نگاهی به جایگاه اخلاق اسلامی در هنر رسانه
اخلاق رسانه‌ای، هنر و رسانه اخلاق‌محور
اخلاق در فرهنگ و هنر ایران اسلامی و در بین هنرمندان، نخبگان و فرهیختگان ایرانی قدمتی طولانی دارد. میراث تمدنی سرزمین آریایی براساس اخلاق، ادب و هنر مانا شده است. خوشنویسان ایران اسلامی در زمره هنرمندان اخلاق‌محوری بوده‌اند كه در امضای پایانی آثار خود، در نهایت تواضع و فروتنی، با عباراتی چون حقیر، فقیر و روسیاه اسم خود را ثبت كرده‌اند و رفتار و آداب‌شان بسان سرمشق «ادب آداب دارد»، دارای آداب خاصی بوده است و اساس تربیت اصیل ایرانی بر اسلوب متین و معقول قرار داشته است. مناطقی كه عوارض تمدن امروزی، اصول آن را درهم نریخته است، هنوز هم بر همین پایه قرار دارند. به‌عنوان نمونه، از همان ابتدا برای كودك قصه و مثل می‌گویند. این كار فواید بسیار داشته و دارد: یكی این‌كه گوش كودك با حدیث مشقت‌ها و ناهمواری‌های زندگی آشنا می‌شود، مقاوم و سخت‌جان بار می‌آید و از آغاز كودكی همان‌طور كه لطایف و زیبایی‌های زندگی را می‌شناسد، در آموختن ادب نیز ورزیده می‌شود. بنابراین ایرانیان ادب را از كودكی در داستان‌ها و نقل‌ها و روایت‌ها در عصر به دور از رسانه‌های نوین آموخته‌اند و به نسل‌های بعد از خود نیز منتقل كرده‌اند.
رهبر معظم انقلاب در سخنرانی نیمه بهمن سال جاری، در جمع شاعران و مداحان نكته‌ای مطرح نمودند كه قابل توجه است. رهبر انقلاب اسلامی مداحان و شعرای اشعار مداحی را به استفاده از مطالب متقن، محكم و متین سفارش كردند و با انتقاد از مخدوش‌شدن ادب اسلامی در برخی محیط‌های رسانه‌ای و فضای مجازی، در توصیه مهم و پایانی خود به مداحان و همه تریبون‌داران و رسانه‌ها، بر «حفظ ادب اسلامی در سخن‌گفتن» تأكید و خاطرنشان كردند: «بدگویی و بدزبانی در جامعه باید جمع شود و ادب اسلامی گسترش یابد.» بدگویی و بدزبانی دو افت بزرگ اخلاقی است كه این روزها به‌واسطه گسترش ارتباطات در فضای مجازی به آن اهمیت داده نمی‌شود. هر چند فضای رسانه‌ای این روزهای جهان به‌شدت در حال گسترش است اما استقبال از معنویت و گرایش به اصول اخلاقی نیز از رشد قابل ملاحظه‌ای برخوردار است. نكته قابل توجه این است كه رسانه در دنیای امروز ابزار جنگ نرم است. به باور پژوهشگران تهدیدهای دنیای امروز، تهدیدهای رسانه‌ای است كه به جنگ‌افزاری پرقدرت برای تحت استیلاء درآوردن كشورها تبدیل شده است. در این میان، كشوری برنده میدان خواهد بود كه هم ساز و برگ تبلیغاتی و اطلاع‌رسانی بزرگ‌تر و پیشرفته‌تری را فراهم كرده باشد (آمادگی سخت‌افزاری) و هم در زمینه ارتباطات، متقاعدسازی و تولید فرهنگی، خبری، هنری و تبلیغاتی جلوتر از رقیبان خود حركت كند. ناگفته پیداست كه تولید مناسب محتوا برای نشر و بازنشر در فضای مجازی با استعانت از ساحت هنر، فرهنگ و ادب صحیح اسلامی - ایرانی می‌تواند یكی از راه‌های مقابله با هجمه‌های فرهنگی در فضای رسانه‌ای جنگ نرم باشد. همچنان كه ضروری است در كنار محیط خانواده به سایر اجتماعات مانند محیط مدرسه و دانشگاه و... نیز توجه جدی شود. بروز و ظهور رفتارهای جامعه در محیط آموزشی و خانواده شكل می‌گیرد. لذا شیوه سخن‌گفتن و آداب ادب داشتن در عمل نیز باید دارای الگویی صحیح باشد و افراد تأثیرگذار مانند مربیان، معلمان، مادران و پدران در تمام مراحل زندگی خود از بدگویی و بدزبانی بپرهیزند تا این دو صفت ناپسند در ذهن افراد تأثیرگذار شكل نگیرد؛ چراكه علاقه‌مندی فرزندان و هنرجویان و دانشجویان و دانش‌آموزان به معلم و استاد و مربی و والدین در فضای واقعی زندگی تأثیرگذار است. همچنان كه فضای مجازی برای بسیاری حائز اهمیت است، باید به این نكته توجه داشت كه شاخص‌های رفتاری و گفتاری تأثیر خود را بر مخاطب خواهد داشت. ناگفته پیداست مراكز آموزشی و محیط‌های اداری نیز در گسترش ادب اسلامی دارای سهم فوق‌العاده‌ای هستند. بروز رفتارهای غیراخلاقی و رواج آن در سازمان‌های آموزشی (به‌ویژه در مدیریت این سازمان‌ها) در عصر جهانی شدن یك تهدید جهانی است و گره‌گشایی از آن نیازمند برنامه جهانی است. سازمان‌های آموزشی به‌لحاظ تقدس رسالت خود كه همان تعالی انسان‌هاست، بی‌نیاز از مباحث اخلاقی نیستند و در قبال محیط داخلی و خارجی دارای مسؤولیت‌های اخلاقی هستند كه عملیاتی كردن آنها در محیط‌های آموزشی در رشد تربیتی انسان‌ها و شكوفایی جوامع نقشی مؤثر دارد و اثربخشی و كارآمدی سازمان‌ها را در ارائه الگوهای رفتار ارتباطی و تأمین زندگی فرهنگی نمایان می‌سازد. با امكانات و گزینه‌های فراوانی كه رسانه‌های جدید در عصر اطلاعات در اختیار افراد جامعه قرار می‌دهند، كاربران دائما با محرك‌های جدید و انواع مختلف رفتارهای اجتماعی و اخلاقی آشنا می‌شوند. این فضا هویت نامشخص و پیوسته متحولی را می‌آفریند و بیشترین تأثیر آن برای نسلی است كه در مقایسه با نسل قبل با محرك‌های فراوانی مواجه است. همچنین از طریق رسانه‌های نوین و فناوری اطلاعات، افراد جامعه خط مفروض میان فضای عمومی و خصوصی را تجدید سازمان می‌كنند و این امكانی است كه جامعه فعالانه از آن استفاده می‌كند.
آدمی مخفی است در زیر زبان
این زبان، پرده است در گاه دهان
چون كه بادی، پرده را در هم كشید
سرّ صحن خانه شد بر ما پدید
آدمی با گفتارش سنجیده و با كردارش دارای ارزش می‌شود. بنابراین مناسب است تا چیزی بگوید و رفتاری انجام دهد كه به او ارزش بدهد. با تأملی ساده و دقتی مضاعف در دستورات اسلامی و توجه به نكات تربیتی در احادیث و روایات، می‌توان به شیوه‌نامه‌ای به دور از هر حاشیه، در باب ادب اسلامی دست یافت. گفته‌های نادرست، ناحق و بدون شناخت كه براساس پندارها و تحلیل‌های جاهلانه باشد، پیامدهای ناگواری دارد. حضرت علی (ع) انسان‌ها را از گفته‌های بدون شناخت و ناحق چنین باز می‌دارد: «بپرهیز از سخن‌گفتن درباره چیزی كه راه آن را نشناسی و حقیقت آن را ندانی؛ زیرا گفتار تو راهنمای عقل توست، و سخن تو خبر از شناخت تو می‌دهد. پس نگه‌دار درازی زبان خود را از آنچه ایمن هستی و كوتاه كن سخن خود را به آنچه آن را نیكو دانی.» همچنین آن حضرت می‌فرماید: «دَعِ القَولَ فیما لاتَعرِفُ وَ الخِطابَ فیما لَم تُكَلَّفُ؛ واگذار سخن را درباره آنچه نشناسی و گفت‌وگو را در جایی كه وظیفه آن را نداری». نیكو بودن گفتار آداب اسلامی حكم می‌كند انسان گفتاری نیكو داشته باشد و از گفتن هر سخن ناروایی بپرهیزد. خداوند در قرآن كریم در این باره می‌فرماید: «قُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْناً؛ با مردم به زبان خوش سخن بگویید.» (بقره: 83) یا «قُل لِّعِبَادِی یقُولُواْ الَّتِی هِی أَحْسَنُ؛ به بندگانم بگو آنچه را كه بهتر است، بگویند». (اسراء: 53)
در حقیقت، گفتار نیكو روش انسان‌های نیكو و باادب و گفتار زشت و ناروا روش انسان‌های فرومایه و بی‌ادب است. آن‌كس كه خود را به روش نیكوگفتاری عادت دهد، همواره پیروز است و خود را از سرزنش دیگران بر كنار داشته است. امام علی(ع) می‌فرماید: «عَوِّدْ لِسانَكَ حُسنَ الكَلامَ تأمَنِ المَلاَمَ؛ عادت بده خود را به سخن نیكو تا از سرزنش در امان باشی.» اگر نهج‌البلاغه و قرآن و صحیفه سجادیه تنها در مناسبت‌های زمانی خاص مورد استفاده نباشند و در طول ایام سال نیز مطالعه شوند شنیدن آیات قرآن و فرمایشات و احادیث راهگشا و چراغ راه زندگی خواهند شد. ادب و رفتار و اخلاق اسلامی به شرط عمل‌نمودن به این دستورات نورانی در جامعه اسلامی و جهانی، فراگیر خواهد شد.
آدمی مخفی است در زیر زبان
این زبان، پرده است در گاه دهان
چون كه بادی، پرده را در هم كشید
سرّ صحن خانه شد بر ما پدید
آدمی با گفتارش سنجیده و با كردارش دارای ارزش می‌شود. بنابراین مناسب است تا چیزی بگوید و رفتاری انجام دهد كه به او ارزش بدهد. با تأملی ساده و دقتی مضاعف در دستورات اسلامی و توجه به نكات تربیتی در احادیث و روایات، می‌توان به شیوه‌نامه‌ای به دور از هر حاشیه، در باب ادب اسلامی دست یافت. گفته‌های نادرست، ناحق و بدون شناخت كه براساس پندارها و تحلیل‌های جاهلانه باشد، پیامدهای ناگواری دارد. حضرت علی (ع) انسان‌ها را از گفته‌های بدون شناخت و ناحق چنین باز می‌دارد: «بپرهیز از سخن‌گفتن درباره چیزی كه راه آن را نشناسی و حقیقت آن را ندانی؛ زیرا گفتار تو راهنمای عقل توست، و سخن تو خبر از شناخت تو می‌دهد. پس نگه‌دار درازی زبان خود را از آنچه ایمن هستی و كوتاه كن سخن خود را به آنچه آن را نیكو دانی.» همچنین آن حضرت می‌فرماید: «دَعِ القَولَ فیما لاتَعرِفُ وَ الخِطابَ فیما لَم تُكَلَّفُ؛ واگذار سخن را درباره آنچه نشناسی و گفت‌وگو را در جایی كه وظیفه آن را نداری». نیكو بودن گفتار آداب اسلامی حكم می‌كند انسان گفتاری نیكو داشته باشد و از گفتن هر سخن ناروایی بپرهیزد. خداوند در قرآن كریم در این باره می‌فرماید: «قُولُواْ لِلنَّاسِ حُسْناً؛ با مردم به زبان خوش سخن بگویید.» (بقره: 83) یا «قُل لِّعِبَادِی یقُولُواْ الَّتِی هِی أَحْسَنُ؛ به بندگانم بگو آنچه را كه بهتر است، بگویند». (اسراء: 53)
در حقیقت، گفتار نیكو روش انسان‌های نیكو و باادب و گفتار زشت و ناروا روش انسان‌های فرومایه و بی‌ادب است. آن‌كس كه خود را به روش نیكوگفتاری عادت دهد، همواره پیروز است و خود را از سرزنش دیگران بر كنار داشته است. امام علی(ع) می‌فرماید: «عَوِّدْ لِسانَكَ حُسنَ الكَلامَ تأمَنِ المَلاَمَ؛ عادت بده خود را به سخن نیكو تا از سرزنش در امان باشی.» اگر نهج‌البلاغه و قرآن و صحیفه سجادیه تنها در مناسبت‌های زمانی خاص مورد استفاده نباشند و در طول ایام سال نیز مطالعه شوند شنیدن آیات قرآن و فرمایشات و احادیث راهگشا و چراغ راه زندگی خواهند شد. ادب و رفتار و اخلاق اسلامی به شرط عمل‌نمودن به این دستورات نورانی در جامعه اسلامی و جهانی، فراگیر خواهد شد.