چند کلمه درباره داستان ایرانی
هفته پیش داشتم به بهانه کاری اسامی 30 نفر از خادمان ادبیات ایران را مرور می‌کردم. افرادی که برخی مانند استاد سمیعی‌گیلانی در آستانه یکصدساله‌شدن هستند و برخی سال‌هاست که چهره در نقاب خاک کشیده‌اند. برایم جالب شد که نگاهی هرچند کوتاه به کارنامه کاری آنها بیندازم و زندگی و آثارشان را مرور کنم. متوجه شدم که بخش بزرگی از خاطرات سالیان دور و دراز ما را آنها و تالیفات و ترجمه‌هایشان ساخته‌اند. به این اسم‌ها فکر کنید: هاکلبری‌فین، الیور توئیست، آرزوهای بزرگ، شازده‌کوچولو، لبه‌تیغ، گتسبی بزرگ، یک گل‌سرخ برای امیلی، رگتایم یا به این اسم‌ها: سووشون، همسایه‌ها، مدیر مدرسه، تنگسیر، چشم‌هایش، جای خالی سلوچ و ... .
اسم‌ها و کتاب‌ها سازنده خاطرات ما هستند و دقیق‌ترش را بخواهید باید بگویم سازنده هویت ما هستند. در دنیا کلمه و نشانک و وب این اسم‌ها و چنین عبارات و جمله‌هایی که آنها در دل خود دارند بخشی از روح و روان و بودن ما را می‌سازند. لااقل برای چهار نسل از ایرانیان طی این سال‌ها که چنین‌بوده است و حالا در بزنگاهی تاریخی و تقدیری، هر روز شاهدیم که نام یکی از عناصر سازنده و هویت‌دهنده به چنین آثاری در حال خروج از دنیای ما و در حال تبدیل‌شدن به خاطره هستند و ما نظاره‌گر آن.
به‌راستی از خودمان یعنی از خود صرف مخاطب کتاب‌مان پرسیده‌ایم که 30 سال یا 40 سال دیگر قرار است چه بخشی از هویت فکری و فرهنگی کودکان ما را ادبیات بسازد و برای آن میزان و درصدی که قرار است با ادبیات ساخته شود چه تولید کرده‌ایم؟ فکر کرده‌ایم که دیگر شاید نسل‌های جوان‌تر و در پیش، نسل‌هایی که در دنیای لایک و تگ و منشن و کپشن به‌سر‌می‌برند، داستان آن چاه‌کن تنگسیری که ناچار شد خود برای احقاق حقش دست به کار شود، یا داستان آن جوان دهقان که مخالف اشغال کشورش در بحبوحه جنگ دوم بین‌الملل را نخوانند و یا نشناسند و بعدترش به این فکر کرده‌ایم که برای آنها همین امروز چه نوشته‌ایم و چه تولید کرده‌ایم؟
بازار آثار داستانی ایرانی کساد است. بد هم کساد است. همه چیز دست به دست هم داده برای این‌که به‌جای ادبیات و اندیشه، داستان موفقیت‌های یک‌دقیقه‌ای یا عرفان‌های شرقی یا نجات از سرزمین‌های دور به شیوه هالیوودی پیش چشم ما و تحت خوانش ما قرار بگیرد. نویسنده ایرانی در محاق سنگینی برای نوشتن از سرزمین و مردمش قرار دارد. کسی برای او تره خرد نمی‌کند. همه در مسابقه ترجمه در حال دویدن هستند. هرچند که نویسنده ایرانی هم در این مسابقه به حاشیه کشیده‌شده است و راوی ذهن و زمانه خود نیست و این هم برای خود داستانی است مفصل.
داستان ایرانی آینده هویت فرهنگی چند نسل از این سرزمین است. شاخه تناورش را باید هرس کرد، به آب و روشنایی‌اش رسید و چشم‌انتظار میوه‌دادنش بود تا روزها و سال‌ها بعد به بودنش افتخار کرد. حال داستان ایرانی را مخاطب ایرانی باید خوب کند؛ مخاطبی که می‌خواند و می‌اندیشد و واکنش نشان می‌دهد. مخاطبی که انتظار دارد در داستان ایرانی دیده‌شود و به کلام و فکر او پاسخ داده‌شود. مخاطبی که وقتی ادبیات از دل برآید بر دلش می‌نشیند. پس شاید بیهوده نباشد اگر بگوییم رسالت ادبیات داستانی در این روزها همدلی است تا روزگاری در پیش بتوانیم دست کودکان‌مان را در دستش بگذاریم و بخواهیم که به آن دل بدهند.