حکم اعدام 3متهم چگونه با واکنش‌های شتاب‌زده به صحنه جدال‌های مجازی تبدیل شد
هشتگ و هیاهو
علیرضا رأفتی روزنامه‌نگار
ما آدمیم
من هم وقتی در فیلم گلوله به پای کسی می‌خورد، پایم تیر می‌کشد. من هم وقتی توی رمان، شخصیت داستان (حتی اگر منفی باشد) به دست یک شخصیت دیگر (حتی اگر مثبت باشد) کتک می‌خورد، بدنم درد می‌گیرد. بیشتر ما آدم‌ها وقتی صحنه اصابت گلوله به بدن یک نفر را می‌بینیم خودمان را جای کسی که گلوله خورده‌است، می‌گذاریم نه کسی که گلوله را شلیک کرده. چون بیشتر ما آدم‌ها آدمیم! و آدم حس همدردی و نوع‌دوستی و هزار جور احساس فطری دیگر دارد که بیشتر مواقع افسار عقل و منطقش را می‌کشند. هر چقدر هم نویسنده آن فیلم یا آن رمان، پلات را منطقی پیش برده و شخصیت را منفی پرداخته باشد باز هم لحظه گلوله خوردنش، گرمای خون‌مان را حس می‌کنیم که روی بدنی که کم‌کم سرد می‌شود، حرکت می‌کند و چشم‌مان سیاهی می‌رود. بیشتر ما آدم‌ها آدمیم و من همیشه به این فکر کرده‌ام، یک آدم که لباس جنگ می‌پوشد و در جبهه‌ای که یقین دارد حق است، مقابل سنگری که یقین دارد باطل است سلاح می‌کشد، وقتی به سمت کسانی که یقین دارد کشتن‌شان درست‌ترین کار روی زمین است شلیک می‌کند، حتما گوشه‌ای از ذهنش، خودش را می‌بیند که گلوله، استخوان‌های قفسه سینه‌اش را خرد کرده است. من همیشه فکر می‌کنم آدمی که کسوت قاضی به تن کرده و در دادگاه، مجرم را به استناد قانون به شلاق محکوم می‌کند، هر قدر هم احساساتش را مخفی کرده و کارش را با منطق انجام داده باشد، با این که یقین دارد حکمش شرعا، قانونا و اخلاقا صحیح است، باز هم وقتی شب در رختخواب دراز می‌کشد چند رد تقریبا موازی خون‌مردگی روی کمرش می‌سوزد. ما آدمیم و آدم وقتی خبر اعدام کسی را می‌شنود، رد طناب را دور گردن خودش احساس می‌کند و نفس‌اش تنگ می‌شود.
ما آدمکیم
عکس سه جوان زیبا و خوش‌تیپ عکس یک رسانه‌ها می‌شود با این خبر که قرار است این سه نفر را اعدام کنند. آدم به چشم‌های جوان‌ها که نگاه می‌کند یک دنیا آرزو و امید به زندگی را می‌بیند. آدم به عکس‌ها که نگاه می‌کند، طناب دار را دور گردن خودش حس و به لحظه‌ای فکر می‌کشند که برای آخرین بار، گرگ و میش سحر را می‌بیند و چهارپایه را از زیر پایش می‌زنند و تمام آرزوهای برآورده نشده‌اش در هوا تاب می‌خورد و جهان کم‌کم محو می‌شود. باور کنید یا نکنید، بخواهید یا نخواهید، ما هر روز داریم هزارجور دستپخت از اتاق فکر خبرگزاری‌ها و رسانه‌های مختلف می‌خوریم. بگذارید با همین تجربه کم رسانه‌ای، یک واقعیت را به شما بگویم. خبرها طعم دارند. بعضی تلخ است، برخی شیرین و بعضی گس. اما این که شما چه طعمی از خبر را بچشید دست خودتان نیست. رسانه‌ها برای‌تان تصمیم می‌گیرند، می‌پزند و جلوی‌تان می‌گذارند. مثلا تلخی یک خبر را می‌شود با ادویه حاشیه‌نگاری و عکس مناسب شیرین کرد و به خورد مخاطب داد. یا یک خبر شیرین را طوری به مخاطب بدهی که دهانش گس شود. به عکس جوان‌ها که نگاه کنید فقط و فقط مظلومیت و معصومیت را می‌بینید. حالا ترکیب این عکس شیرین با خبر تلخ اعدام می‌تواند غذایی باشد که خون هر کسی را به جوش بیاورد و اگر صاحب رسانه کمی هم زیرک‌تر باشد می‌تواند یک کبریت «شعار و کمپین» بکشد به این انبار باروتی که از مخاطبش ساخته و آتشی راه بیندازد. ما که بیشترمان آدمیم و احساس داریم، همیشه نقش آدمک دست رسانه‌ها را بازی می‌کنیم و هر طور که آنها بخواهند به مسائل واکنش نشان می‌دهیم.
ما انبار باروتیم
اواخر مرداد سال ۱۳۳۲ قیامتی در تهران به پا شده بود و مرکز آن خیابان کاخ سابق یا فلسطین فعلی بود؛ جایی که منزل دکتر محمد مصدق در آن قرار داشت. این تکه از تاریخ را در روایات کتاب‌ها و مقالات خوانده بودم، اما جذاب‌ترین روایت را چند سال پیش از یک شاهد عینی ماجرا شنیدم که می‌گفت آن روز در خیابان‌های تهران فاصله شعار «مرگ بر مصدق» و «درود بر مصدق» یک نصف روز بود. این که بخواهم یک روایت تاریخی را نقل کنم، کار درستی نیست. چون تاریخ یک قصه خطی نیست که از نقطه‌ای شروع شده باشد و مستقیم و بدون تکرار به راهش ادامه بدهد. تاریخ یک ماجرای دایره‌ای است که مدام و دقیقا به همان شکل قبل تکرار می‌شود. مثلا به جای این که از جو زدگی مردم در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و فاصله شعار «مرگ بر مصدق» و «درود بر مصدق» بگویم، می‌توانم از فاصله هشتگ «اعدام کنید» تا «اعدام نکنید» برای‌تان حرف بزنم. همین چند وقت پیش خبر دختری که توسط پدرش کشته شده بود در رسانه‌ها چرخید و باز هم کبریت رسانه‌ها آن‌طور که می‌خواستند به انبار باروت مردم گرفت و آتش مردم زبانه کشید که: قاتل دختر را اعدام کنید و امروز هم عکس سه جوان با خبر حکم اعدام و البته دستپخت رسانه‌ها در انتخاب عکس و ادبیات خبر و اطلاعات کم، دست به دست شده و باز کبریت زده می‌شود و مردم همیشه آماده به آتش می‌افتند که اعدام نکنید!
ما قاضی نیستیم
صبح از یک سوپرمارکت خرید کردم. فروشنده داشت از این که نباید این سه جوان را اعدام کنند حرف می‌زد. او یک فروشنده بود. فروشنده کسی است که یک سوپرمارکت را اداره می‌کند! فضای مجازی را نگاه کردم. بازیگر محبوبم اظهار نظر کرده که: اعدام نکنید! او یک بازیگر است. بازیگر کسی است که یک نقش را در فیلم یا تئاتر بازی می‌کند! یک نفر دیگر متن بلندبالایی نوشته از این که این‌ها فقط اعتراض داشتند و حالا گیریم که چند جا خرابی هم به بار آورده باشند اما حق‌شان اعدام نیست. اما او هم یک خواننده است. خواننده کسی است که قطعه ترانه را با موسیقی می‌خواند! من یک روزنامه‌نگارم، برای نوشتن یادداشت و اظهار نظر باید ته و توی مطلب را دربیاورم و متاسفانه بازیگر یا خواننده یا فروشنده یا... نیستم که بدون تحقیق و فقط روی جوی که رسانه‌ها برایم ساخته‌اند اظهار نظر کنم. من در این چند ساعت یک خبر از این خوانده‌ام که این جوان‌ها فقط اعتراض داشته‌اند و در تظاهرات شرکت کرده‌اند. یک خبر از این خوانده‌ام که این جوان‌ها به دلیل سرقت و زورگیری دستگیر شده‌اند و از ویدئوهای تلفن‌های همراهشان معلوم شده که سابقه آتش زدن بانک و خودروی شهرداری را هم دارند. من یک روزنامه نگارم. علاقه مند به شعر و رمان. الان که هموطنان و همزبانانم بر امواج رسانه‌ای یک خبر به همدیگر می‌تازند و هرکس نظر خودش را اظهار می‌کند به یاد رمان «خداحافظ گاری کوپر» می‌افتم که در آن رومن‌گاری همزبانی را موجب تفرقه می‌داند. به این فکر می‌کنم که ایجاز در کلام خوب است اما ای کاش بازوی رسانه‌ای دستگاه قضا به این حد از ایجاز در اعلان خبر کفایت نمی‌کرد و طوری واضح و کامل شرح خبر را اعلام می‌کرد که هر رسانه‌ای نتواند ادویه خودش را چاشنی خبر کرده و به خورد مخاطب بدهد. من یک روزنامه نگارم و هنوز تحقیقاتم به نتیجه دقیقی نرسیده است. فقط همین قدر می‌دانم که قاضی نیستم. حکم «اعدام کنید» و «اعدام نکنید» برآمده از تحقیقات دقیق و بررسی قانونی قاضی است، نه خواندن یک خبر آن هم با دستپخت رسانه‌ای که ماهی خودش را از آب گل آلود می‌گیرد. کاش شما فروشنده، بازیگر، خواننده و... محترم هم می‌دانستید
که قاضی نیستید!
من هم وقتی در فیلم گلوله به پای کسی می‌خورد، پایم تیر می‌کشد. من هم وقتی توی رمان، شخصیت داستان (حتی اگر منفی باشد) به دست یک شخصیت دیگر (حتی اگر مثبت باشد) کتک می‌خورد، بدنم درد می‌گیرد. بیشتر ما آدم‌ها وقتی صحنه اصابت گلوله به بدن یک نفر را می‌بینیم خودمان را جای کسی که گلوله خورده‌است، می‌گذاریم نه کسی که گلوله را شلیک کرده. چون بیشتر ما آدم‌ها آدمیم! و آدم حس همدردی و نوع‌دوستی و هزار جور احساس فطری دیگر دارد که بیشتر مواقع افسار عقل و منطقش را می‌کشند. هر چقدر هم نویسنده آن فیلم یا آن رمان، پلات را منطقی پیش برده و شخصیت را منفی پرداخته باشد باز هم لحظه گلوله خوردنش، گرمای خون‌مان را حس می‌کنیم که روی بدنی که کم‌کم سرد می‌شود، حرکت می‌کند و چشم‌مان سیاهی می‌رود. بیشتر ما آدم‌ها آدمیم و من همیشه به این فکر کرده‌ام، یک آدم که لباس جنگ می‌پوشد و در جبهه‌ای که یقین دارد حق است، مقابل سنگری که یقین دارد باطل است سلاح می‌کشد، وقتی به سمت کسانی که یقین دارد کشتن‌شان درست‌ترین کار روی زمین است شلیک می‌کند، حتما گوشه‌ای از ذهنش، خودش را می‌بیند که گلوله، استخوان‌های قفسه سینه‌اش را خرد کرده است. من همیشه فکر می‌کنم آدمی که کسوت قاضی به تن کرده و در دادگاه، مجرم را به استناد قانون به شلاق محکوم می‌کند، هر قدر هم احساساتش را مخفی کرده و کارش را با منطق انجام داده باشد، با این که یقین دارد حکمش شرعا، قانونا و اخلاقا صحیح است، باز هم وقتی شب در رختخواب دراز می‌کشد چند رد تقریبا موازی خون‌مردگی روی کمرش می‌سوزد. ما آدمیم و آدم وقتی خبر اعدام کسی را می‌شنود، رد طناب را دور گردن خودش احساس می‌کند و نفس‌اش تنگ می‌شود.
ما آدمکیم
عکس سه جوان زیبا و خوش‌تیپ عکس یک رسانه‌ها می‌شود با این خبر که قرار است این سه نفر را اعدام کنند. آدم به چشم‌های جوان‌ها که نگاه می‌کند یک دنیا آرزو و امید به زندگی را می‌بیند. آدم به عکس‌ها که نگاه می‌کند، طناب دار را دور گردن خودش حس و به لحظه‌ای فکر می‌کشند که برای آخرین بار، گرگ و میش سحر را می‌بیند و چهارپایه را از زیر پایش می‌زنند و تمام آرزوهای برآورده نشده‌اش در هوا تاب می‌خورد و جهان کم‌کم محو می‌شود. باور کنید یا نکنید، بخواهید یا نخواهید، ما هر روز داریم هزارجور دستپخت از اتاق فکر خبرگزاری‌ها و رسانه‌های مختلف می‌خوریم. بگذارید با همین تجربه کم رسانه‌ای، یک واقعیت را به شما بگویم. خبرها طعم دارند. بعضی تلخ است، برخی شیرین و بعضی گس. اما این که شما چه طعمی از خبر را بچشید دست خودتان نیست. رسانه‌ها برای‌تان تصمیم می‌گیرند، می‌پزند و جلوی‌تان می‌گذارند. مثلا تلخی یک خبر را می‌شود با ادویه حاشیه‌نگاری و عکس مناسب شیرین کرد و به خورد مخاطب داد. یا یک خبر شیرین را طوری به مخاطب بدهی که دهانش گس شود. به عکس جوان‌ها که نگاه کنید فقط و فقط مظلومیت و معصومیت را می‌بینید. حالا ترکیب این عکس شیرین با خبر تلخ اعدام می‌تواند غذایی باشد که خون هر کسی را به جوش بیاورد و اگر صاحب رسانه کمی هم زیرک‌تر باشد می‌تواند یک کبریت «شعار و کمپین» بکشد به این انبار باروتی که از مخاطبش ساخته و آتشی راه بیندازد. ما که بیشترمان آدمیم و احساس داریم، همیشه نقش آدمک دست رسانه‌ها را بازی می‌کنیم و هر طور که آنها بخواهند به مسائل واکنش نشان می‌دهیم.
ما انبار باروتیم
اواخر مرداد سال ۱۳۳۲ قیامتی در تهران به پا شده بود و مرکز آن خیابان کاخ سابق یا فلسطین فعلی بود؛ جایی که منزل دکتر محمد مصدق در آن قرار داشت. این تکه از تاریخ را در روایات کتاب‌ها و مقالات خوانده بودم، اما جذاب‌ترین روایت را چند سال پیش از یک شاهد عینی ماجرا شنیدم که می‌گفت آن روز در خیابان‌های تهران فاصله شعار «مرگ بر مصدق» و «درود بر مصدق» یک نصف روز بود. این که بخواهم یک روایت تاریخی را نقل کنم، کار درستی نیست. چون تاریخ یک قصه خطی نیست که از نقطه‌ای شروع شده باشد و مستقیم و بدون تکرار به راهش ادامه بدهد. تاریخ یک ماجرای دایره‌ای است که مدام و دقیقا به همان شکل قبل تکرار می‌شود. مثلا به جای این که از جو زدگی مردم در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و فاصله شعار «مرگ بر مصدق» و «درود بر مصدق» بگویم، می‌توانم از فاصله هشتگ «اعدام کنید» تا «اعدام نکنید» برای‌تان حرف بزنم. همین چند وقت پیش خبر دختری که توسط پدرش کشته شده بود در رسانه‌ها چرخید و باز هم کبریت رسانه‌ها آن‌طور که می‌خواستند به انبار باروت مردم گرفت و آتش مردم زبانه کشید که: قاتل دختر را اعدام کنید و امروز هم عکس سه جوان با خبر حکم اعدام و البته دستپخت رسانه‌ها در انتخاب عکس و ادبیات خبر و اطلاعات کم، دست به دست شده و باز کبریت زده می‌شود و مردم همیشه آماده به آتش می‌افتند که اعدام نکنید!
ما قاضی نیستیم
صبح از یک سوپرمارکت خرید کردم. فروشنده داشت از این که نباید این سه جوان را اعدام کنند حرف می‌زد. او یک فروشنده بود. فروشنده کسی است که یک سوپرمارکت را اداره می‌کند! فضای مجازی را نگاه کردم. بازیگر محبوبم اظهار نظر کرده که: اعدام نکنید! او یک بازیگر است. بازیگر کسی است که یک نقش را در فیلم یا تئاتر بازی می‌کند! یک نفر دیگر متن بلندبالایی نوشته از این که این‌ها فقط اعتراض داشتند و حالا گیریم که چند جا خرابی هم به بار آورده باشند اما حق‌شان اعدام نیست. اما او هم یک خواننده است. خواننده کسی است که قطعه ترانه را با موسیقی می‌خواند! من یک روزنامه‌نگارم، برای نوشتن یادداشت و اظهار نظر باید ته و توی مطلب را دربیاورم و متاسفانه بازیگر یا خواننده یا فروشنده یا... نیستم که بدون تحقیق و فقط روی جوی که رسانه‌ها برایم ساخته‌اند اظهار نظر کنم. من در این چند ساعت یک خبر از این خوانده‌ام که این جوان‌ها فقط اعتراض داشته‌اند و در تظاهرات شرکت کرده‌اند. یک خبر از این خوانده‌ام که این جوان‌ها به دلیل سرقت و زورگیری دستگیر شده‌اند و از ویدئوهای تلفن‌های همراهشان معلوم شده که سابقه آتش زدن بانک و خودروی شهرداری را هم دارند. من یک روزنامه نگارم. علاقه مند به شعر و رمان. الان که هموطنان و همزبانانم بر امواج رسانه‌ای یک خبر به همدیگر می‌تازند و هرکس نظر خودش را اظهار می‌کند به یاد رمان «خداحافظ گاری کوپر» می‌افتم که در آن رومن‌گاری همزبانی را موجب تفرقه می‌داند. به این فکر می‌کنم که ایجاز در کلام خوب است اما ای کاش بازوی رسانه‌ای دستگاه قضا به این حد از ایجاز در اعلان خبر کفایت نمی‌کرد و طوری واضح و کامل شرح خبر را اعلام می‌کرد که هر رسانه‌ای نتواند ادویه خودش را چاشنی خبر کرده و به خورد مخاطب بدهد. من یک روزنامه نگارم و هنوز تحقیقاتم به نتیجه دقیقی نرسیده است. فقط همین قدر می‌دانم که قاضی نیستم. حکم «اعدام کنید» و «اعدام نکنید» برآمده از تحقیقات دقیق و بررسی قانونی قاضی است، نه خواندن یک خبر آن هم با دستپخت رسانه‌ای که ماهی خودش را از آب گل آلود می‌گیرد. کاش شما فروشنده، بازیگر، خواننده و... محترم هم می‌دانستید
که قاضی نیستید!