بگذارد، بهترین روش برای سرمایه‌گذاری خطرپذیر دولت‌ها، روش هم‌سرمایه‌گذاری خواهد بود. در این روش دولت به سرمایه‌گذاران بخش خصوصی مأموریت می‌دهد كسب‌وكارهایی را كه برای سرمایه‌گذاری مناسب ارزیابی می‌كنند و در آنها سرمایه‌گذاری كرده‌اند را به دولت معرفی كنند تا سرمایه بیشتری به آنها تزریق كند. از سوی دیگر وظایف مدیریتی و هدایتی و مشاوره‌ای را نیز به آنها واگذار می‌كند. بخش خصوصی بیشتر از نهادهای دولتی نگران سرمایه خود خواهد بود. بنابراین تلاش بیشتری برای رسیدن به موفقیت خواهند داشت و به این ترتیب از سرمایه‌گذاری دولت موفق‌تر خواهد بود.»
وی در ادامه می‌افزاید: صندوق نوآوری و شكوفایی نیز در حال حاضر این نوع سرمایه‌گذاری را فعال كرده است. در این روش صندوق‌های موجود در كشور كه نهادهای خصوصی و سرمایه‌گذار حرفه‌ای به شمار می‌روند از سوی صندوق نوآوری نیز نماینده هستند.
براساس سازوكاری كه برای این روش در صندوق نوآوری و شكوفایی تعیین شده است، تمام صندوق‌های كشور می‌توانند پس از ارزیابی كسب‌وكارها در صورتی كه بخواهند روی كسب‌وكاری سرمایه‌گذاری كنند، حداقل 20 درصد خودشان سرمایه‌گذاری كرده و آن را به صندوق نوآوری نیز معرفی كنند. صندوق نوآوری در صورت تأیید تا 80 درصد دیگر سرمایه مورد نیاز را براساس برآوردی كه خواهد كرد تأمین می‌كند. در این حالت بر اساس قرارداد همكاری كه میان صندوق نوآوری و شكوفایی و صندوق‌های سرمایه‌گذار خطرپذیر ایجاد می‌شود، این صندوق‌ها نماینده صندوق نوآوری برای سرمایه‌گذاری و طرف حساب شركت سرمایه‌پذیر خواهند بود. میزان این سرمایه‌گذاری بر اساس جذابیت آن كسب‌وكار برای صندوق نوآوری و شكوفایی تعیین می‌شود.
در حال حاضر، به گفته دكتر ناظمی بیشترین تمایل صندوق نوآوری و شكوفایی برای سرمایه‌گذاری خطرپذیر در كسب‌وكارهای مرتبط با نیازهای كشور و فناوری‌های آینده است. میزان سرمایه در نظر گرفته شده برای این روش سرمایه‌گذاری 500 میلیارد تومان برآورد شده است و بیشتر صندوق‌های كشور نیز به عنوان عامل برای اجرای این سرمایه‌گذاری اعلام آمادگی كرده‌اند و به‌زودی فهرست این صندوق‌ها در وبگاه صندوق نوآوری و شكوفایی منتشر خواهد شد. مدت زمان برآورد شده برای دریافت سرمایه از صندوق نوآوری پس از ارائه طرح توجیحی صندوق‌ها حدود 30 تا 45 روز خواهد بود كه كمتر از زمانی است كه در سایر كشورها صرف می‌شود. با كمك این ابزار سرمایه‌گذاری غیرمستقیم، علاوه بر امكان سرمایه‌گذاری در مجموعه‌های دانش‌بنیان، شركت‌های
نوپا و حتی دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها نیز می‌توانند برای طرح‌های اثرگذارشان از روش سرمایه‌گذاری استفاده
كنند.
فعالیت‌های صندوق برای توسعه سرمایه‌گذاری خطرپذیر
انجام فعالیت‌های نهادی در كشور برای ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز و شكل‌گیری سابقه مشخص و روشن فعالیت‌ها در زمینه توسعه سرمایه‌گذاری خطرپذیر
برگزاری دوره‌های كوتاه‌مدت مورد نیاز كسب‌وكارهای نوپا و صندوق‌های سرمایه‌گذاری در صندوق نوآوری و شكوفایی
استفاده از تجارب صندوق‌های سرمایه‌گذار حرفه‌ای برای آموزش صندوق‌های جدیدتر در حمایت از دانش‌بنیان‌ها
همكاری در برگزاری دوره‌های آموزشی بلندمدت حرفه‌ای سرمایه‌گذاری خطرپذیر در همكاری با دانشگاه‌ها و موسسات آموزشی كشور و موسسات بین‌المللی
از سرمایه‌گذاری سنتی
تا خطرپذیر
به گفته معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری، یكی از مهم‌ترین مواردی كه در جامعه باید فرهنگ‌سازی شود این است كه ادبیات و دیدگاه سرمایه‌گذاری خطرپذیر از سرمایه‌گذاری‌های سنتی كاملا متفاوت است. به همین علت باید پیش از هر كاری دیدگاه صحیحی برای استفاده از سرمایه‌گذاری خطرپذیر در جامعه ایجاد شود تا بتوانیم شاهد تحول اساسی در زیست‌بوم كسب‌وكار كشور باشیم. در سال‌های اخیر با وجود تحول زیادی كه در ساختار كسب‌وكارها به‌وجود آمده، اما هنوز بزرگ‌ترین سهم تأمین سرمایه كار در كشور از طریق اعطای وام است. وی سه تفاوت عمده این دو روش سرمایه‌گذاری را این گونه برشمرد:
در سرمایه‌گذاری سنتی همه موارد مانند مدت زمان طرح، نوع محصول، سهم محصول از بازار و بسیاری موارد دیگر مشخص است. سرمایه‌گذار می‌داند باید انتظار چه افقی را داشته باشد. این در حالی است كه در سرمایه‌گذاری خطرپذیر نقشه‌های نهایی از ابتدای كار مشخص نیست و در حقیقت سرمایه‌گذار روی تیم یا یك ایده سرمایه‌گذاری می‌كند.
در بسیاری از آنها به دلیل تحولات لحظه‌ای فناوری در دنیا ایده‌ها باید به طور مداوم به‌روزرسانی و بهینه شود.
در سرمایه‌گذاری سنتی براساس برآوردهای دقیق، میزان سرمایه مورد نیاز در ابتدای كار تعیین و تأمین می‌شود. این در حالی است كه در روش سرمایه‌گذاری خطرپذیر ممكن است در مراحل مختلف كار نیاز به تزریق مجدد سرمایه وجود داشته باشد.
در سرمایه‌گذاری سنتی بر اساس دارایی‌هایی مانند زمین، ساختمان و ماشین‌آلات سرمایه‌گذاری انجام می‌شود. این در حالی است که در سرمایه‌گذاری خطرپذیر در بسیاری موارد دارایی فیزیكی وجود ندارد، سرمایه‌گذاری روی ایده و طرح كسب‌وكار انجام می‌شود. برای مثال دارایی كسب‌وكارهای اینترنتی، مكان یا ساختمان نیست؛ بلكه آن زیرساختی است كه برای به وجود آوردن كسب‌وكارشان طراحی كرده‌اند. بنابراین اساس برآورد ارزش كسب‌وكار برای تعیین سهم سرمایه‌گذاری ساختار پیچیده‌تری نسبت به سرمایه‌گذاری داخلی خواهد داشت.
حمایت صندوق نوآوری
فراتر از دانش‌بنیان‌ها
دكتر ناظمی با اشاره به این كه براساس متن قانون، صندوق نوآوری و شكوفایی به طور مستقیم فقط می‌تواند به مجموعه‌های دانش‌بنیان خدمات ارائه كند، به جام‌جم گفت: با وجود این محدودیت نیز شركت‌های نوپا و كسب‌وكارهای غیردانش‌بنیان برای استفاده از حمایت‌های صندوق نوآوری و شكوفایی می‌توانند با كمك نهادهای واسط از حمایت‌های صندوق نوآوری و شكوفایی استفاده كنند.
به گفته معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری، از پایان سال گذشته، طرح جدیدی برای اعطای تسهیلات و اعتبار به صندوق‌های پژوهش و فناوری به میزان بیش از هزار میلیارد تومان براساس سابقه عملكردی و میزان گردش مالی آنها در طول دوران فعالیتشان آغاز شده است. در این طرح صندوق‌های پژوهش و فناوری به‌عنوان بازوی همكار صندوق نوآوری و شكوفایی براساس سازوكارهایی كه دارند می‌توانند از محل تسهیلات دریافتی از صندوق نوآوری یا از محل اعتبارشان به شركت‌های نوپا در كنار شركت‌های دانش‌بنیان اعطای تسهیلات و وام كنند. این صندوق‌ها در تمام استان‌ها مشغول فعالیت هستند و با توجه به ابعاد كوچك‌تری كه دارند می‌توانند آسان‌تر و در مدت كوتاه‌تری تسهیلات مورد نیاز را تأمین كنند. این طرح میزان مراجعه مستقیم به صندوق نوآوری و شكوفایی را نیز كاهش داد و به این ترتیب صف طولانی بررسی پرونده متقاضیان نیز كاهش یافت. از طرف دیگر، ایجاد شدن نهادهای حدواسط، امكان ارائه تسهیلات به شركت‌های نوپا را نیز فراهم كرده است.
در گزارشی كه 23 اردیبهشت 98 در همین صفحه منتشر شد، معاون توسعه صندوق نوآوری، انواع روش‌های حمایتی به‌ویژه انواع تسهیلات صندوق نوآوری را به خوانندگان جام‌جم معرفی كرد. بی‌شك تسهیلات در تأمین برخی نیازهای مالی مجموعه‌های كسب‌وكاری می‌تواند مؤثر باشد. اما زمانی زیست‌بوم كسب‌وكار در كشور فعال خواهد شد كه سرمایه‌های راكد خصوصی و دولتی حاضر به سرمایه‌گذاری‌های پرخطر در كسب‌وكارهای جدید شوند. در گزارش پیش رو دكتر علی ناظمی، معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری و شكوفایی نحوه استفاده از حمایت‌های صندوق در قالب سرمایه‌گذاری مستقیم و غیرمستقیم را در شركت‌های نوپا و دانش‌بنیان شرح می‌دهد. این گزارش به كار آنهایی می‌آید كه ایده یا طرح كسب‌وكاری خلاقانه‌ای دارند، اما در تأمین سرمایه مورد نیاز برای راه‌اندازی یا توسعه كسب‌وكار دچار مشكل هستند.
مأموریت صندوق نوآوری و شكوفایی، حمایت از مجموعه‌های كسب‌وكاری دانش‌بنیان است. تحقق این رسالت در حال حاضر از سه مسیر اعطای تسهیلات، حمایت‌های توانمندسازی و سرمایه‌گذاری در كسب‌وكارهای نوین و دانش‌بنیان دنبال می‌شود.
دكتر علی ناظمی در خصوص نحوه حمایت‌های صندوق نوآوری و شكوفایی به جام‌جم می‌گوید: صندوق نوآوری شكوفایی از ابتدای فعالیت بیشترین تمركز خود را بر اعطای تسهیلات متنوع به متقاضیان قرار داده بود. علت اصلی این گرایش به این دلیل بود كه در روش اعطای وام، فرد متقاضی با ارئه وثیقه پولی را دریافت می‌كند و در مدت مشخص آن را با سود مشخصی به صندوق برمی‌گرداند. بنابراین در این روش مدیریت منابع مالی و سازوكار گردش پول صندوق بسیار مشخص‌تر است. در حال حاضر صندوق بیش از ده نوع تسهیلات را به متقاضیان واجد شرایط بر اساس نوع نیازی كه دارند اعطا می‌كند.
وی با اشاره به فعالیت‌های صندوق در زمینه توانمندسازی می‌افزاید: صندوق برای توانمندسازی شركت‌های دانش‌بنیان در ارائه خدمات آموزشی، حقوقی، ثبت، دریافت گواهینامه‌های مورد نیاز، شركت در نمایشگاه‌ها و دوره‌های بین‌المللی تسهیلات ویژه‌ای ارائه می‌كند كه این مورد نیز براساس سازوكار مشخصی طی سال‌های فعالیت صندوق مورد بهره‌برداری قرار گرفته و از نیمه دوم سال گذشته این فعالیت‌ها توسعه بیشتری نیز
یافته است.
معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری و شكوفایی با بیان این كه مأموریت سوم صندوق یا همان سرمایه‌گذاری در كسب‌وكارها تا سال گذشته كاملا مغفول باقی‌مانده بود، تصریح كرد: این فرآیند به دلیل سازوكار پیچیده‌ای كه داشته عملا طی سال‌های گذشته خیلی فعال نبوده است. در روش سرمایه‌گذاری، صندوق نوآوری و شكوفایی براساس برآوردی كه از مجموعه كسب‌وكاری دریافت می‌كند با سهم مشخصی سرمایه‌گذاری كرده و در طول مدت قرارداد در سود و زیان شركت سهیم خواهد بود. در این حالت سرمایه‌گذاری مدنظر صندوق از نوع سرمایه‌گذاری خطرپذیر است كه تفاوت‌های بنیادی و پیچیدگی‌های زیادی با روش سرمایه‌گذاری سنتی دارد.
اهمیت توجه به صندوق‌های جسورانه بورسی
به گفته دكتر ناظمی، صندوق نوآوری و شكوفایی تا نیمه دوم سال 97 كه دچار تحولات مدیریتی شد، عملا فعالیت خاصی در زمینه سرمایه‌گذاری در شركت‌ها انجام نداده بود و به دلیل سازوكار پیچیده این فرآیند فقط دو مورد سرمایه‌گذاری در طول پنج سال فعالیت صندوق انجام شده بود.
معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری در این خصوص به جام‌جم می‌گوید: یكی از مشكلات سرمایه‌گذاری خطرپذیر این است كه با توجه به چندساله بودن مشاركت‌ها، تحولات و نوسانات متعددی در كسب‌وكار و بازار ایجاد می‌شود. بنابراین برآورد قرارداد مناسب برای سرمایه‌گذاری عملا كار دشواری است و نیاز به سازوكار منعطفی دارد كه با توجه به ماهیت صندوق عملا امكان‌پذیر نیست. از سوی دیگر، فرآیند بررسی شركت‌ها و تعیین میزان سرمایه‌گذاری در شركت‌های واجد شرایط نیز فرآیند اداری بسیار طولانی دارد و با توجه به نوسانات مداوم بازار به‌طور معمول بیش از یك سال زمان می‌برد تا طرح توجیهی متقاضی در كارگروه‌های متعدد بررسی، در صورت نیاز بازنویسی و در نهایت تأیید شود و به مرحله عقد قرارداد برسد. بنابراین مدل‌های سرمایه‌گذاری سنتی كه پیش از این برای عملكرد سرمایه‌گذاری صندوق تعیین شده بود كارآمد نبوده است.
وی در ادامه تصریح می‌كند: برای بهبود شرایط و فعال‌كردن بخش سرمایه‌گذاری صندوق، در كنار حفظ روش سرمایه‌گذاری مستقیم با بودجه‌ای معادل
200 میلیارد تومان، دو ابزار جدید برای توسعه فعالیت‌های سرمایه‌گذاری صندوق با عنوان تأسیس صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه و هم‌سرمایه‌گذاری انتخاب شد.
به گفته دكتر ناظمی، صندوق‌های جسورانه بورسی صندوق‌هایی برای سرمایه‌گذاری خطرپذیر هستند كه در سازمان بورس شكل گرفته‌اند. وی در خصوص نحوه مشاركت صندوق نوآوری در ایجاد این صندوق‌ها توضیح می‌دهد: در اصل این صندوق‌ها برای سرمایه‌گذاری روی كسب‌وكارهای نوپا و سرمایه‌گذاری خطرپذیر ایجاد شده‌اند. بنابراین با مشاركت صندوق نوآوری و شكوفایی با این صندوق‌های جسورانه كنار امكان سرمایه‌گذاری در شركت‌های دانش‌بنیان، امكان سرمایه‌گذاری در كسب‌وكارهای نوپا نیز فراهم می‌شد. در این روش سرمایه‌گذاری، صندوق نوآوری در تأسیس این صندوق‌ها مشاركت می‌كند و براساس قانون نیز تا 40درصد اجازه خرید سهام این صندوق‌ها را دارد و می‌تواند به عنوان مؤسس در این صندوق‌ها فعالیت كند. در حال حاضر حدود 285 میلیارد تومان برای تأسیس صندوق‌های جسورانه بودجه در نظر گرفته شده است. البته تعداد این صندوق‌ها در سازمان بورس كم و حدود شش صندوق است كه صندوق نوآوری در تأسیس دو مورد از آنها مشاركت داشته، اما از آنجا كه متقاضیان زیادی برای تأسیس صندوق‌های جسورانه وجود دارد، امیدواریم در آینده نزدیك شاهد رشد فزاینده صندوق‌های سرمایه‌گذاری جسورانه و به دنبال آن افزایش تمایل به سرمایه‌گذاری در كسب‌وكارها نوپا و نوین باشیم. پیش‌بینی می‌كنیم تا انتهای امسال در تأسیس پنج صندوق جسورانه دیگر نیز مشاركت داشته باشیم.
وی با اشاره به مزایای توسعه این صندوق‌ها می‌افزاید: در این روش نیز میزان مراجعه مستقیم به صندوق كاسته می‌شود. همچنین با توجه به ماهیت ویژه صندوق‌های جسورانه كه دقیقا برای سرمایه‌گذاری خطرپذیر شكل می‌گیرند، سازوكارها و بستر مورد نیاز برای چنین سرمایه‌گذاری‌های فراهم خواهد بود. از سوی دیگر از آنجا كه به جای طرف حساب شدن صندوق نوآوری و شكوفایی با شركت‌ها، صندوق‌های جسورانه طرف حساب شركت‌ها خواهند بود كه ماهیت خصوصی دارند و از چابكی بیشتری برای انجام فرآیندهای برآورد و سرمایه‌گذاری برخوردارند. از سوی دیگر با افزایش تأسیس صندوق‌های جسورانه شركت‌ها و مجموعه‌های بیشتری می‌توانند از خدمات و تسهیلات آن بهره‌مند شوند. همچنین با افزایش تعداد و تمركززدایی، روند ارائه تسهیلات تسریع خواهد شد. به علاوه ماهیت آنها به شكلی است كه می‌توانند تخصصی شوند و هركدام در حوزه خاصی زیست‌بوم كسب‌وكارهای جدید را دریابند. به این ترتیب بررسی طرح توجیهی در هر شاخه‌ای به صورت تخصصی‌تر انجام خواهد شد و به همین جهت ارزیابی‌ها بسیار منطقی‌تر، صحیح‌تر و سریع‌تر خواهد بود.
دكتر ناظمی با اشاره به برخی اشكالاتی كه به عملكرد این صندوق‌ها وارد است بیان می‌كند: در بیشتر كشورهای دنیا سرمایه‌گذاری خطرپذیر در بستر بورس انجام نمی‌شود اما با توجه به مجموع ویژگی‌های مثبتی كه این صندوق‌ها فراهم می‌كنند، باید از ظرفیت به وجود آمده
برای گسترش فرهنگ سرمایه‌گذاری خطرپذیر در كسب‌وكارها و توسعه بازار استقبال كرد و برای بهبود آن تلاش كرد. ورود صندوق نوآوری و شكوفایی به این صندوق‌ها نیز برای كمك به تسریع روند فعال‌شدن شیوه سرمایه‌گذاری خطرپذیر در كشور است.
لزوم توجه به هم‌سرمایه‌گذاری
ابزار دوم صندوق‌نوآوری و شكوفایی برای سرمایه‌گذاری غیرمستقیم در كسب‌وكارهای نوپا، استفاده از روش هم‌سرمایه‌گذاری (co-investment) است. در این روش، صندوق نوآوری و شكوفایی همراه با سرمایه‌گذار دیگری روی مجموعه‌ای سرمایه‌گذاری می‌كند. دكتر ناظمی درخصوص اهمیت این روش سرمایه‌گذاری به جام‌جم می‌گوید: «به دلیل میزان خطرپذیری بالا در سرمایه‌گذاری‌های خطرپذیر در بسیاری از كشورها از این روش برای كاهش میزان خطرپذیری سرمایه‌گذاران استفاده می‌شود. معمولا در روش هم‌سرمایه‌گذاری، بودجه مورد نظر برای سرمایه‌گذاری به جای یك طرح، به چند بخش تقسیم شده و در چند طرح مختلف سرمایه‌گذاری می‌شود.
به این ترتیب اگر چند مورد از این طرح‌ها نیز با شكست روبه‌رو شوند، تمام بودجه سرمایه‌گذار از دست نمی‌رود و ممكن است با موفقیت طرح‌های دیگر، سرمایه از دست رفته‌اش جبران شود. در حال حاضر این روش در كشور ما نیز در حال شكل‌گیری و توسعه است.»
معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری با اشاره به مطلوبیت این روش برای دولت‌ها می‌افزاید: «سرمایه‌گذاری موفق به بررسی‌های دقیق و تخصصی نیاز دارد كه شاید امكان آن برای نهادهای دولتی
به دلیل حجم بالای كارشان خیلی امكان‌پذیر نباشد. از سوی دیگر در روش سرمایه‌گذاری خطرپذیر، سرمایه‌گذار علاوه بر تأمین منابع مالی باید بتواند حمایت‌های آموزشی (منتورینگ) نیز برای مجموعه كسب‌وكاری فراهم كند و به نوعی در هدایت مجموعه و آموزش ادبیات كسب‌وكاری به این جوانان خوش‌ایده كمك كند. در این مورد نیز نهادهای دولتی به دلیل مشغله‌هایی كه دارند، نمی‌توانند این نیاز مجموعه‌های نوپا را به خوبی برطرف كنند.»
دكتر ناظمی تصریح می‌كند: «از آنجا كه دولت می‌تواند منابع مالی خوبی در اختیار كسب‌وكارها بگذارد، بهترین روش برای سرمایه‌گذاری خطرپذیر دولت‌ها، روش هم‌سرمایه‌گذاری خواهد بود. در این روش دولت به سرمایه‌گذاران بخش خصوصی مأموریت می‌دهد كسب‌وكارهایی را كه برای سرمایه‌گذاری مناسب ارزیابی می‌كنند و در آنها سرمایه‌گذاری كرده‌اند را به دولت معرفی كنند تا سرمایه بیشتری به آنها تزریق كند. از سوی دیگر وظایف مدیریتی و هدایتی و مشاوره‌ای را نیز به آنها واگذار می‌كند. بخش خصوصی بیشتر از نهادهای دولتی نگران سرمایه خود خواهد بود. بنابراین تلاش بیشتری برای رسیدن به موفقیت خواهند داشت و به این ترتیب از سرمایه‌گذاری دولت موفق‌تر خواهد بود.»
وی در ادامه می‌افزاید: صندوق نوآوری و شكوفایی نیز در حال حاضر این نوع سرمایه‌گذاری را فعال كرده است. در این روش صندوق‌های موجود در كشور كه نهادهای خصوصی و سرمایه‌گذار حرفه‌ای به شمار می‌روند از سوی صندوق نوآوری نیز نماینده هستند.
براساس سازوكاری كه برای این روش در صندوق نوآوری و شكوفایی تعیین شده است، تمام صندوق‌های كشور می‌توانند پس از ارزیابی كسب‌وكارها در صورتی كه بخواهند روی كسب‌وكاری سرمایه‌گذاری كنند، حداقل 20 درصد خودشان سرمایه‌گذاری كرده و آن را به صندوق نوآوری نیز معرفی كنند. صندوق نوآوری در صورت تأیید تا 80 درصد دیگر سرمایه مورد نیاز را براساس برآوردی كه خواهد كرد تأمین می‌كند. در این حالت بر اساس قرارداد همكاری كه میان صندوق نوآوری و شكوفایی و صندوق‌های سرمایه‌گذار خطرپذیر ایجاد می‌شود، این صندوق‌ها نماینده صندوق نوآوری برای سرمایه‌گذاری و طرف حساب شركت سرمایه‌پذیر خواهند بود. میزان این سرمایه‌گذاری بر اساس جذابیت آن كسب‌وكار برای صندوق نوآوری و شكوفایی تعیین می‌شود.
در حال حاضر، به گفته دكتر ناظمی بیشترین تمایل صندوق نوآوری و شكوفایی برای سرمایه‌گذاری خطرپذیر در كسب‌وكارهای مرتبط با نیازهای كشور و فناوری‌های آینده است. میزان سرمایه در نظر گرفته شده برای این روش سرمایه‌گذاری 500 میلیارد تومان برآورد شده است و بیشتر صندوق‌های كشور نیز به عنوان عامل برای اجرای این سرمایه‌گذاری اعلام آمادگی كرده‌اند و به‌زودی فهرست این صندوق‌ها در وبگاه صندوق نوآوری و شكوفایی منتشر خواهد شد. مدت زمان برآورد شده برای دریافت سرمایه از صندوق نوآوری پس از ارائه طرح توجیحی صندوق‌ها حدود 30 تا 45 روز خواهد بود كه كمتر از زمانی است كه در سایر كشورها صرف می‌شود. با كمك این ابزار سرمایه‌گذاری غیرمستقیم، علاوه بر امكان سرمایه‌گذاری در مجموعه‌های دانش‌بنیان، شركت‌های
نوپا و حتی دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها نیز می‌توانند برای طرح‌های اثرگذارشان از روش سرمایه‌گذاری استفاده
كنند.
فعالیت‌های صندوق برای توسعه سرمایه‌گذاری خطرپذیر
انجام فعالیت‌های نهادی در كشور برای ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز و شكل‌گیری سابقه مشخص و روشن فعالیت‌ها در زمینه توسعه سرمایه‌گذاری خطرپذیر
برگزاری دوره‌های كوتاه‌مدت مورد نیاز كسب‌وكارهای نوپا و صندوق‌های سرمایه‌گذاری در صندوق نوآوری و شكوفایی
استفاده از تجارب صندوق‌های سرمایه‌گذار حرفه‌ای برای آموزش صندوق‌های جدیدتر در حمایت از دانش‌بنیان‌ها
همكاری در برگزاری دوره‌های آموزشی بلندمدت حرفه‌ای سرمایه‌گذاری خطرپذیر در همكاری با دانشگاه‌ها و موسسات آموزشی كشور و موسسات بین‌المللی
از سرمایه‌گذاری سنتی
تا خطرپذیر
به گفته معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری، یكی از مهم‌ترین مواردی كه در جامعه باید فرهنگ‌سازی شود این است كه ادبیات و دیدگاه سرمایه‌گذاری خطرپذیر از سرمایه‌گذاری‌های سنتی كاملا متفاوت است. به همین علت باید پیش از هر كاری دیدگاه صحیحی برای استفاده از سرمایه‌گذاری خطرپذیر در جامعه ایجاد شود تا بتوانیم شاهد تحول اساسی در زیست‌بوم كسب‌وكار كشور باشیم. در سال‌های اخیر با وجود تحول زیادی كه در ساختار كسب‌وكارها به‌وجود آمده، اما هنوز بزرگ‌ترین سهم تأمین سرمایه كار در كشور از طریق اعطای وام است. وی سه تفاوت عمده این دو روش سرمایه‌گذاری را این گونه برشمرد:
در سرمایه‌گذاری سنتی همه موارد مانند مدت زمان طرح، نوع محصول، سهم محصول از بازار و بسیاری موارد دیگر مشخص است. سرمایه‌گذار می‌داند باید انتظار چه افقی را داشته باشد. این در حالی است كه در سرمایه‌گذاری خطرپذیر نقشه‌های نهایی از ابتدای كار مشخص نیست و در حقیقت سرمایه‌گذار روی تیم یا یك ایده سرمایه‌گذاری می‌كند.
در بسیاری از آنها به دلیل تحولات لحظه‌ای فناوری در دنیا ایده‌ها باید به طور مداوم به‌روزرسانی و بهینه شود.
در سرمایه‌گذاری سنتی براساس برآوردهای دقیق، میزان سرمایه مورد نیاز در ابتدای كار تعیین و تأمین می‌شود. این در حالی است كه در روش سرمایه‌گذاری خطرپذیر ممكن است در مراحل مختلف كار نیاز به تزریق مجدد سرمایه وجود داشته باشد.
در سرمایه‌گذاری سنتی بر اساس دارایی‌هایی مانند زمین، ساختمان و ماشین‌آلات سرمایه‌گذاری انجام می‌شود. این در حالی است که در سرمایه‌گذاری خطرپذیر در بسیاری موارد دارایی فیزیكی وجود ندارد، سرمایه‌گذاری روی ایده و طرح كسب‌وكار انجام می‌شود. برای مثال دارایی كسب‌وكارهای اینترنتی، مكان یا ساختمان نیست؛ بلكه آن زیرساختی است كه برای به وجود آوردن كسب‌وكارشان طراحی كرده‌اند. بنابراین اساس برآورد ارزش كسب‌وكار برای تعیین سهم سرمایه‌گذاری ساختار پیچیده‌تری نسبت به سرمایه‌گذاری داخلی خواهد داشت.
حمایت صندوق نوآوری
فراتر از دانش‌بنیان‌ها
دكتر ناظمی با اشاره به این كه براساس متن قانون، صندوق نوآوری و شكوفایی به طور مستقیم فقط می‌تواند به مجموعه‌های دانش‌بنیان خدمات ارائه كند، به جام‌جم گفت: با وجود این محدودیت نیز شركت‌های نوپا و كسب‌وكارهای غیردانش‌بنیان برای استفاده از حمایت‌های صندوق نوآوری و شكوفایی می‌توانند با كمك نهادهای واسط از حمایت‌های صندوق نوآوری و شكوفایی استفاده كنند.
به گفته معاون سرمایه‌گذاری صندوق نوآوری، از پایان سال گذشته، طرح جدیدی برای اعطای تسهیلات و اعتبار به صندوق‌های پژوهش و فناوری به میزان بیش از هزار میلیارد تومان براساس سابقه عملكردی و میزان گردش مالی آنها در طول دوران فعالیتشان آغاز شده است. در این طرح صندوق‌های پژوهش و فناوری به‌عنوان بازوی همكار صندوق نوآوری و شكوفایی براساس سازوكارهایی كه دارند می‌توانند از محل تسهیلات دریافتی از صندوق نوآوری یا از محل اعتبارشان به شركت‌های نوپا در كنار شركت‌های دانش‌بنیان اعطای تسهیلات و وام كنند. این صندوق‌ها در تمام استان‌ها مشغول فعالیت هستند و با توجه به ابعاد كوچك‌تری كه دارند می‌توانند آسان‌تر و در مدت كوتاه‌تری تسهیلات مورد نیاز را تأمین كنند. این طرح میزان مراجعه مستقیم به صندوق نوآوری و شكوفایی را نیز كاهش داد و به این ترتیب صف طولانی بررسی پرونده متقاضیان نیز كاهش یافت. از طرف دیگر، ایجاد شدن نهادهای حدواسط، امكان ارائه تسهیلات به شركت‌های نوپا را نیز فراهم كرده است.