نگاهی انداختهایم به برنامههای خوب تلویزیون که به دنبال ایجاد ارتباط بیشتر میان جامعه و کتاب بودهاند
صدا، تصویر، کتاب
تلویزیون امروز به عضوی جداییناپذیر از زندگی تبدیل شده که تاثیر زیادی بر شکلگیری باورها و نگرش مخاطبان دارد؛ پس چه بهتر از این ظرفیت برای تبلیغ کتاب و کتابخوانی و یافتن راهی برای ورود کتاب به سبد خانوادهها استفاده شود. شاید اهالی فرهنگ وکتاب به یاد داشتهباشند که اولین تیزر تبلیغاتی کتاب در تلویزیون چه زمانی پخش شد. روزهای آخرماه صفر و همزمان با شهادت امامرضا(ع) در دی ماه 92 سرانجام طلسم شکست و اولین تیزر تلویزیونی کتاب «اعترافات غلامان»، به نمایش درآمد و اهالی فرهنگ و کتاب را به آرزوی دیرینه خود رساند.
پیش از آن، سال 89 یک بار این آرزو در آستانه برآوردهشدن قرار گرفتهبود. حتی برخی رسانهها از علاقهمندان خواستهبودند برای استفاده از تخفیف 70 درصدی تلویزیون برای تبلیغ کتاب دست بجنبانند اما این اتفاق در آن سال هیچوقت تا مرحله اجرا شدن پیش نرفت.
بعد از پخش تیزر اعترافات غلامان، خیلی از کارشناسان این اقدام را نویددهنده روزهایی بهتر برای کتاب و کتابخوانی کشور دانستند و امیدوار بودند پخش این تیزرها در رسانهملی به افزایش کتابخوانی در کشور منجر شود.
سخنان رهبر انقلاب در جمع مسؤولان کتابخانهها و کتابداران در سال 90 را هم باید نقطه عطفی در این ماجرا دانست. ایشان در آن دیدار بر اهمیت تبلیغات کتاب از رسانههای گروهی تاکید و عنوان کردند: «کتابخوانى باید در جامعه ترویج شود. این کار برعهده همه دستگاههایى است که در این زمینه مسؤولند؛ از مدارس ابتدایى بگیرید ـ که برنامههایى باید باشد که کودکان ما را از کودکى به خواندن کتاب عادت بدهد؛ خواندن با تدبر، خواندن با تحقیق و تأمل ـ تا دستگاههاى ارتباط جمعى، تا صدا و سیما، تا وسایل تبلیغاتى گوناگون.»
اما دلیل این پافشاری و تلاشها برای حضور کتاب در قاب تلویزیون چیست؟ رسانههای ارتباطی چه با برنامهریزی و چه بدون برنامهریزی، آموزشدهنده هستند؛ چرا که مردم هر لحظه از آنها تـأثیر مـیگیرند. در واقع این رسانهها هستند که ارزشها را شکل میدهند.
در بسیاری از مواقع، رسانهها پا را فراتر میگذارند و توجه مردم را به معیارهای رفتاری و قابل قبول در جامعه و نحوه صحبت در مورد آنها جلب میکنند. این رسانههای جمعی هستند که میگویند چه چیزی و چه کسی در جهان اهمیت دارد و چرا. آنها باعث میشوند افراد به ادراکی از خود برسند و مردم را وادار میکنند خود را با دیگران قیاس کنند.
اهمیت آموزشی وسایل ارتباطی در جوامع معاصر به حدی است که بعضی از جامعهشناسان برای مطبوعات، رادیو، تلویزیون و سینما نقش آموزش دائمی قائل هستند. همین استدلالها کافی به نظر میرسد تا متوجه شویم چرا صدا و تصویر باید در خدمت کتاب باشد.
3000 ساعت با کتاب
در این سالها صداوسیما تنها متولی قانونی پخش برنامههای رادیویی و تلویزیونی در ایران و بدون شک قدرتمندترین نهاد رسانهای کشور با توجه به طیف وسیع موضوعات و سلایق و نیازهای گوناگون مردم، برنامههای متفاوت و متنوعی را برای همه اقشار تولید کردهاست.
در آخرین آماری که سایت صدا وسیما ارائه کردهاست، این رسانه طی 9 ماه سال 1400 در مجموع 3547 ساعت و 23 دقیقه درباره «کتاب و کتابخوانی» برنامه تولید و پخش کردهاست. از این میزان، در مجموع 1308 ساعت و 34 دقیقه برنامه رادیویی و 571 ساعت و 46 دقیقه برنامه تلویزیونی از شبکههای سراسری سازمان صدا و سیما تولید شدهاست. شبکههای رادیویی و تلویزیونی استانها هم در مجموع 969 ساعت و 47 دقیقه برنامه برای شنوندگان و 624 ساعت و 34 دقیقه برنامه برای مخاطبان سیما تولید کردهاند.
همچنین طی 9 ماه، بخشهای خبری مختلف سازمان صدا و سیما با 35 ساعت و 15 دقیقه برای شنوندگان رادیو و با تولید 37 ساعت و 27 دقیقه برای بینندگان تلویزیون برنامه کتابمحور تولید و پخش کردهاند. رادیو فرهنگ، شبکه چهار سیما و شبکه استانی فارس، سهم بیشتری در تولید برنامه کتابمحور را به خود اختصاص دادهاند.
کتاب در جعبه جادویی
برنامههای تولید شده در حوزههای کتاب، کتابخوانی، مطالعه، نشر و سایر حوزههای مرتبط در چند سال اخیر، در دو دسته کلی قرار میگیرند: اول، برنامههای مناسبتی که در روزهای برپایی نمایشگاه بینالمللی کتاب یا هفته کتاب و.. رونق میگیرند. دوم، برنامههای روتین و دنبالهدار که جز تولیدات منظم شبکههای مختلفاند و برای مخاطبان علاقهمند خود تهیه میشوند.
درادامه نگاهی خواهیمداشت به آثار برجسته تلویزیون به تفکیک شبکه که محور آن کتاب بوده و البته روتین و دنبالهدار در تلویزیون به نمایش درآمدهاند.
شبکه یک
روایت ۱۲۰ قسمتی کتاب «دا» به شیوه تصویرسازی. روایت این اثر با پریوش نظریه آغاز شد و افرادی نظیر بهناز جعفری، افسانه بایگان، شقایق فراهانی، نیوشا ضیغمی و… در آن حضور داشتند.
روایت تلویزیونی از کتاب « نورالدین پسر ایران» در ۳۰ قسمت.
برنامه «سطر آخر» که هفته گذشته پخش شد و بر اساس کتابهای منتشرشده، خاطرات راویان کتابهای مطرح دفاع مقدس را مرور کرد.
شبکه دو
«یار مهربان» در راستای ترویج و گسترش فرهنگ کتاب و کتابخوانی در بین مخاطبان بهویژه مخاطبان کودک و نوجوان تولید شد. این برنامه علاوهبر پرداختن به تأثیر فرهنگ کتابخوانی در نوع زندگی؛ به موضوع اهدای کتاب به مدارس نیز میپرداخت.
برنامههای دیگر:«کتابخانه عمو پورنگ» و «محله گل و بلبل»
شبکه سه
«کتابفروشی هدهد» که بر اساس گفته کارگردان آن مرضیه برومند؛ میشود کتاب را هم جذاب تبلیغ کرد، شاید تنها فیلمی باشد که به طور مستقیم به مساله کتاب و مطالعه پرداختهباشد.
« نردبان آسمان» شامل بخشهای متنوع و جذابی چون ترنم دل، مستند جمعآوری نهجالبلاغه توسط سیدرضی، رسانههای نوین و نهجالبلاغه، بزرگان و نهجالبلاغه، مباحث دانشجویی و نهجالبلاغه بود. این برنامه با هدف آشنایی بیشترجامعه بهویژه جوانان با «کتاب ارزشمند نهجالبلاغه» ارائه شد.
برنامههای دیگر: «پایی که جاماند»، گزارش «نود ثانیه با کتاب» و «شابک»
شبکه چهار:
«کتاب چهار» درحوزههای مختلف علوم انسانی از جمله فلسفه، فلسفه غرب، فلسفه اسلامی، دینپژوهی، فلسفه تاریخ، فلسفه هنر، فلسفه دین، الهیات، تاریخ، هنر، ادبیات، تصرف و عرفان، فلسفه علم و معارف اسلامی به معرفی کتابهای لاتین و فارسی میپرداخت.
«هزار و یک شب» در سالهای ۹۰ تا ۹۱ به چهار موضوع هنر و ادبیات، کتاب، تاریخ و جامعه با حضور کارشناسان میپرداخت.
برنامههای دیگر: «کتاب نوروز»، «طوطینامه»، «کارنامه»، «بهار کتاب»، «کتاب هدیه دهیم»، «کتابنامه»، «یادداشت»، «طلوع دانش»، «کاغذ رنگی»، «فانوس»، «نقد کتاب»، «الف» و «طعم مطالعه».
شبکه مستند
مستند «به خود تعظیم میکنم»، ایده اصلی این برنامه برگرفته از کتاب بابانظر است. این کتاب بر اساس خاطرات شفاهی خانواده، دوستان و همرزمان شهید نظر نژاد عزیز تدوین و منتشر شدهاست.
برنامههای دیگر: «سرقت بزرگ کتاب»، مستند «یادگار دوست» و مستند «ایران»
شبکه افق
«کتاب و دیگرهیچ» در سال ۹۴ گزارشی چند دقیقهای از افراد کتابخوان و آشنایی با آنها بود.
شبکه سلامت
«پاتوق» به معرفی کتابهای مفید پزشکی، سلامت و … میپرداخت.
شبکه آموزش
«کتابخوان» با موضوع به اشتراکگذاری کتابهای خوانده شده به مدت چهار ماه هر سهشنبه با همکاری نهاد کتابخانههای عمومی از شبکه آموزش سیما پخش شد.
«تماشای کتاب» با نمایش خلاصه یک فیلم سینمایی که به موضوع کتاب وکتابخوانی پرداخته و با حضور کارشناس رسانه وکارشناس حوزه کتاب، این فیلم تحلیل و بررسی میشد. این برنامه در واقع بازپخش برنامه به تماشای کتاب، کار مشترک نهاد کتابخانهها و سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران بود که برای نوروز ۹۵ آماده شد.
برنامههای دیگر: «سفید» و «دوربین هفت»
شبکه نسیم
«کتابباز»، یکی از برنامههای جذاب شبکه نسیم بود. در بخشی از برنامه مجری از چهرهای مشهور و معروف سوالهایی درباره کتاب و کتابخوانی میپرسید و از آنها میخواست کتابهای مورد علاقهشان را معرفی کنند. در قسمتی دیگر هم یکی از فعالان حوزه کتاب و نشر کتابهایی را به انتخاب خودشان معرفی میکنند. منصوره مصطفیزاده، مجتبی شکوری، رشید کاکاوند، حسین فروتن و مسعود فراستی از جمله کارشناسان این برنامه بودند.
برنامههای دیگر: خندوانه و...
شبکه آی فیلم
برنامه «برگ اول» در شبکه آی فیلم مورد توجه بسیاری قرار گرفته. در این برنامه ایوب آقاخانی ، کارگردان و بازیگر به همراه تیم خود چند صفحه از یک کتاب را بازخوانی میکند.
زینب زارع چهارمندان - روزنامهنگار
بعد از پخش تیزر اعترافات غلامان، خیلی از کارشناسان این اقدام را نویددهنده روزهایی بهتر برای کتاب و کتابخوانی کشور دانستند و امیدوار بودند پخش این تیزرها در رسانهملی به افزایش کتابخوانی در کشور منجر شود.
سخنان رهبر انقلاب در جمع مسؤولان کتابخانهها و کتابداران در سال 90 را هم باید نقطه عطفی در این ماجرا دانست. ایشان در آن دیدار بر اهمیت تبلیغات کتاب از رسانههای گروهی تاکید و عنوان کردند: «کتابخوانى باید در جامعه ترویج شود. این کار برعهده همه دستگاههایى است که در این زمینه مسؤولند؛ از مدارس ابتدایى بگیرید ـ که برنامههایى باید باشد که کودکان ما را از کودکى به خواندن کتاب عادت بدهد؛ خواندن با تدبر، خواندن با تحقیق و تأمل ـ تا دستگاههاى ارتباط جمعى، تا صدا و سیما، تا وسایل تبلیغاتى گوناگون.»
اما دلیل این پافشاری و تلاشها برای حضور کتاب در قاب تلویزیون چیست؟ رسانههای ارتباطی چه با برنامهریزی و چه بدون برنامهریزی، آموزشدهنده هستند؛ چرا که مردم هر لحظه از آنها تـأثیر مـیگیرند. در واقع این رسانهها هستند که ارزشها را شکل میدهند.
در بسیاری از مواقع، رسانهها پا را فراتر میگذارند و توجه مردم را به معیارهای رفتاری و قابل قبول در جامعه و نحوه صحبت در مورد آنها جلب میکنند. این رسانههای جمعی هستند که میگویند چه چیزی و چه کسی در جهان اهمیت دارد و چرا. آنها باعث میشوند افراد به ادراکی از خود برسند و مردم را وادار میکنند خود را با دیگران قیاس کنند.
اهمیت آموزشی وسایل ارتباطی در جوامع معاصر به حدی است که بعضی از جامعهشناسان برای مطبوعات، رادیو، تلویزیون و سینما نقش آموزش دائمی قائل هستند. همین استدلالها کافی به نظر میرسد تا متوجه شویم چرا صدا و تصویر باید در خدمت کتاب باشد.
3000 ساعت با کتاب
در این سالها صداوسیما تنها متولی قانونی پخش برنامههای رادیویی و تلویزیونی در ایران و بدون شک قدرتمندترین نهاد رسانهای کشور با توجه به طیف وسیع موضوعات و سلایق و نیازهای گوناگون مردم، برنامههای متفاوت و متنوعی را برای همه اقشار تولید کردهاست.
در آخرین آماری که سایت صدا وسیما ارائه کردهاست، این رسانه طی 9 ماه سال 1400 در مجموع 3547 ساعت و 23 دقیقه درباره «کتاب و کتابخوانی» برنامه تولید و پخش کردهاست. از این میزان، در مجموع 1308 ساعت و 34 دقیقه برنامه رادیویی و 571 ساعت و 46 دقیقه برنامه تلویزیونی از شبکههای سراسری سازمان صدا و سیما تولید شدهاست. شبکههای رادیویی و تلویزیونی استانها هم در مجموع 969 ساعت و 47 دقیقه برنامه برای شنوندگان و 624 ساعت و 34 دقیقه برنامه برای مخاطبان سیما تولید کردهاند.
همچنین طی 9 ماه، بخشهای خبری مختلف سازمان صدا و سیما با 35 ساعت و 15 دقیقه برای شنوندگان رادیو و با تولید 37 ساعت و 27 دقیقه برای بینندگان تلویزیون برنامه کتابمحور تولید و پخش کردهاند. رادیو فرهنگ، شبکه چهار سیما و شبکه استانی فارس، سهم بیشتری در تولید برنامه کتابمحور را به خود اختصاص دادهاند.
کتاب در جعبه جادویی
برنامههای تولید شده در حوزههای کتاب، کتابخوانی، مطالعه، نشر و سایر حوزههای مرتبط در چند سال اخیر، در دو دسته کلی قرار میگیرند: اول، برنامههای مناسبتی که در روزهای برپایی نمایشگاه بینالمللی کتاب یا هفته کتاب و.. رونق میگیرند. دوم، برنامههای روتین و دنبالهدار که جز تولیدات منظم شبکههای مختلفاند و برای مخاطبان علاقهمند خود تهیه میشوند.
درادامه نگاهی خواهیمداشت به آثار برجسته تلویزیون به تفکیک شبکه که محور آن کتاب بوده و البته روتین و دنبالهدار در تلویزیون به نمایش درآمدهاند.
شبکه یک
روایت ۱۲۰ قسمتی کتاب «دا» به شیوه تصویرسازی. روایت این اثر با پریوش نظریه آغاز شد و افرادی نظیر بهناز جعفری، افسانه بایگان، شقایق فراهانی، نیوشا ضیغمی و… در آن حضور داشتند.
روایت تلویزیونی از کتاب « نورالدین پسر ایران» در ۳۰ قسمت.
برنامه «سطر آخر» که هفته گذشته پخش شد و بر اساس کتابهای منتشرشده، خاطرات راویان کتابهای مطرح دفاع مقدس را مرور کرد.
شبکه دو
«یار مهربان» در راستای ترویج و گسترش فرهنگ کتاب و کتابخوانی در بین مخاطبان بهویژه مخاطبان کودک و نوجوان تولید شد. این برنامه علاوهبر پرداختن به تأثیر فرهنگ کتابخوانی در نوع زندگی؛ به موضوع اهدای کتاب به مدارس نیز میپرداخت.
برنامههای دیگر:«کتابخانه عمو پورنگ» و «محله گل و بلبل»
شبکه سه
«کتابفروشی هدهد» که بر اساس گفته کارگردان آن مرضیه برومند؛ میشود کتاب را هم جذاب تبلیغ کرد، شاید تنها فیلمی باشد که به طور مستقیم به مساله کتاب و مطالعه پرداختهباشد.
« نردبان آسمان» شامل بخشهای متنوع و جذابی چون ترنم دل، مستند جمعآوری نهجالبلاغه توسط سیدرضی، رسانههای نوین و نهجالبلاغه، بزرگان و نهجالبلاغه، مباحث دانشجویی و نهجالبلاغه بود. این برنامه با هدف آشنایی بیشترجامعه بهویژه جوانان با «کتاب ارزشمند نهجالبلاغه» ارائه شد.
برنامههای دیگر: «پایی که جاماند»، گزارش «نود ثانیه با کتاب» و «شابک»
شبکه چهار:
«کتاب چهار» درحوزههای مختلف علوم انسانی از جمله فلسفه، فلسفه غرب، فلسفه اسلامی، دینپژوهی، فلسفه تاریخ، فلسفه هنر، فلسفه دین، الهیات، تاریخ، هنر، ادبیات، تصرف و عرفان، فلسفه علم و معارف اسلامی به معرفی کتابهای لاتین و فارسی میپرداخت.
«هزار و یک شب» در سالهای ۹۰ تا ۹۱ به چهار موضوع هنر و ادبیات، کتاب، تاریخ و جامعه با حضور کارشناسان میپرداخت.
برنامههای دیگر: «کتاب نوروز»، «طوطینامه»، «کارنامه»، «بهار کتاب»، «کتاب هدیه دهیم»، «کتابنامه»، «یادداشت»، «طلوع دانش»، «کاغذ رنگی»، «فانوس»، «نقد کتاب»، «الف» و «طعم مطالعه».
شبکه مستند
مستند «به خود تعظیم میکنم»، ایده اصلی این برنامه برگرفته از کتاب بابانظر است. این کتاب بر اساس خاطرات شفاهی خانواده، دوستان و همرزمان شهید نظر نژاد عزیز تدوین و منتشر شدهاست.
برنامههای دیگر: «سرقت بزرگ کتاب»، مستند «یادگار دوست» و مستند «ایران»
شبکه افق
«کتاب و دیگرهیچ» در سال ۹۴ گزارشی چند دقیقهای از افراد کتابخوان و آشنایی با آنها بود.
شبکه سلامت
«پاتوق» به معرفی کتابهای مفید پزشکی، سلامت و … میپرداخت.
شبکه آموزش
«کتابخوان» با موضوع به اشتراکگذاری کتابهای خوانده شده به مدت چهار ماه هر سهشنبه با همکاری نهاد کتابخانههای عمومی از شبکه آموزش سیما پخش شد.
«تماشای کتاب» با نمایش خلاصه یک فیلم سینمایی که به موضوع کتاب وکتابخوانی پرداخته و با حضور کارشناس رسانه وکارشناس حوزه کتاب، این فیلم تحلیل و بررسی میشد. این برنامه در واقع بازپخش برنامه به تماشای کتاب، کار مشترک نهاد کتابخانهها و سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران بود که برای نوروز ۹۵ آماده شد.
برنامههای دیگر: «سفید» و «دوربین هفت»
شبکه نسیم
«کتابباز»، یکی از برنامههای جذاب شبکه نسیم بود. در بخشی از برنامه مجری از چهرهای مشهور و معروف سوالهایی درباره کتاب و کتابخوانی میپرسید و از آنها میخواست کتابهای مورد علاقهشان را معرفی کنند. در قسمتی دیگر هم یکی از فعالان حوزه کتاب و نشر کتابهایی را به انتخاب خودشان معرفی میکنند. منصوره مصطفیزاده، مجتبی شکوری، رشید کاکاوند، حسین فروتن و مسعود فراستی از جمله کارشناسان این برنامه بودند.
برنامههای دیگر: خندوانه و...
شبکه آی فیلم
برنامه «برگ اول» در شبکه آی فیلم مورد توجه بسیاری قرار گرفته. در این برنامه ایوب آقاخانی ، کارگردان و بازیگر به همراه تیم خود چند صفحه از یک کتاب را بازخوانی میکند.
زینب زارع چهارمندان - روزنامهنگار




